Edlira Xhemo | 9 May 13:12 2008
Picon

S'JANE VAJZAT SI DOMATE

S'JANE VAJZAT SI DOMATE

Deshperohej vajze e shkrete,
Ah, sikur te isha djale!
Ndryshe nga punetorja blete,
Dembele meshkujt qe s'i fal.

Kane ndryshuar, sot, mendimet,
Vajza, me nuk deshperohet.
Djali, po s'i mban premtimet,
Me te, vajza, nuk martohet.

Ajo eshte me e mire se bleta,
Nuk e vret dembel djalin.
Adieu, i thote, une tjeter gjeta,
As per syte, s'i thote te dalshin.

Po, kur vajza, eshte pertace,
Edhe djali eshte punetor,
Ze lepihet si nje mace,
Do me te, te vere kurore.

S'jane vajzat si me pare,
Sot, jane bere dipllomate.
Merrni vesh o djem te mbare,
Specat djegese, s'jane domate.

E DHA FJALEN MBI CORAPE

S a te bukura i paske keto corape,
Nje vajze, i tha Kahraman beu.
E shkreta, qeshi si budallaqe,
Kahramani, zemren, sec ia rrembeu.

Nuk jane vec corapet te bukura,
Jane kembet, tha ajo, qe te pelqejne.
Aty e kam, u pergjigj ai me te lutura,
Per Kahraman beun, ti s'e di sa vlejne.

Kaq u tha, vendosen, u mbarua,
Kahramani s'do rrinte te bente hesape.
Per kembet, dha fjalen, e u be me grua,
Po te ish budallaqe, s'do kishte corape.

Hysen Cifligu
Florida

Be a better friend, newshound, and know-it-all with Yahoo! Mobile. Try it now. __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
Agim Xhemali | 9 May 13:21 2008
Picon

LËVIZJA KOMBËTARE DHE REFORMAT E FUQIVE TË MËDHA(1901-1904)

 LËVIZJA KOMBËTARE DHE REFORMAT E FUQIVE TË MËDHA(1901-1904)

Depërtimi austriak dhe italian në fushën ekonomike, kishtare dhe shkollore

Në vitet e para të shek. XX, krahas shteteve fqinje ballkanike (Serbisë, Greqisë e Bullgarisë), të cilat prej kohësh punonin për të vendosur në provincat shqiptare ndikimin e tyre në fushën politike e në atë shkollore-kishtare edhe Shtetet e Mëdha, e veçanërisht Austro-Hungaria dhe Italia, i shtuan përpjekjet për të zgjeruar ndikimin e tyre në Shqipëri. Për shkak të afërsisë gjeografike me Italinë dhe me Austro-Hungarinë dhe të pozitës së rëndësishme në Ballkan e në Adriatik, Sh qipëria mori në këtë periudhë një vlerë të veçantë gjeostrategjike për këto dy fuqi dhe u bë një nga objektet kryesore të rivalitetit të tyre.
Austro-Hungaria u aktivizua sidomos pas pushtimit të Bosnjës dhe të Hercegovinës, kur vuri si qëllim të shtrihej drejt territoreve të tjera ballkanike të Perandorisë Osmane, të dilte në Selanik (porti më i madh i detit Egje) dhe të ndërtonte hekurudha drejt Egjeut e Adriatikut, të cilat do të kalonin nëpërmjet territoreve shqiptare. Vjena synonte gjithashtu të përdorte tokat dhe popullsinë shqiptare si mburojë kundër shtrirjes së shteteve sllave (Malit të Zi e Serbisë) në brigjet shqiptare të Adriatikut dhe të pengonte njëkohësisht vendosjen e Italisë në këtë zonë.
Italia, nga ana e saj, synonte të zgjerohej në të dyja brigjet e Adriatikut, për të vendosur zotërimin e plotë mbi të dhe për ta kthyer në një det të brendshëm ose “liqen italian”. E shqetësuar përballë rritjes së ndikimit austriak në Shqipëri e në Ballkan, Roma, që nga fundi i shek. XIX, filloi të zhvillonte një veprimtari të gjerë për depërtimin ekonomik, politik e ideologjik në vilajetet shqiptare.
Ndeshja e interesave ndërmjet tyre i detyroi këto dy fuqi të merreshin vesh për politikën e mëtejshme në Shqipëri. Marrëveshja u arrit pas shkëmbimit të notave ndërmjet Romës e Vjenës, që u bë nga dhjetori i vitit 1900 deri në shkurt 1901, në të cilat u ripohua nevoja e ruajtjes së status quo-së në Shqipëri dhe u theksua me këtë rast se, në qoftë se ajo do të prishej, atëherë do të formohej një Shqipëri autonome.
Marrëveshja austro-italiane për Shqipërinë dhe për brigjet lindore të Adriatikut, që u arrit edhe nën ndikimin e Gjermanisë, u vu në themel të Aleancës Tripalëshe, Gjermani, Austri dhe Itali, e cila u përsërit më 1902 dhe mbeti pjesë e saj deri më 1912. Me këtë marrëveshje, që njihet edhe si një akord i “ekuilibrit” në Adriatik, nuk i lejohej asnjërës prej këtyre dy fuqive të vendoseshin në Shqipëri; por për shkak se ki shte nën zotërim bregdetin Adriatik, ky vend, sipas tyre, nuk duhej të binte as në duart e shteteve të tjera. Në të vërtetë, kjo marrëveshje e mbante Shqipërinë si zonë të ndikimit austro-italian.
Respektimin e status quo-së në Ballkan e në Perandorinë Osmane e kërkuan, në vitet e para të shek. XX, edhe Fuqitë e tjera të Mëdha, Gjermania, Rusia, Franca dhe Anglia. Megjithatë, në Angli kishte filluar të përkrahej edhe ideja e dëbimit të Turqisë nga Ballkani dhe e ndarjes së zotërimeve të saj evropiane ndërmjet shteteve ballkanike.
Meqë ruajtja e status quo-së kishte një karakter të përkohshëm, Austria dhe Italia i shtuan përpjekjet për zgjerimin e depërtimit ekonomik e politik në Shqipëri, në mënyrë që të ishin të përgatitura për të kënaqur ambiciet e tyre, në rast se do të ndodhnin ndryshime eventuale në hartën politike të Ballkanit.
Austro-Hungaria, Italia dhe shtetet e tjera në fundin e shek. XIX e sidomos në fillim të shek. XX shtinë në dorë tregun e Sh qipërisë. Në mënyrë të veçantë, Austro-Hungaria dhe Italia vendosën kontrollin mbi tregtinë e jashtme të vendit, që bëhej nëpërmjet skelave të Adriatikut, nga të cilat një rëndësi të dorës së parë kishin skela austriake e Triestes dhe ato shqiptare, si Shkodra, që lidhej me botën e jashtme me anë të Obotit në Bunë, Shëngjini, Durrësi, Vlora, Saranda etj.
Të dhënat ekonomike të viteve 1901 e 1904-1905 tregojnë se në fillim të shek. XX Austro-Hungaria kishte përqendruar në duart e veta 3/4 e import-eksportit që bëhej nëpërmjet Shkodrës, e cila ishte qendra më e rëndësishme për tregtinë e jashtme të vilajeteve shqiptare. Vendin e dytë e zinte Italia, pas së cilës vinin Mali i Zi, Franca dhe shtetet e tjera. Nga vlera e përgjithshme prej 215 000 franga ari të doganës së Shkodrës për vitin 1904-1905, Austro-Hungarisë i përkisnin rreth 170 000 franga, kurse Italisë 24 000 franga.
Firmat austro-hungareze kontrollonin gjithashtu rreth 2/3 e import-eksportit, që bëhej nga port i i Durrësit në vitin 1904-1905. Vendin e dytë e të tretë e zinin këtu Anglia dhe Italia, pas të cilave vinin Egjipti, Rusia e Franca. Nga 251 000 franga ari të vlerës së përgjithshme të import-eksportit të portit të Durrësit për vitin 1904-1905, Austro-Hungarisë i takonin 156 000 franga, Anglisë 37 000 franga, kurse Italisë rreth 30 000 franga. Austro-Hungaria zinte vendin e parë në import-eksportin e vilajetit të Kosovës, që në vitin 1908 arriti në rreth 49 000 000 franga dhe bëhej kryesisht nëpërmjet Selanikut. Pas saj vinin Rusia, Anglia, Gjermania, Italia etj.
Në tregtinë e jashtme të vilajeteve shqiptare (të Shkodrës, të Kosovës etj.), për shkak se Shqipëria ishte një vend agrar, zotëronte importi, që përbëhej nga prodhime industriale e ushqimore dhe gjatë viteve 1901-1910 paraqitej çdo vit 2,5-3 herë më i madh nga eksporti, i cili përbëhej tërësisht nga prodhimet bujqësore e blegtorale të vendit.
Austro-Hungaria e Italia kishin vendosur gjithashtu kontrollin e tyre mbi lundrimin detar e mbi transportin tregtar e postar të porteve shqiptare të Adriatikut dhe të Jonit, të cilat i kishin në dorë shoqëritë austriake të lundrimit “Llojd” (“Lloyd”), “Raguza” (“Ragusa”), “Ungaro-Kroate” dhe Shoqëria italiane “Pulia” (“Puglia”). “Llojdi” austriak, që ishte një nga shoqëritë më të fuqishme në Evropë, kryente veprimet e transportit në tërë bregdetin shqiptar deri në portet e jugut dhe zinte pozitë zotëruese në transportin detar të Shkodrës (Obotit) e të Durrësit. “Llojdi”, sipas të dhënave të vitit 1902, merrte nga qeveria austriake një subvencion vjetor shtetëror prej 3 600 000 fiorintash.
Në vitet e para të shek. XX shoqëritë austriake të lundrimit ndeshën në konkurrencën e atyre italiane, të “Pulias”, që depërtoi në skelat e Tivarit, të Ulqinit, të Shëngjinit, të Durrësit, të Vlorës, të Sarandës e të Janinës. “Pulia” kishte mbështetjen financiare të shtetit, që, sipas të dhënave të vitit 1902, arrinte në 430 000 lireta n ë vit. Përveç “Pulias”, në skelat e Shqipërisë së Jugut vepronte edhe Shoqëria tjetër italiane “Adria”, që, konkurronte me sukses shoqëritë austriake “Llojd” e “Raguza”, ndërsa Shoqëria tregtare italiane “Frateli Alatini”, që ishte grumbulluesja kryesore e leshit dhe e drithit, e kishte shtrirë veprimtarinë e saj deri në vilajetin e Kosovës.
Në këto rrethana u rrit pesha e Italisë në tregtinë e jashtme të skelave të Shqipërisë së Jugut. Në vitin 1910 Italia arriti të zinte vendin e parë në importin e Shqipërisë së Jugut, që ishte 3 800 000 franga ari, duke ia kaluar dy herë atij austriak, që përbëhej vetëm nga 1 800 000 franga ari. Por Austro-Hungaria vijoi të mbante vendin e parë në importin e skelave të Shqipërisë së Veriut, që në vitin 1910-1911 arriti në rreth 5 200 000 franga ari, duke ia kaluar dy herë atij italian, që ishte vetëm 2 200 000 franga ari.
Ndikimi austriak në skelën e Sarandës në jug të Shqipërisë dhe në portin e Durrësit ndeshi, në fillim të s hek. XX, edhe në konkurrencën e firmave greke të tregtisë e të lundrimit, si “Ksidias (“Xydias”) e C” etj.
Depertimi i huaj ekonomik, veçanërisht ai austriak e italian, u realizua gjithashtu nëpërmjet sistemit bankar e të kredisë. Në vilajetin e Shkodrës vepronin shtëpitë bankare të Triestes, ndërsa bankat evropiane (franceze, italiane, gjermane, angleze) jepnin kredi me anë të agjentëve ndërmjetës që mbanin në Shqipëri. Në vitin 1906 u themeluan në Shkodër e në Durrës degë bankare italiane të “Shoqërisë Tregtare të Lindjes” (“Societa Comerciale d’Oriente”), që kishin si synim të përqendronin në duart e tyre veprimet e blerjes së mallrave, të hipotekimeve e të inkasimeve dhe të vendosnin ndikimin e Romës në sistemin financiar në Shqipërinë e Veriut.
Firmat e huaja bënë përpjekjet e para për të depërtuar edhe në fushën e industrisë. Në Vlorë, në fillim të shek. XX, firmat austriake ngritën presa për prodhimin e vajit, ndërsa sipërmarrës të tjerë austriakë filluan të shfrytëzonin pyjet e Bregut të Matit. Po në këto vite të para të shek. XX një shoqëri italiane siguroi nga Turqia koncensionin e përpunimit të pyjeve të Rrushkullit; firma të tjera italiane hapën në Vlorë, në Durrës e në Butrint kripore, mullinj e presa për prodhimin e vajit, ndërsa një shoqëri franceze filloi të nxirrte bitum në Selenicë. Sipërmarrësit italianë parashikonin të sillnin kolonistë në rrethet e Shkodrës, të Vlorës dhe të Durrësit, ndërsa ata austriakë në tokat e vilajetit të Kosovës.
Në fillim të shek. XX firmat e huaja (franceze, italiane, austriake e ruse) hartuan disa projekte për ndërtimin e hekurudhave transballkanike, që do të lidhnin portet shqiptare të Adriatikut me detin Egje (Selanikun) dhe me Detin e Zi.
Austro-Hungaria dhe Italia kishin ngritur konsullatat e agjencitë konsullore, tregtare e postare në qytetet më të rëndësishme të Shqipërisë, si në Shkodër, Durrës, Vlorë, Janinë, Prevezë, Gjirokastër, Shkup, Prizren, Mitrovicë, Manasti r etj. Përfaqësi të shumta konsullore në qytetet e vilajeteve shqiptare kishte gjithashtu Franca dhe në disa qendra të Shqipërisë edhe Rusia me Anglinë.
Në fillim të shek. XX u acarua konflikti ndërmjet Vjenës e Romës për ndikimin mbi klerin katolik në Shqipëri dhe në lëmin e kulturës. Vjena synonte të ruante përgjithmonë të drejtën e protektoratit mbi klerin e mbi shqiptarët katolikë, të fituar prej kohësh me anë të kapitulacioneve që i kishte shkëputur Perandorisë Osmane (qysh me Traktatin e Karllovacit të vitit 1699) dhe që i siguronte asaj kontrollin e plotë mbi ta e varësinë prej Vjenës. Ndërkohë qeveria italiane filloi të vendoste në Shqipëri urdhra katolikë që do t’i nënshtroheshin Romës, po ashtu edhe priftërinj italianë nga kombësia, dhe po përgatiste klerikë shqiptarë në Itali. Por, gjatë bisedimeve që u zhvilluan ndërmjet përfaqësuesve të të dy vendeve në fillim të shek. XX, Vjena mbrojti të drejtën e saj ekskluzive mbi klerin katolik e mbi institucionet kat olike në Shqipëri dhe nuk pranoi t’i bënte asnjë lëshim Romës. Ndërkaq, qeveritë e të dyja vendeve bënin shpenzime të mëdha për të bërë për vete klerin katolik duke i dhënë atij subvencione të rregullta mujore ose vjetore.
Austro-Hungaria e Italia zgjeruan edhe rrjetin e shkollave të tyre, që ishin kryesisht fetare katolike, kurse një pjesë laike. Pas shkollave, të hapura qysh në gjysmën e dytë të shek. XIX, Austro-Hungaria ngriti shkolla të tjera, për djem e për vajza, në Shkodër, Durrës, Shkup, Janievë, Prizren, Pejë, Gjakovë, Zymë, Lumë, Manastir, Milot, Rrëshen, Tiranë dhe në qendra të tjera të Shqipërisë. Vetëm në qytetin e Shkodrës, në fillim të shek. XX, kishte 7 shkolla austriake me rreth 800 nxënës, ndërsa në gjithë vilajetin ishin ngritur 21 të tilla; në vilajetin e Kosovës kishte 8 shkolla austriake dhe në atë të Manastirit 3 (në sanxhakun e Manastirit). Shkollat austriake ishin në shumicën e tyre fetare dhe administroheshin nga institucionet katoli ke; vetëm një pjesë ishin laike (fillore) ose profesionale. Disa nga këto të fundit frekuentoheshin edhe nga fëmijë myslimanë.
Deri në vitet e fundit të shek. XIX në shumicën e shkollave austriake mësimi zhvillohej në gjuhën italiane. Në fillim të shek. XX, duke synuar të dobësonte ndikimin italian, Vjena shpalli “nacionalizimin” e shkollave katolike austriake në Shqipërinë e Veriut, vendosi në mjaft prej tyre, në vend të italishtes, gjuhën shqipe si gjuhë mësimi, në disa të tjera futi gjuhën gjermane po si gjuhë mësimi dhe mbajti njëkohësisht (në ndonjë qendër të Kosovës) shkollat katolike në gjuhët sllave.
Me këtë masë Vjena mendonte të forconte ndikimin e saj mbi lëvizjen kulturore shqiptare, një nga kërkesat e së cilës ishte themelimi i shkollave kombëtare shqipe. Në qarqet qeveritare të Austro-Hungarisë ky veprim, si edhe botimi në Vjenë i librave në gjuhën shqipe, vlerësohej si një kontribut për ruajtjen dhe përhapjen e idesë nacionale në Shqipëri. Pra në Institutit shtetëror të gjuhëve orientale të Vjenës u hap në vitin 1903 një kurs për mësimin e gjuhës shqipe, që drejtohej nga Gjergj Pekmezi, ndërsa në koloninë shqiptare të Zarës (në Borgo-Erico) qysh në vitin 1901 funksiononte një kurs për mësimin e shqipes pranë Institutit Pedagogjik, një tjetër pranë shkollës ushtrimore (me rreth 40 nxënës, më 1903); në vitin 1903 u çel aty një kurs i gjuhës shqipe për vajza (me 55 nxënëse), që drejtohej nga Patër Bardhi. Në vitin 1906 mësimin e gjuhës shqipe në atë institut si edhe në shkollën e vajzave filloi ta jepte, në vend të Patër Bardhit që u largua, Shtjefën Konstantin Gjeçovi. Në shkollat pedagogjike me internate, si në atë të Klagenfurtit e të ndonjë qendre tjetër, u përgatitën mësuesit e parë për shkollat austriake në Shqipëri.
Edhe Italia, duke filluar nga viti 1896, pas ardhjes në fuqi të kryeministrit Krispi, çeli shkolla fillore e profesionale në Shkodër, në Janinë, në Durrës e në Vlorë, ndërsa në fillim të shek. XX u ngritën shkolla të tjera në Shkodër (ku funksiononin tanimë një shkollë fillore për djem, një për vajza, një shkollë tregtare, një tjetër artizanati dhe një kopësht për fëmijë), u hapën shkolla të reja fillore për djem dhe për vajza (më 1901-1906) në Vlorë, në Durrës, në Janinë (dy shkolla fillore e një shkollë artizanati). Vëmendjen kryesore Roma e kishte përqendruar në Shkodër, ku në vitin 1906 shkollat italiane ndiqeshin nga 360 nxënës, ndërsa ato të Durrësit nga rreth 110 djem e vajza, të Vlorës nga 68 nxënës dhe 50 të rritur. Në vitin 1906 qeveria italiane shpenzonte për shkollat jashtë vendit 1 milion franga. Vetëm për shkollat e Shkodrës Roma shpenzonte çdo vit 40 mijë franga.
Ndryshe nga shkollat austriake, ato italiane nuk ishin fetare, por shtetërore, ndërsa mësimet zhvilloheshin në italisht. Në vitet e para të shek. XX edhe Roma, nën ndikimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe të kërkesës së saj për përhapjen e shkrimit shqip, futi në shkollat italian e, në një masë shumë të kufizuar (dy orë në javë në vitin e fundit), mësimin e gjuhës shqipe. Përgatitja e personelit mësimor për shkollat italiane në Shqipëri bëhej në dy institucione, në Katedrën e Gjuhës Shqipe, pranë Institutit Oriental të Napolit dhe në Kolegjin italo-shqiptar të Shën-Demetër Koronës (San-Demetrio Corone), që nxirrte mësues dhe priftërinj për Shqipërinë.
Si Austria, ashtu edhe Italia, siç theksohej në dokumentacionin e kohës të të dy këtyre shteteve, duke zgjeruar nëpërmjet shkollave ndikimin e gjuhës e të kulturës së tyre në Shqipëri, synonin njëherazi të përgatisnin truallin për të vendosur kontrollin e tyre mbi shtetin e ardhshëm shqiptar. Prandaj rilindësit, edhe pse këto shkolla ndikonin në zhvillimin e përgjithshëm kulturor të vendit, madje edhe në përhapjen e mësimit të gjuhës shqipe, sado që në një masë të kufizuar, i shikonin ato me mosbesim, kërkonin zëvendësimin e tyre me shkolla kombëtare shqipe.

Qëndresa ndaj sunduesve osmanë dhe kundërshtimi i ndërhyrjeve të Fuqive të Mëdha në vitet 1901-1903

Shtypja ekonomike e politike e administratës osmane dhe krahas saj ndërhyrjet e Fuqive të Mëdha e sidomos të Rusisë si edhe ato të shteteve fqinje ballkanike në trevat shqiptare, bënë që lëvizjet çlirimtare në vitet e para të shek. XX të drejtoheshin njëkohësisht kundër zgjedhës osmane dhe kundër ndërhyrjeve të shteteve të huaja në Shqipëri.
Vilajetet shqiptare, ashtu si territoret e tjera të Turqisë Evropiane, karakterizoheshin në fillim të shek. XX nga një prapambetje e madhe ekonomiko-shoqërore e kulturore, e cila forcohej edhe më shumë për shkak të politikës së rëndë fiskale, që Porta e Lartë zbatonte në këto treva. Edhe në këtë periudhë burimin kryesor të të ardhurave të shtetit osman e përbënin të dhjetat (ashari), që u merreshin në natyrë gjithë pronarëve të tokave, nëpërmjet sistemit të sipërmarrjes; ky sistem rëndonte më shumë fshatarësinë, e cila përbënte shumi cën e popullsisë së vendit. Në vilajetin e Janinës shteti nxirrte çdo vit nga të dhjetat më shumë se 8 milionë groshë, që përbënin rreth 30 % të të ardhurave të përgjithshme të kësaj province, të cilat arrinin në 28 500 000 groshë. Në vilajetin e Manastirit nxirreshin nga të dhjetat më shumë se 14 milionë groshë, që përbënte gjithashtu 30 % të shumës së përgjithshme të të ardhurave prej 47 milionë groshësh. Nga vilajeti i Kosovës qeveria turke vilte nga të dhjetat 16 milionë groshë, d.m.th. 30 % të sasisë së përgjithshme të të ardhurave prej më shumë se 53 milionë groshësh.
Në fillimin e shek. XX rreth 2/3 e të ardhurave vjetore të vilajeteve të Janinës, të Manastirit e të Shkodrës dhe rreth 1/2 e atyre të vilajetit të Kosovës shkonin në Stamboll, ndërsa nga ato që mbeteshin në vend dhe që formonin buxhetin lokal, më shumë se gjysma shpenzohej për të mbajtur forcat e xhandarmërisë e të policisë dhe aparatin burokratik shtetëror osman.
Sipas të dhënave të Sait Pashës, kryeministër i Turqisë, në vitin finaciar 1902-1903, në vilajetin e Kosovës nga 647 612 lira, që ishte buxheti i përgjithshëm i kësaj province, për të mbajtur xhandarmërinë, ushtrinë dhe aparatin e nëpunësve, përdoreshin 695 mijë lira, domethënë 61 000 lira më shumë; në vilajetin e Manastirit nga buxheti i përgjithshëm prej 488 000 lirash, për xhandarmërinë, ushtrinë dhe aparatin burokratik shpenzoheshin rreth 500 000 lira; në vilajetin e Janinës nga rreth 269 000 lira të ardhura, 217 000 përdoreshin për xhandarmërinë, ushtrinë dhe aparatin shtetëror osman; në vilajetin e Shkodrës, ku të ardhurat ishin më të pakëta, rreth 39 000 lira gjithsej, shpenzoheshin për xhandarmërinë, ushtrinë dhe aparatin shtetëror 200 000 lira.
Nga këto të dhëna kuptohet se për nevojat e zhvillimit ekonomik të vendit nuk përdorej pothuajse asgjë, ndërsa për arsimin, që ishte në gjuhën turke, vetëm një shumë e papërfillshme. Kështu, në vilajetin e Kosovës për arsimin përdoreshin vetëm rreth 4 000 lira. E njëjta gjendje paraqitej edhe në vilajetet e tjera.
Duke qenë përballë ndërhyrjeve të reja të shteteve fqinje në Turqinë Evropiane, Porta e Lartë i shtoi edhe më shumë forcat ushtarake. Në vitin 1901 Stambolli mbante në Rumeli një ushtri prej 203 000 vetash, një pjesë e mirë e së cilës ishte vendosur në vilajetet shqiptare. Në vitin 1901 u shtuan forcat e xhandarmërisë në të gjitha viset shqiptare, sidomos në vilajetet e Manastirit e të Kosovës, ku kishte respektivisht 2 700 dhe 2 200 xhandarë.
Masat shtypëse të Portës së Lartë u bënë shkak për rritjen e pakënaqësisë së përgjithshme dhe të lëvizjes kombëtare në Shqipëri. Në fillim të vitit 1901 në Prizren vepronte një Komitet Qendror, që kishte degët e veta në Prishtinë, në Shkodër e në Guci dhe që zhvillonte një propagandë të gjerë kundër ndërhyrjeve të Vjenës. Në janar-shkurt të po atij viti Haxhi Zeka organizoi mbledhje në qytetet e Kosovës me qëllim që të rimëkëmbte Lidhjen Shqiptare të Pejës për të përballuar rrezikun që i kanosej vendit nga shtetet ballkanike dhe nga Austro-Hungaria, e cila kishte projektuar hekurudhën Uvac-Mitrovicë, që shihej nga shqiptarët si një mjet për depertimin austriak në Kosovë). Në tubimin që u mbajt në maj, në Luka, afër Manastirit të Deçanit, përfaqësuesit e popullsisë së vilajetit të Kosovës protestuan kundër ndërhyrjeve të Austro-Hungarisë në këtë trevë. Nisma për rimëkëmbjen e Lidhjes së Pejës u përkrah nga atdhetarët dibranë e të viseve të tjera. Në kuvendin që u caktua të mbahej në maj ose në qershor të vitit 1901, ku do të përfaqësoheshin të gjitha vilajetet shqiptare, parashikohej të merreshin masa për bashkimin e shqiptarëve dhe të kërkohej futja e gjuhës shqipe në shkolla e në administratën shtetërore. Por, për shkak të pengesave të administratës osmane, ky kuvend nuk u thirr.
Në qytetet e Shqipërisë së Mesme e të Jugut dhe në ato të Kosovës, ku futej fshehurazi shtypi shqiptar, ai xhonturk dhe librat shqip, po ndihej gjithnjë e më shumë ndikimi i programit autonomist të Ismail Qemalit dhe po përhapej gjerësisht ideja e autonomisë së vendit. Për të penguar zgjerimin e saj në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut, Porta e Lartë u mbështet në pranverën dhe në verën e vitit 1901 te Syrja bej Vlora (që i propozoi Stambollit masa të posaçme, të drejtuara kundër lëvizjes kombëtare) dhe tek Esat pashë Toptani, që me autorizimin e sulltanit hartonte peticione e mblidhte nënshkrime kundër lëvizjes kombëtare dhe Ismail Qemalit, të cilin e akuzonte si agjent të Anglisë, të Greqisë etj. Ndërkaq në Kosovë të dërguarit e posaçëm të Stambollit, pasi nuk arritën të bënin për vete Haxhi Zekën e parinë e Pejës, shkëputën prej krerëve të veçantë të Prishtinës e të Prizrenit peticione, drejtuar sulltanit (të botuara edhe në gazetën zyrtare “Kosova”), në të cilat dënohej veprimtaria atdhetare e Ismail Qemalit.
Megjithatë, në popullsinë shqiptare myslimane e krishtere, krahas kërkesës së përgjithshme për njohjen zyrtare të gjuhës shqipe, për ngritjen e shkollave kombëtare e për lëvrimin e gjuhës shqipe, po forcohej bindja se duheshin prerë lidhjet me sulltanin e paaftë dhe se Shqipëria duhej të kthehej në një shtet autonom. Në vitin 1901 në mjaft qytete të Shqipërisë, si në Tiranë, Elbasan, Shkodër, Dibër, Mat, Vlorë, Fier etj., qenë krijuar me kontributin e popullsisë fonde të posaçme, që përdoreshin për të sjellë fshehurazi libra, gazeta e broshura në gjuhën shqipe, si edhe për të ndihmuar veprimtarinë e atdhetarëve shqiptarë jashtë vendit.
Në verën dhe vjeshtën e vitit 1901 pakënaqësia filloi të bëhej e përgjithshme dhe u shtri në të katër vilajetet shqiptare. Popullsia në krahina të tëra nuk pranonte të paguante taksat dhe të jepte ushtarë. Në Shkodër grupe kryengritësish u përqendruan rreth qytetit dhe u orvatën ta sulmonin atë, ndërsa në Shqipërinë e Jugut kryengritësit zunë rajonin midis Tepelenës e Vlorës dhe zhvilluan përleshje me trupat turke, duke i shtrir ë veprimet e tyre deri në Konicë dhe në afërsi të Elbasanit.
Në shtator të vitit 1901 ngriti krye popullsia e qytetit të Tiranës, me të cilën u bashkua, duke lidhur besën, edhe Malësia e këtij rrethi. Kryengritësit i dërguan sulltanit një telegram proteste kundër korrupsionit, arbitraritetit e dhunës së administratës osmane lokale. Porta e Lartë u detyrua të pushonte prefektin e sanxhakut të Durrësit (Tefik Pashën) dhe kajmekamin e Tiranës. Ngjarjet e Tiranës vlerësohen në dokumentet bashkëkohëse si dëshmi e forcimit në këtë qytet të krahut nacionalist e antiqeveritar të lëvizjes kombëtare ose të “partisë shqiptare”, që në atë kohë drejtohej nga Mehmet pashë Toptani, Fuad dhe Refik bej Toptani etj.
Në shkurt të vitit 1902 ngritën krye mirditasit, që ranë në marrëveshje me malësorët e Pukës e me banorët e Kthellës dhe prenë rrugën midis Shkodrës e Prizrenit, si edhe vijën telegrafike në afërsi të Lezhës. Në memorandumin, që u dërguan valiut të Shkodrës e konsujve të huaj, krahas kërkesës për të kthyer nga internimi dhe për të emëruar si guvernator të Mirditës Preng Bibë Dodën, ata shfaqën edhe aspirata kombëtare, autonomiste, deklaruan se “nuk do ta njohin më sulltanin si kryezotin e tyre dhe se kërkojnë njohjen e kombësisë shqiptare”.
Për të qetësuar gjendjen në Shqipëri Abdyl Hamiti mori masa të ashpra. Pasi hoqi valiun e Shkodrës, Qazim Pashën, si të paaftë për të shtypur lëvizjen shqiptare, sulltani dërgoi në vendin e tij Shaqir Pashën me kontigjente të shumta ushtarësh. Në Shkodër u bënë arrestime të shumta të krerëve dhe të qytetarëve të thjeshtë që kishin kërkuar reforma me karakter kombëtar. Arrestime të atdhetarëve shqiptarë u bënë edhe në Ohër, në Tiranë, në Berat, në Vlorë e në qytete të tjera. Trupat osmane bënë gjithashtu masakra midis popullsisë së Pejës, të Gjirokastrës, të Konicës e të qyteteve të tjera.
Një nga veprat më të shëmtuara të armiqve të popullit shqiptar ishte vrasja në Pejë, më 21 shkurt të vitit 1902, e udhëheqësit të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, Haxhi Zekës, që u krye me nxitjen e qarqeve shoviniste të Serbisë dhe me përkrahjen e autoriteteve osmane. Si përgjigje për këtë populli i Pejës ngriti krye, sulmoi zyrat qeveritare, shtiu në dorë postë-telegrafin, arrestoi funksionarët turq dhe kërkoi nga sulltani lirimin e gjithë bashkatdhetarëve të burgosur. Lëvizje të tilla antiqeveritare pati edhe në Mitrovicë, në Prishtinë, në Pazar të Ri e në qytete të tjera. Vrasjes së Haxhi Zekës i bëri jehonë edhe shtypi evropian, gazeta “Lë Tan” (“Le Temps”, Paris) dhe organe të tjera.
Pakënaqësinë që zotëronte në vend u orvat ta shfrytëzonte edhe pretenduesi për fronin e Shqipërisë, aventurieri don Aladro Kastrioti, ish-diplomat spanjoll, që e paraqiste veten si pasaardhës të Kastriotëve. Promemorja e tij për autonominë e Shqipërisë, e shpallur në korrik 1902 gjoja në emër të një komiteti shqiptar, takimet me diplomatë të huaj, lidhjet me “garibaldinët” (vullnetarë italianë, të përgatitur për t’u hedhur në Shqipëri), deklaratat për organizimin e kryengritjes së armatosur e sidomos vizitat në Korfuz, pranë brigjeve shqiptare, e detyruan Portën e Lartë që të përqendronte në Vlorë përforcime të tjera ushtarake, të sjella nga Konica e nga Janina. Por ky pretendent aventurier mbeti pa ndonjë mbështetje në Shqipëri dhe për këtë arsye dështoi.
Në qershor të vitit 1902 Porta e Lartë, me qëllim që të shtypte Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, të parandalonte zhvillimin e saj të mëtejshëm dhe t’u jepte një shembull ndëshkimi krahinave të tjera të Shqipërisë, ndërmori arrestime të shumta në sanxhakun e Beratit, sidomos në Vlorë e në Kaninë, ku u ndalën 20 veta, kryesisht nga paria e kësaj zone, që u dërguan të lidhur në Janinë dhe iu dorëzuan gjykatës ushtarake. Të arrestuarit u akuzuan për tradhti të lartë dhe për përhapjen e shkrimeve të ndaluara. Në Korçë u arrestua, në muajin korrik të vitit 1902, atdhetari Nuçi Naçi dhe më pas veprimtarët e shquar të lëvizjes në këtë qytet, Orhan bej Pojani e Thimi Markoja. Edhe çarmatimi në masë i popullsisë në rrethin e Vlorës dhe në atë të Mallakastrës, që u ndërmor në qershor-korrik të vitit 1902, kishte për qëllim të godiste lëvizjen kombëtare në këtë zonë.
Këtij qëllimi i shërbeu edhe ekspedita ushtarake kundër lokalitetit të Shëngjergjit në Malësinë e Tiranës, që u organizua drejtpërsëdrejti nga valiu i Shkodrës dhe që u bë shkak për qëndresën e armatosur të popullsisë së kësaj zone kundër Portës së Lartë, e cila zgjati nga 11 deri më 29 korrik të vitit 1902. Fshatarësia e kësaj zone përbënte një mbështetje të fuqishme për lëvizjen kombëtare, të drejtuar nga grupi i bejlerëve nacionalistë të Tiranës.
Në mesin e korrikut përballë ekspeditës, që ishte ngarkuar të ndërmerrte çdo lloj masakre, qëndronte e bashkuar popullsia e Shëngjergjit, e cila së bashku me atë të krahinave përreth, nxorri më shumë se 2 500 njerëz të armatosur. Qëndresa e malësorëve u përkrah ed he nga grupi i atdhetarëve të Tiranës, që lidhën besën me ta dhe i ndihmuan fshehtazi me të gjitha mjetet.
Më 24 korrik u mbajt në katundin Shënmëri mbledhja e përfaqësuesve të popullsisë së fshatrave të Malësisë së Tiranës; në të mori pjesë edhe një komision i posaçëm i dërguar nga Këshilli administrativ i kazasë së Tiranës, ku bënin pjesë edhe atdhetarë të tillë si Abdi bej Toptani, Fuat bej Toptani etj. Këtu u vendos që të përtërihej Lidhja (Besa), që tanimë ishte në fuqi nga 17 korriku, dhe të kërkohej nga qeveria të largonte menjëherë ekspeditën; pas plotësimit të kësaj mase, duhej të pakësohej tatimi i prapambetur i vergjisë dhe të lëshohej urdhri për shlyerjen e tij me këste etj.
Stambolli u detyrua të tërhiqej përballë përmasave të qëndresës së popullsisë së Shëngjergjit, me të cilën u bashkuan edhe malësorët e krahinave përreth; ajo rrezikonte të kthehej në një lëvizje të përgjithshme, që mund të çonte në një luftë të përgjakshme, e cila do t’i sillt e ndërlikime ndërkombëtare Stambollit dhe do të bëhej shkak për ndërhyrjen e Fuqive të Mëdha në Shqipëri e në Turqinë Evropiane. Më 29 korrik ekspedita u largua nga Shëngjergji.
Gjendja në Shqipëri vijoi të mbetej e nderë. Në relacionin që kryeministri turk, Said Pasha, i parashtroi sulltanit më 2 korrik 1902, i shkruante se “Shqipëria ishte duke dalë nga duart e shtetit osman”, ndërsa lëvizjen shqiptare e quante si “prelud të çështjes së ekzistencës ose të zhdukjes së sundimit osman në Ballkan”.
Edhe Fuqitë e Mëdha nuk ishin indiferente ndaj krizës që po përjetonte sundimi osman në Shqipëri. Ambasadori austro-hungarez në Stamboll, baroni Kaliçe, disa herë i kishte folur Said Pashës për trajtimin e keq të shqiptarëve nga Turqia, të cilin Vjena e shikonte si shkakun kryesor të pakënaqësisë dhe të revoltave të tyre. Austro-Hungaria pati shprehur pakënaqësinë që Porta e Lartë nuk kishte zbatuar në Shqipëri e në Rumeli as reformat e premtuara sipas Traktatit të Berlinit (sipas nenit 23). Një politikë e tillë, theksonte përfaqësuesi diplomatik i Vjenës, “mund të krijonte rrezikun e humbjes nga Turqia të Rumelisë dhe veçanërisht të Shqipërisë”.
Në qershor të vitit 1902 ambasadori austriak në Stamboll pati kërkuar nga kryeministri turk që të merrte masat për të përmirësuar nivelin arsimor e kulturor të shqiptarëve dhe, në mënyrë të veçantë, të pranonte mësimin e shkrimin e gjuhës shqipe, duke futur për këtë alfabetin latin. Ministri i Punëve të Jashtme të Austro-Hungarisë, Golluhovski, në letrën që i dërgoi kryeministrit turk në ditët e para të gushtit të vitit 1902, vlerësonte drejt kërkesat kombëtare të shqiptarëve, për të cilat thoshte se nuk janë “të nxitura nga jashtë”, siç pretendonte Porta e Lartë, por janë të lidhura “me ndjenjat, që kanë lindur te populli shqiptar”. Ai i tërhiqte vëmendjen Portës së Lartë për qëndrimin e saj mospërfillës “ndaj aspiratave të vërteta dhe të natyrshme të shqiptarëve për pavarësi”.
Por, siç del nga letra e Golluhovskit, Vjena shqetësohej gjithnjë për ruajtjen e status quo-së në Ballkan, prandaj kërkonte nga qeveria e Stambollit zbatimin në Shqipëri të disa reformave të pjesshme, të cilat nuk cenonin ekuilibrin në këtë zonë, siç ishin zgjerimi i kompetencave të vilajeteve, vendosja e rregullit dhe e drejtësisë në vjeljen e taksave, po ashtu kërkonte t’u jepej fund abuzimeve dhe arbitraritetit të nëpunësve, të mbrohej jeta e pasuria e tyre. Përmirësimi i administrimit të Shqipërisë dhe i gjendjes së saj të përgjithshme vlerësohej nga Golluhovski si një masë që do t’i shërbente forcimit të administratës osmane në këtë vend dhe njëherazi do të shmangte turbullirat e brendshme dhe ndërhyrjet nga jashtë.
Këtë përmbajtje kishte edhe projekti i reformave që Said Pasha i parashtroi sulltanit në “Promemorjen për Shqipërinë” më 9 gusht të vitit 1902, në të cilën propozonte të zbatoheshin masa të tilla, si ndreqia e rrugëve, zgjerimi i rrjetit të komunikacionit, përkrahja e tregtisë detare e tokësore, rindërtimi i limaneve, zhvillimi i artizanatit dhe i industrisë, hapja e punishteve dhe e fabrikave, heqia e nëpunësve të korruptuar dhe zëvendësimi i tyre me njërëz të kulturuar etj. Por edhe këto masa, të cilat, siç theksonte kryeministri turk, do të përmirësonin gjendjen ekonomike e kulturore të vendit, nuk u miratuan nga sulltani.
Në gjysmën e dytë të vitit 1902, u acarua përsëri çështja maqedone dhe u forcuan ndërhyrjet e shteteve ballkanike e të Fuqive të Mëdha në Turqinë Evropiane, marrëdhëniet e popullit shqiptar me qeverinë e Stambollit u ashpërsuan edhe më shumë. Qarqet politike të Sofjes, me mbretin Ferdinand në krye dhe organizatat nacionaliste bullgare, duke përfituar nga lufta e drejtë çlirimtare e popullsisë sllave-maqedone, e nxisnin atë të hidhej në kryengritje kundër sundimit osman, për të bashkuar Maqedoninë, me anën e forcës, me Bullgarinë. Ndërkaq Serbia e Greqia, duke përfituar nga fakti që në Tur qinë Evropiane kishte edhe popullsi serbe (në Kosovë) e greke (në vilajetin e Selanikut), ndërhynin në çështjen maqedone për të ndarë ndërmjet tyre territoret e vilajeteve të Selanikut, të Manastirit e të Kosovës.
Nga vera e vitit 1902 në radhë të parë Bullgaria, por pas saj edhe Serbia e Greqia filluan të dërgonin në viset e Turqisë Evropiane banda të armatosura (të drejtuara shpesh nga oficerë të ushtrisë së rregullt), që luftonin kundër njëra-tjetrës dhe përpiqeshin të shkombëtarizonin me forcë ose të shfarosnin popullsinë e kombësive të tjera të territoreve të cilat pretendonin t’i aneksonin. Veprimtaria e çetave bullgare, të përbëra nga disa qindra veta, shtrihej, përveç vilajetit të Selanikut, edhe në disa rrethe të vilajetit të Manastirit, kurse qeveria serbe filloi të armatoste bashkëkombësit e vet në vilajetin e Kosovës.
Ndërhyrjet e vazhdueshme të Rusisë në Turqinë Evropiane dhe përkrahja prej saj e lakmive pushtuese të shteteve sllave ballkanike në këtë zo në i shtyti shqiptarët të kundërshtonin çeljen e konsullatës ruse dhe hyrjen e konsullit të Rusisë në Mitrovicë. Në fillim të shtatorit të vitit 1902 qëndresa e shqiptarëve, e udhëhequr nga Isa Boletini, u shndërrua në një kryengritje të armatosur me karakter kombëtar; ajo drejtohej kundër ndërhyrjeve të Rusisë në trevat shqiptare dhe kundër Portës së Lartë që i bënte asaj lëshime. Më 7 shtator rreth 1 000 shqiptarë të armatosur u grumbulluan në afërsi të Mitrovicës, në rrugën që të çonte në Pejë dhe në rrethinat e saj, të gatshëm për të sulmuar qytetin. Një forcë ushtarake osmane prej 500 ushtarësh, që u dërgua nga Shemsi Pasha për të shtypur lëvizjen, u çarmatos më 15 shtator nga shqiptarët. Për t’i ndëshkuar kryengritësit, mareshali turk bombardoi e dogji fshatrat e boshatisura të Mitrovicës. Qëndresa e shqiptarëve të Mitrovicës u përkrah edhe nga popullsia e rretheve të tjera dhe mund të shtrihej në tërë vilajetin e Kosovës. Më 18 tetor u grumbulluan në Boletin (ku I sai kishte kullën e vet) rreth 5 000 shqiptarë të armatosur nga rrethet e Mitrovicës, të Pejës, të Prishtinës e të Pazarit të Ri, të cilët shprehën vendosmërinë për të luftuar për çështjen shqiptare.
Nën presionin e Rusisë e të Serbisë, që i kërkuan Stambollit të shtypte me çdo mjet kryengritjen shqiptare dhe të largonte Isa Boletinin nga Mitrovica, Porta e Lartë përdori dhunën ushtarake për të shuar këtë vatër të qëndresës së armatosur. Megjithatë, ekspedita ushtarake, që Dervish Pasha ndërmori në muajin tetor në rrethet e Drenicës e të Pejës, ku shkatërroi e bëri rrafsh me tokën fshatra të tëra dhe qindra kulla të shqiptarëve, dogji shtëpitë e grabiti bagëtinë e drithin, nuk dha përfundimet që priste Porta e Lartë.
Vetëm pas bisedimeve, që kryesekretari i pallatit dhe Shemsi Pasha zhvilluan në Mitrovicë me Isa Boletinin, ky u bind të largohej në fillim nga Mitrovica dhe në fundin e nëntorit të vitit 1902 u tërhoq në Stamboll, ku u mbajt deri në vitin 1906.
Në t ë njëjtën kohë, Porta e Lartë shtypi me egërsi brenda një muaji kryengritjen e popullsisë maqedone, që shpërtheu në fundin e shtatorit 1902. Për të shmangur shpërthimin e një kryengritjeje të re në Maqedoni, qeveria turke, duke qenë edhe nën trysninë e vazhdueshme të Rusisë e të Austro-Hungarisë, shpalli në fillim të dhjetorit të vitit 1902 reformat për vilajetet e Turqisë Evropiane, të cilat u përfshinë në “Udhëzimin për vilajetet e Rumelisë”, të 12 dhjetorit të atij viti. Krahas masave të përgjithshme për përmirësimin e gjendjes në provincat e Rumelisë, për zhvillimin e tregtisë, të bujqësisë, të zejtarisë e të punëve botore, në këtë Udhëzim parashikohej edhe riorganizimi i xhandarmërisë, i policisë dhe i gjykatave (duke futur në to të krishterët), hapja e shkollave turke në fshatrat më të mëdha, përdorimi i një pjese të të ardhurave lokale për nevojat e vilajeteve etj. Për zbatimin e reformave në Rumeli emërohej një inspektor i përgjithshëm, që do të kishte kompetencat e një ministri dhe pranë tij një nëpunës civil e një tjetër ushtarak.
Porta e Lartë nuk përcaktoi provincat ku do të shtriheshin reformat, por zbatimin e tyre ajo e kufizoi në tri të ashtuquajturat vilajete maqedone (të Selanikut, të Manastirit e të Kosovës), në krye të të cilave u vu si inspektor i përgjithshëm, me seli në Shkup, Hysen Hilmi pasha. Reformat turke ishin gjysmake dhe në thelb nuk i sillnin ndonjë përmirësim gjendjes së popullsive të shtypura të Rumelisë. Për këtë arsye ato nuk u pritën mirë as nga këto popullsi, as edhe nga qeveritë e shteteve të Evropës e nga opinioni publik evropian, i cili mbajti qëndrim kritik ndaj tyre.
Ashpërsimi i mëtejshëm i gjendjes politike në Rumeli dhe rritja e pakënaqësisë së popullsive të saj i shtyti Fuqitë e Mëdha, veçanërisht Rusinë e Austro-Hungarinë, të ndërhynin drejtpërdrejt në çështjen maqedone. Pasi morën edhe pëlqimin e Anglisë, të Gjermanisë e të Francës, më 21 shkurt 1903 ato i paraqitën Portës së Lartë pro jektin austro-rus të reformave, të cilin, pas disa kundërshtimesh u detyrua ta pranonte edhe sulltani. Me këto reforma Fuqitë e Mëdha synonin të ruanin status quo-në në Turqinë Evropiane dhe, duke u dhënë disa të drejta popullsive të krishtere, sllave e greke, të parandalonin shpërthimin e kryengritjes, veprimtarinë e çetave të armatosura dhe mundësinë e një ndërhyrjeje të hapur ushtarake të Serbisë, të Bullgarisë, të Malit të Zi e të Greqisë (që njihnin si protektore Rusinë) në Rumeli.
Por kjo nuk mund të arrihej pa u dhënë kombësive të Turqisë Evropiane, duke përfshirë këtu edhe shqiptarët që zinin pjesën më të madhe të territoreve të saj, të drejtën e autonomisë. Projekti austro-rus i reformave ishte në thelb një përsëritje e atij të shpallur nga sulltani në dhjetor të vitit 1902. Disa masa të reja që përmbante ai, si përqendrimi i riorganizimit të xhandarmërisë dhe të policisë në duart e specialistëve të huaj, kontrolli i Bankës Otomane mbi buxhetin e vilajeteve t ë Selanikut, të Manastirit e të Kosovës etj., ndonëse do të sillnin ndonjë përmirësim të gjendjes së përgjithshme, do t’i shërbenin më shumë forcimit të kontrollit të dy fuqive në këtë zonë.
Shqiptarët në përgjithësi, me përjashtim të një shtrese njërëzish që kërkonin të nxirrnin përfitime nga gjendja ekzistuese dhe nga anarkia, nuk ishin kundër reformave, të cilat mund të sillnin përparimin e vendit, as edhe kundër barazisë së të krishterëve me myslimanët. Kryeministri turk Said Pasha, qysh në nëntor të vitit 1902, duke bërë fjalë për nevojën e zbatimit të reformave në Shqipëri, i shkruante sulltanit se nuk është e vërtetë që shqiptarët janë kundër reformave, se “përveç disa krerëve, rendin dhe qetësinë në Shqipëri e do shumica e popullsisë, paria dhe të pasurit”.
Megjithatë, shpallja e projektit austro-rus të reformave (të 21 shkurtit 1903) e elektrizoi gjendjen në Shqipëri dhe u prit me pakënaqësi nga popullsia e saj, që shihte tek ato rrezikun e një copëtimi të ri të vendit. Duke zbatuar këto reforma vetëm në vilajetet e Selanikut, të Manastirit dhe të Kosovës, Fuqitë e Mëdha do të saksiononin në fakt copëtimin e vilajeteve shqiptare të Kosovës e të Manastirit, që ndaheshin nga vilajetet e Shkodrës e të Janinës. Kjo ishte arsyeja kryesore, që i shtyti shqiptarët të ngriheshin kundër projektit austro-rus të reformave.
Qëndresa e shqiptarëve kundër reformave mori një karakter kombëtar. Nëpërmjet artikujve, të botuar në shtypin përparimtar në fundin e vitit 1902 dhe në fillim të vitit 1903, (në gazetat “Drita” të Sofjes, “Albania” të Beogradit etj.), atdhetarët rilindës i bënin thirrje popullit të kundërshtonte projektet e reformave, që synonin të copëtonin tokat shqiptare ndërmjet fqinjëve ballkanikë. Përkundrejt tyre, theksohej në këto organe të shtypit, populli shqiptar duhej “të kërkonte bashkimin e vendeve që janë në Shqipëri nën një vali”, t’u shpallte Fuqive të Mëdha dhe Portës së Lartë se shqiptarët nuk janë kund ër reformave në përgjithësi, “por duan që të mbajnë vendin e tyre, duan që ai të mos shkelet prej të huajve ..., që në Shqipëri të bëhen reforma për të mirën e shqiptarëve dhe duke qenë e tërë Shqipëria e bashkuar dhe jo e ndarë copa-copa”.
Në janar-shkurt të vitit 1903 vatra të lëvizjes shqiptare u bënë Peja e Gjakova, në rrethet e të cilave u mbajtën atëherë dy tubime. Në këto tubime u diskutua çështja e reformave, e hapjes së konsullatës ruse në Mitrovicë dhe e lirimit të të burgosurve politikë. Shqiptarët që u mblodhën këtu, dhanë Besën, vendosën të kundërshtonin reformat e projektuara dhe kërkuan largimin nga Shqipëria të Shemsi Pashës, që ishte dërguar për të shtypur qëndresën e tyre. Popullsia e Pejës dhe e Gjakovës u bëri thirrje gjithë shqiptarëve të bashkoheshin kundër ndërhyrjeve që po bëheshin në Shqipëri në emër të zbatimit të reformave, por që kërcënonin tërësinë e saj territoriale. Me këto vendime u bashkua gjatë muajve shkurt-mars popullsia e Prizrenit, e Dibrës, e Drenicës dhe e Llapit, që i deklaroi Portës së Lartë se do të kundërshtonte me armë nëse kërkesat e shqiptarëve nuk do të merreshin parasysh.
Sulltani nxori një qarkore, që u shpërnda në qendrat kryesore të vendit, në të cilën u bënte thirrje shqiptarëve të nënshtroheshin e të mos ngrinin krye, ndërsa në fundin e shkurtit të vitit 1903, po për këtë qëllim, u dërguan në Pejë, në Gjakovë, në Rekë, në Shkup e në qytete të tjera të Kosovës komisione të posaçme. Megjithatë, këto përpjekje nuk dhanë rezultat.
Po kështu dështuan orvatjet, që inspektori i përgjithshëm i Rumelisë, Hilmi Pasha, bëri po në shkurt të atij viti, për t’i bindur personalisht krerët shqiptarë të pranonin reformat e shpallura. Atdhetarët shqiptarë i deklaruan atij se nuk janë kundër reformave, por kundër përpjekjeve që po bëheshin nëpërmjet tyre për të copëtuar atdheun e tyre. Ata kërkuan njëkohësisht zbatimin në vilajetet shqiptare të disa masave me karakter kombëtar, siç ishin njohja z yrtare e kombësisë shqiptare, e drejta e mësimit dhe e lëvrimit të gjuhës amtare, futja e saj në ceremonitë fetare, emërimi i nëpunësve shqiptarë nga njerëzit e aftë, përdorimi i një pjese të taksave të nxjerra në Shqipëri për ngritjen e shkollave, amnisti për të burgosurit politikë, ndalimi i të huajve që të përziheshin në punët e katër vilajeteve shqiptare etj.
Ministri i Punëve të Jashtme të Turqisë, Tefik Pasha, duke njohur aspiratat kombëtare të shqiptarëve, në shkurt të vitit 1903 u kumtoi përfaqësuesve të huaj diplomatikë se asnjë formë qeverisjeje nuk do t’i kënaqte shqiptarët, veç asaj që do të mbështetej në autonominë e viseve të tyre. Kërkesat kombëtare të shqiptarëve tërhoqën në atë kohë vëmendjen e përfaqësuesve të huaj konsullorë në Shqipëri. Në “Promemorjen mbi Shqipërinë prej vitit 1901 deri më 1905”, hartuar në Vjenë nga Kral, theksohej se “shqiptarët, më shumë se popujt e tjerë të Ballkanit, dëshirojnë zbatimin e reformave në atdheun e tyre të prapambe tur”, se “ata kundërshtojnë ato masa që, sipas bindjes së tyre, kanë për qëllim shkombëtarizimin, copëtimin dhe dobësimin e racës së tyre” dhe që “do ta ngushtonin tokën e tyre nacionale”. Edhe kërkesa e shqiptarëve për hapjen e shkollave shqipe, thuhej në këtë dokument, përveç rëndësisë që ka për zgjimin kombëtar të shqiptarëve, është një conditio sine qua non për çdo reformë serioze, që synon me të vërtetë përparimin e Shqipërisë.
Shqiptarët u qëndruan me armë ndërhyrjeve të Fuqive të Mëdha e sidomos të Rusisë në Shqipëri. Në mars të vitit 1903 mijëra shqiptarë të armatosur u grumbulluan në rrethet e Prizrenit e të Mitrovicës dhe zunë gjithë zonën midis Gjakovës e Pejës. Më 26 mars rreth 5 000 kryengritës u mblodhën në Drenicë, ku, nën drejtimin e udhëheqësve të tyre Ahmet Delia, Ukë Kamberi etj., mbajtën në Fushë të Morinës kuvendin e tyre, në të cilin u kërkua nga qeveria turke të hiqte dorë nga reformat që rrezikonin tërësinë e Shqipërisë dhe të dëbohej konsulli rus nga Mitrovica. Më 29 mars rreth 10 000 shqiptarë nga Vuçiterna, Prishtina e Mitrovica u grumbulluan në Vuçiternë, ku pati përleshje të armatosura me forcat qeveritare.
Karakter të ashpër morën ngjarjet në rrethet e Mitrovicës, ku më 30 mars u përqendruan 2 000 - 3 000 kryengritës, të cilët, ashtu si në Kuvendin e Drenicës, protestuan kundër “reformave që po dëmtonin interesat e atdheut”. Ngjarjet e Mitrovicës e ndërlikuan gjendjen në Kosovë e në gjithë Rumelinë dhe e vunë Stambollin nën trysninë e Fuqive të Mëdha, sidomos të Rusisë, e cila, nëpërmjet ministrit të Punëve të Jashtme Zinovjev, disa herë kërkoi nga Porta e Lartë të shtypte me forcë qëndresën e shqiptarëve. Konsulli rus në Mitrovicë, Shçerbin, në kundërshtim me funksionet e tij diplomatike, duke qarkulluar në llogoret e ushtrisë e të artilerisë turke, i nxiste ato dhe komandantët e tyre të sulmonin sa më parë shqiptarët.
Më 30 mars 1903 autoritetet osmane, sipas vendimit që ishte marrë në Stamboll, urdhëruan garnizonin e Mitrovicës dhe forcat e artilerisë të sulmonin kryengritësit. Megjithëse u vunë nën breshërinë e predhave të artilerisë, shqiptarët u përleshën për 2 orë të tëra me ushtrinë osmane. Më shumë se 200 shqiptarë mbetën të vrarë në hyrjet e qytetit, ndërsa forcat e tjera u detyruan të tërhiqeshin. Të nesërmen, më 1 prill, u vra në Mitrovicë gjatë një ceremonie ushtarake, nga një ushtar shqiptar, konsulli rus Shçerbin. Atentatori (Ibrahim Gjilani) e quajti konsullin fajtor që kishte urdhëruar ushtrinë turke të qëllonte mbi shqiptarët, bashkatdhetarë të tij.
Lëvizja kryengritëse në Shqipëri kërcënonte të prishte status quo-në në Ballkan. Prandaj Rusia dhe Austro-Hungaria, gjatë gjysmës së parë të prillit 1903, i kërkuan disa herë Portës së Lartë që, për të shmangur ndërlikimet në Ballkan, “të merrte masat e domosdoshme dhe sa më energjike kundër revolucionarëve shqiptarë”, të shtypte “kryengritjen shqiptare”, siç u quajtën në Evropë ngjarjet e marsit të vitit 1903. Me këto veprime u bashkuan gjithashtu Gjermania e Franca.
Në gjysmën e dytë të prillit të vitit 1903 valiu i Shkupit, Shaqir Pasha, shkoi me 20 batalione ushtarësh e 8 bateri të artilerisë në fillim në Ferizaj dhe më pas në Prizren, ku bëri arrestime të shumta midis udhëheqësve të lëvizjes, të cilët u dërguan pastaj në Mosull e në Anadoll. Ushtri të tjera turke (rreth 18 000 ushtarë), nën komandën e Shemsi Pashës, u dyndën po në këtë kohë në Gjakovë, në Pejë, në Mitrovicë e në Prishtinë, ku u përleshën me forcat kryengritëse vendase.
Më 30 prill ushtria osmane, e komanduar nga Omer Ruzhdi Pasha, nga valiu i Kosovës Shaqir Pasha dhe nga Shemsi Pasha, pasi doli nga Gjakova, u ndesh me kryengritësit në katundin Skovjan. Gjatë përleshjes, që vazhdoi 12 orë, ushtria turke la shumë të vrarë e robër. Pas tërheqjes së kryengritësve në pllajat përreth, ushtria shkatërroi fshatra të tëra midis Prizrenit e Gjakovës dhe shkretoi arat e mbjella. Përfaqësuesit e huaj konsullorë në Kosovë theksojnë në relacionet e tyre, se dëme të tilla nuk i ishin bërë popullsisë së kësaj treve qysh nga koha e shtypjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe se pasojat e tyre shqiptarët do t´i ndienin për shumë kohë.
Në ditët e para të majit ushtria osmane shtypi edhe vatrën e fundit të qëndresës së shqiptarëve, Pejën. Më 3 maj sulltani e njoftoi Zinovjevin, që kërkonte informata të vazhdueshme për veprimet e ushtrisë në Shqipëri, se trupat turke morën edhe Pejën. Vetëm në Gjakovë e në Pejë komanda turke arrestoi 47 udhëheqës të kryengritjes shqiptare. Në fundin e majit midis Prizrenit, Gjakovës e Pejës ishin përqendruar 44 batalione, me 10 bateri artilerie, gjithsej 33 000 ushtarë.
Gazeta “Drita” shkruante në atë kohë “për egërsinë e turqve në Mitrovicë, ku u vranë rreth 300 shqiptarë, për ekspeditat ndëshkimore të Ruzhdi Pashës, Shemsi Pashës etj., që vranë gra, pleq e foshnja dhe çuan në internim qindra shqiptarë”. Në një thirrje që kjo gazetë u drejtonte shteteve të Evropës në mars të vitit 1903, kërkonte që të zbatoheshin në Shqipëri reforma të tilla, të cilat të siguronin njohjen zyrtare të kombësisë shqiptare, hapjen e shkollave në gjuhën shqipe dhe futjen e saj në ceremonitë fetare në kisha, amnisti për të burgosurit politikë, emërimin e një përfaqësuesi të popullsisë shqiptare në komisionin e reformave etj.
Reformat e parashikuara nga projekti austro-rus i shkurtit të 1903, nuk kënaqën as popullsinë maqedone. Për më tepër, Porta po e zvarriste zbatimin e tyre. Ndërkaq, në Maqedoni gjendja e popullsisë u bë e padurueshme dhe i dha shkas shpërthimit të kryengritjes në pranverën e vitit 1903, që u përhap në disa qendra (në rrethet e Ohrit, Kosturit, Serezit etj.) ku, bashkë me banorët vendës, luftuan kundër ushtrisë osmane edhe çetat e armatosura, të dërguara nga Bullgaria dhe të organizuara nga komitetet bullgaro-maqedone. Me gjithë masat e egra të terrorit qeveria osmane nuk mundi ta likujdonte l ëvizjen çlirimtare të popullsisë sllave-maqedone. Më 2 gusht të vitit 1903, shpërtheu në rrethinat e Manastirit, Kryengritja e Ilindenit (dita e Shën Ilisë), që shpalli si qellim kryesor çlirimin e popullit maqedon nga robëria osmane. Po në këtë ditë u çlirua qyteti i Krushevës, ku u shpall edhe Republika e Krushevës, kryetar i së cilës u caktua Nikolla Karev, komandant i shtabit të kryengritjes në këtë qytet. Më pas kryengritja u shtri në Traki, në vilajetin e Selanikut dhe vijoi 3 muaj, deri në fund të tetorit.
Kryengritja u përkrah nga popullsia shqiptare e trevave lindore, e Krushevës me rrethinat e saj, nga popullsia shqiptare e Shkupit, e Tetovës, e Gostivarit, e Dibrës, dhe e Strugës. Ndërsa atdhetarët shqiptarë të Manastirit, të Prespës, të Strugës, të Pogradecit dhe të qendrave të tjera, furnizuan çetat maqedone me armë e me municione. Një bashkëpunim i ngushtë u vendos ndërmjet çetave shqiptare dhe kryengritësve maqedonë. Ata u ndihmuan edhe nga Themistokli Gërmenji, që jetonte në Manastir e që mbante lidhje me revolucionarët maqedonë. Për shkak të kontributit që dhanë në Kryengritjen e Ilindenit, shqiptarët zunë një vend të rëndësishëm edhe në organet drejtuese që u krijuan gjatë saj. Kështu nga 60 anëtarë të Këshillit apo të Kuvendit të Republikës së Krushevës, që u formua në këtë qytet, 20 ishin maqedonë, 20 shqiptarë dhe 20 të tjerë vllehë. Organi ekzekutiv i kësaj republike që doli prej tij si një lloj qeverie e përkohshme përbëhej nga 2 maqedonë, 2 shqiptarë (Gjorgji Çaçi dhe Nikolla Balo), dhe 2 vllehë, gjithsej nga 6 anëtarë. Kryetar i saj ishte shqiptari Vangjel Dino. Edhe Manifesti i Krushevës, që u shpall në fillim të gushtit, u bënte thirrje të gjitha kombësive, e në radhë të parë shqiptarëve, që të bashkoheshin me kryengritësit në luftën kundër armikut të përbashkët, sunduesve osmanë.
Kryengritja e Ilindenit u shtyp me egërsinë më të madhe nga Porta e Lartë. Ajo hodhi kundër saj rreth 200 000 ushtarë, të cilët bënë reprezalje të shumta ndaj kryengritësve dhe popullsisë, dogjën e rënuan fshatra të tëra.
Shtypi shqiptar përkrahu luftën çlirimtare të popullsisë sllave-maqedone kundër zgjedhës osmane, dënoi me zemërim terrorin turk dhe reformat gjysmake të sulltanit, të cilat, sikurse shprehej ai në artikujt e botuar ato ditë, “i sollën shkatërrime, vaj e varfëri popullit të thjeshtë”. Aty i bëhej thirrje popullit shqiptar që “të bashkohej me maqedonët dhe me ta të kërkonte lirinë kundër armikut të përbashkët, qeverisë së sulltanit”.


Programi i reformave i Myrcshtegut (22 tetor 1903) dhe kryengritjet shqiptare të vitit 1904

Kryengritja e Ilindenit dhe shtypja e saj nga ushtritë osmane, u dha shkak Fuqive të Mëdha të ndërhynin përsëri në të ashtuquajturën çështje maqedone. Më 22 tetor 1903 Austro-Hungaria dhe Rusia, që njiheshin edhe nga Fuqitë e tjera të Mëdha si shtetet më të interesuara në këtë zonë, i paraqitën Portës së Lartë një program tjetër reformash për tri të ashtuquajturat “vilajete maqedone”, që ishte rezultat i marrëveshjes ndërmjet perandorit austriak dhe atij rus në Myrcshteg (Austri). Meqë “Koncerti evropian” shihej si një mekanizëm më i ndërlikuar për t’u vënë në veprim, Fuqitë e Mëdha parapëlqyen t’u jepnin mandatin për reformat Rusisë e të Austro-Hungarisë.
Programi i ri u ndërmor “për të mbrojtur popullsitë krishtere” nga dhuna osmane, ndërsa qëllimi kryesor i Fuqive të Mëdha ishte të shmangnin çdo mundësi për çrregullime e turbullira (me të cilat nënkuptoheshin lëvizjet kryengritëse çlirimtare në Turqinë Evropiane) dhe për çdo ndërhyrje të Bullgarisë, të Serbisë, të Malit të Zi e të Greqisë, që rrezikonte të cenonte ekuilibrin e vendosur në këtë zonë dhe paqen e përgjithshme në Evropë. Në kushtet e krijuara në Turqinë Evropiane në vitin 1903, nuk përjashtohej edhe një mundësi tjetër, ajo e një ndërhyrjeje ushtarake ruse a austriake, ose e të dyja fuqi ve në këtë zonë.
Marrëveshja e Myrcshtegut u quajt nga ministri i Punëve të Jashtme të Austro-Hungarisë, Golluhovski, “një aleancë e përzemërt” ndërmjet dy vendeve, që kishte për qëllim të ruante status quo-në në Ballkan dhe të siguronte një zgjidhje paqësore të problemeve të kësaj zone. Ai deklaroi se këto dy fuqi nuk synonin të vendosnin ndonjë ndikim mbizotërues këtu por, në të njëjtën kohë, nuk do të lejonin që një gjë të tillë ta bënte ndonjë shtet tjetër.
Golluhovski pranonte gjithashtu se programi i Myrcshtegut përbënte një ndërhyrje të drejtpërdrejtë të Austro-Hungarisë e të Rusisë në Turqinë Evropiane, e cila, nëse Porta e Lartë nuk do të bashkëpunonte me to, do të vazhdonte dhe mund të sillte pasoja të rënda për Perandorinë Osmane. Duke caktuar, sipas këtij programi, pranë inspektorit të përgjithshëm, Hysen Hilmi pashës, dy nëpunës civilë, një rus dhe një austriak, që do të vëzhgonin zbatimin e reformave dhe gjendjen në Maqedoni, Vjena e Peterburgu vinin në n kontrollin e tyre vilajetet e ashtuquajtura “maqedone”, të Kosovës, të Manastirit e të Selanikut. Projekti parashikonte gjithashtu riorganizimin e xhandarmërisë, për të cilën ngarkoheshin si komandant një gjeneral (që u vendos të ishte italian) dhe oficerë të huaj, si edhe krijimin e komisioneve që do të merreshin me shqyrtimin e problemeve politike; këto komisione do të përbëheshin nga përfaqësues konsullorë të të dy fuqive dhe të popullsisë së krishtere e myslimane të të tri vilajeteve.
Ndërkaq, për të shmangur një ashpërsim të mëtejshëm të kontradiktave ndërmjet Fuqive të Mëdha, territori në të cilin do të zbatoheshin reformat u nda në 5 zona (të Serezit, të Dhramës, të Selanikut, të Shkupit dhe të Manastirit), në çdonjërën prej të cilave u vendosën respektivisht oficerët e huaj, francezë, anglezë, rusë, austriakë dhe italianë.
Projekti austro-rus i reformave dhe përgjithësisht ndërhyrjet e huaja në territoret shqiptare, i dhanë një shtytje të re lëvi zjes kryengritëse në Shqipëri. Shqiptarët u ngritën përsëri kundër reformave, që cenonin tërësinë territoriale të atdheut. Pakënaqësia e popullsisë u shtua edhe për shkak se Porta e Lartë, në emër të reformave, vendosi taksa të reja dhe dërgoi në Shqipëri ushtri të shumta për vjeljen e tyre dhe për zbatimin e reformave.
Ndonëse nuk ishte e organizuar në përmasa kombëtare dhe u zhvillua në formën e kryengritjeve lokale, që nuk udhëhiqeshin nga një qendër e vetme, lëvizja shqiptare e vitit 1904, ose siç u quajt që në atë kohë kryengritja shqiptare kishte një objektiv të përbashkët, ishte drejtuar kundër zgjedhës osmane e ndërhyrjeve të reja, që Fuqitë e Mëdha ndërmorën në Shqipëri në fund të vitit 1903 dhe në fillim të vitit 1904. Edhe kërkesat që kryengritësit parashtruan në vatrat e ndryshme të saj ishin të njëjta dhe përgjithësisht kishin karakter kombëtar, synonin të siguronin autonominë e Shqipërisë. Revista “Albania” (Londër, 1904) e Faik Konicës botoi në numrin 2 të saj programin e kryengritjes, ku rendiste, përveç çështjeve të tilla si kundërshtimi i zbatimit të reformave, tërheqja e ushtrisë osmane nga Kosova dhe lirimi i të burgosurve politikë, edhe çështjen e autonomisë ose të “veturdhërimit” të Shqipërisë, nën sovranitetin e sulltanit. Kërkesën e formimit të një Shqipërie autonome nëpërmjet bashkimit të vilajeteve të Kosovës, të Shkodrës, të Manastririt e të Janinës, ia atribuon kryengritjes shqiptare të vitit 1904 edhe autori serb Pavël Orloviç, në punimin e tij “Serbia e Vjetër dhe shqiptarët” (“Stara Serbija i arbanasi”, Beograd, 1904).
Në shkurt të vitit 1904 kryengritja përfshiu Gjakovën, Pejën, Lumën, Rekën, rrethet e Mitrovicës dhe qendra të tjera. Vatra kryesore e saj u bë Gjakova, në rrethet e së cilës në fillim të shkurtit u grumbulluan 5 000-6 000 kryengritës, të drejtuar nga Sulejman Batusha, që sulmuan garnizonin dhe u përpoqën të hynin në qytet. Me kryengritësit gjakovarë u bashkua shumë shpejt popullsia e Pe jës, që lidhi besën me ta. Edhe mirditorët u treguan të gatshëm të niseshin për në Gjakovë e Pejë për të ndihmuar bashkatdhetarët e tyre kosovarë.
Për të shtypur lëvizjen qeveria turke dërgoi forca të mëdha ushtarake, të komanduara nga Shemsi Pasha i njohur për egërsinë e tij kundër shqiptarëve. Vetëm në Gjakovë u dërguan 10 batalione, me artileri fushore e malore, të cilat më 12 shkurt u ndeshën në veriperëndim të këtij qyteti, në katundin Batushë, me 2 000 kryengritës, që i shkaktuan humbje ushtrisë osmane të Shemsi Pashës dhe e gozhduan atë në vend. Veprimet luftarake u shoqëruan me mbledhjen me forcë të taksave nga popullsia dhe me shkatërrimin e fshatrave të tëra të kësaj treve.
Më 21 shkurt u hodh në kryengritje popullsia e qytetit të Pejës, që rrëmbeu armët dhe iu kundërvu ushtrisë osmane, ndërsa orvatjet e bajraktarëve të Rugovës për të bashkuar popullsinë e kësaj zone me kryengritësit e Pejës u penguan për një kohë nga komanda ushtarake osmane. Ndërkaq Porta e Lartë hodhi kundër kryengritësve ushtri të tjera, gjithsej 25 batalione, që drejtoheshin nga vetë valiu i Kosovës, Shaqir Pasha.
Në fillim të marsit kryengritja u shtri në sanxhakun e Prizrenit dhe sidomos në kazanë e Lumës, ku në krye të lëvizjes u vu Ramadan Zaskoku, ish-kapiten i xhandarmërisë. Me disa ndërprerje kryengritja vazhdoi deri në vjeshtën e vitit 1904.
Gjatë muajve mars-prill u përfshi në lëvizje edhe Mitrovica me rrethina, që u bë qendër e mbledhjeve të fshehta për organizimin e qëndresës kundër reformave dhe kundër çarmatimit të shqiptarëve. Përfaqësuesit e popullsisë së Mitrovicës hynë në lidhje me shqiptarët e Prishtinës, të Vuçiternës, të Gjilanit dhe të Pazarit të Ri (Novi Pazarit) për të vendosur një qëndrim të përbashkët lidhur me reformat.
Më 30 qershor u dërgua në Pejë valiu i Kosovës, Shaqir Pasha. Gjatë bisedimeve që zhvilloi me përfaqësuesit e 2 000 kryengritësve të mbledhur në këtë qytet, krerët shqiptarë kërkuan, krahas lehtësirave në vjeljen e taksave, edhe lirimin e gjithë të burgosurve politikë, të arrestuar për shkak të pjesëmarrjes në kryengritjen kundërosmane. Valiu u premtoi shqiptarëve se do të plotësonte kërkesat e tyre.
Në gusht-shtator të vitit 1904, pas një rënieje të përkohshme, u rigjallërua qëndresa e armatosur në krahinat midis Pejës, Gjakovës e Prizrenit. Në gusht lumjanët sulmuan Prizrenin dhe e shtinë në dorë, ndërsa në shtator kryengritësit morën Pejën. Për të shtypur kryengritjen shqiptare u dërguan në rajonin e Prizrenit forca të reja ushtarake, rreth 5 batalione, por ato nuk qenë të mjaftueshme për të vendosur qetësinë në këtë trevë. Më 8 shtator shkoi në Prizren valiu Shaqir Pasha, i cili u premtoi shqiptarëve se do të plotësonte kërkesën për të liruar kryengritësit e arrestuar, do t´u jepte krerëve grada e pensione, por nuk pranoi të anulonte reformat në gjykata, në xhandarmëri dhe në polici. Pas kësaj, në fund të shtatorit, kryengritësit u tërhoqën nga Prizreni e Peja dhe u shpërndanë.
Megjithëse u shtypën, kryengritjet shqiptare të viteve 1903-1904 i detyruan Fuqitë e Mëdha të bënin ndryshime në caktimin e zonave ku do të zbatoheshin reformat. Qysh në janar të vitit 1904 Komisioni Ushtarak Ndërkombëtar, i ngarkuar për të caktuar territoret ku do të zbatoheshin reformat, shqyrtoi çështjen e organizimit të një sanxhaku shqiptar në vilajetin e Kosovës, i cili do të përjashtohej nga zona e reformave dhe do të përbëhej nga rrethet ku shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese të popullsisë, do të shtrihej nga Kaçaniku në jug e deri në Kollashin në veri, duke përfshirë edhe Pazarin e Ri e Plevlën. Formimi i një sanxhaku të tillë shqiptar do të sillte njohjen zyrtare nga Fuqitë e Mëdha të përkatësisë etnike shqiptare të shumicës së territoreve të vilajetit të Kosovës, që binte ndesh me pretendimet e Beogradit për “Kosovën si tokë serbe”. Pas protestave që Serbia dhe posaçërisht N. Pashiçi bëri pranë Peterburgut, përfaqësuesi i Rusisë në Komisi onin e reformave, i përkrahur edhe nga ai i Italisë, arritën të mënjanonin organizimin e sanxhakut shqiptar të Kosovës.
Pas kësaj Austro-Hungaria kërkoi që nga reformat të përjashtoheshin jo vetëm vilajeti i Shkodrës dhe ai i Janinës, por edhe tokat shqiptare të vilajeteve të Kosovës e të Manastirit. Ky propozim u bë si rrjedhim i qëndresës së shqiptarëve, por edhe për shkak të synimeve të Vjenës për të parandaluar ndërhyrjen e partnerëve të saj (sidomos të Italisë) në këto territore të Shqipërisë. Si pasojë, Komisioni Ushtarak Ndërkombëtar vendosi, në shkurt të vitit 1904, të përjashtoheshin përkohësisht nga reformat krahinat perëndimore të vilajeteve të Manastirit e të Kosovës, në të cilat shqiptarët përbënin shumicën e popullsisë; bëhej fjalë pikërisht për sanxhakun e Korçës (me përjashtim të kazasë së Kosturit), për sanxhakun e Elbasanit, për pjesën perëndimore të kazasë së Ohrit, për gjithë sanxhakun e Dibrës, për atë të Prizrenit, për pjesën jugore e perëndimore të sanxhakut të Pejës dhe për kazatë e Plevlies e të Senicës në sanxhakun e Pazarit të Ri. Gjatë zbatimit të reformave u la jashtë tyre dhe nuk u përfshi në asnjërën prej zonave të Fuqive të Mëdha edhe sanxhaku i Prishtinës, një nga më të mëdhenjtë e vilajetit të Kosovës, ku shumica dërrmuese e popullsisë ishte gjithashtu shqiptare. Ky ishte në të vërtetë një pranim (ndonëse jo i drejtpërdrejtë) nga Fuqitë e Mëdha i karakterit etnik shqiptar të të gjitha këtyre territoreve, (domethënë të vilajetit të Kosovës dhe të krahinave perëndimore të vilajetit të Manastirit) që shënoi njëherazi një fitore të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.





2. KOMITETET “PËR LIRINË E SHQIPËRISË”. LUFTA E ARMATOSUR E ÇETAVE(1905-1908)


Themelimi i komiteteve “Për lirinë e Shqipërisë” dhe programi i tyre (1905)

Në vitin 1905 lëvizj a kombëtare filloi të merrte forma të reja organizimi, që u përcaktuan si nga nevojat e brendshme të zhvillimit të saj, ashtu edhe nga rrethanat e jashtme të krijuara në Ballkan e në mënyrë të veçantë në Turqinë evropiane pas marrëveshjes së Myrcshtegut.
Vendimet e Myrcshtegut nuk arritën të mënjanonin përfundimisht kundërthëniet ndërmjet shteteve evropiane për ndikimin në Ballkan, sidomos rivalitetin italo-austriak në Shqipëri. Roma nuk mund të pajtohej me epërsinë që Vjena siguroi, së bashku me Rusinë, në aksionin e reformave në Maqedoni. Në takimet e ministrave të Jashtëm të të dy vendeve (në Abacie të Italisë në prill 1904 dhe në Venecie në prill 1905), Vjena e Roma ripohuan se do të ruanin status quo-në në Ballkan. Lidhur me çështjen shqiptare, në takimin e Venecies të dyja palët arritën në përfundimin që, në rast se zhvillimi i ngjarjeve do ta bënte të pamundur ruajtjen e status quo-së dhe do të vendosej një organizim i ri në Maqedoni (me të cilën nënkuptoni n vilajetet e Selanikut, të Manastirit e të Kosovës), viset e banuara nga popullsia shqiptare (që u përjashtuan në vitin 1904 nga reformat) do të veçoheshin prej saj dhe do të bashkoheshin me vilajetet e Shkodrës e të Janinës për të formuar një njësi të vetme (territoriale) me to.
Ky orientim i Italisë dhe i Austro-Hungarisë shkaktoi shqetësime në qarqet politike drejtuese të Beogradit e të Sofjes. Në prill të vitit 1904 u lidh Traktati i Aleancës ndërmjet Serbisë e Bullgarisë për ndarjen e territoreve shqiptare e maqedone të Turqisë Evropiane, që do të kryhej me arbitrazhin e Rusisë.
Shtetet ballkanike u nxitën për të ndërhyrë në Turqinë Evropiane edhe nga nyja 3 e marrëveshjes së Myrcshtegut, sipas së cilës Turqisë i kërkohej që, pasi të qetësohej gjendja në këtë zonë, të bënte ndryshime në kufijtë territorialë të njësive administrative për të siguruar “një grupim më të mirë dhe më të rregullt të kombësive të ndryshme”. Kjo kërkesë, e cila në parim ishte e drejtë, u bë burim konfliktesh të reja ndërmjet qeverive ballkanike dhe forcave politike të kombësive të krishtere në Turqinë Evropiane.
Serbia, Bullgaria e Greqia filluan të botonin statistika të tilla për përbërjen etnike të popullsisë së të ashtuquajturave vilajete maqedone, të cilat e shtrembëronin gjendjen reale dhe mund të shërbenin si mbështetje për pretendimet e tyre territoriale. Krejt të pavërteta e tendencioze paraqiteshin të dhënat për popullsinë e vilajeteve shqiptare të Kosovës, të Manastirit dhe të Janinës, në të cilat secili prej shteteve fqinje pretendonte se kishte shumicën e banorëve. U shtua veprimtaria e komiteteve dhe e bandave të hedhura nga Bullgaria, nga Serbia e nga Greqia në Turqinë Evropiane, që rifilluan përleshjet e përgjakshme ndërmjet tyre dhe ushtruan trysni mbi popullsitë e kësaj treve për të ndërruar me forcë karakterin e tyre etnik dhe për të zgjeruar hapësirën territoriale të kombësive serbe, bullgare e greke; ato synonin të siguro nin në këtë mënyrë, kur të zbatohej nyja 3 e vendimeve të Myrcshtegut, sanksionimin e këtyre ndryshimeve nga ana e Fuqive të Mëdha.
Bandat vepronin sidomos në vilajetin e Selanikut, në sanxhakun e Shkupit të vilajetit të Kosovës, në sanxhakun e Manastirit, në sanxhakun e Korçës dhe në pjesën jugore të vilajetit të Janinës, në kufi me Greqinë. Sipas të dhënave zyrtare osmane, gjatë viteve 1905-1907 bandat vrisnin çdo vit në këta sanxhakë më shumë se 1 800 veta, një pjesë e mirë e të cilëve ishin banorë të pafajshëm të atyre trevave. Në këto territore i takonte mesatarisht një i vrarë në 1 500 frymë.
Një kërcënim të drejtpërdrejtë për shqiptarët përbënin bandat greke, që filluan të vepronin në shkallë më të gjerë në vitet 1904-1908, sidomos në vilajetin e Janinës, ku u përpoqën me anë të terrorit e të propagandës panheleniste, në të cilën qenë angazhuar edhe dhespotët grekë të kësaj treve, të largonin popullsinë e Shqipërisë së Jugut nga lëvizja kombëtare. Bandat greke ishin autore të veprave të shumta terroriste që ndodhnin në vilajetin e Janinës, ndërsa në shkurt të vitit 1905 një çetë greke prej 40 vetash masakroi në mënyrën më barbare, në fshatin Negovan, priftin e poetin atdhetar Papa Kristo Negovani, së bashku me disa bashkëfshatarë të tij, sepse përhapnin shkrimin shqip dhe idetë kombëtare në përgjithësi. Ky krim shkaktoi një zemërim të thellë jo vetëm tek intelektualët atdhetarë, por edhe te populli shqiptar në përgjithësi, që e quante këtë veprim si një sulm të hapur dhe të organizuar të qarqeve politike greke kundër Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
Në rrethana të tilla, përjashtimi nga reformat i pjesës më të madhe të tokave shqiptare të vilajeteve të Kosovës e të Manastirit, si edhe i të gjithë vilajetit të Shkodrës dhe të Janinës, nuk qe i mjaftueshëm për të siguruar tërësinë territoriale të Shqipërisë. Rritja e ndikimit të ideve të çlirimit kombëtar, të propaganduara nga qarqet atdhetare brenda vendit, si edhe nevoja e v etëmbrojtjes nga ndërhyrjet e shteteve fqinje dhe nga terrori i bandave të tyre në tokat shqiptare, bënë të domosdoshëm riorganizimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare mbi themele të reja. U shtrua kështu si një nevojë e ngutshme formimi, sipas shembullit të popujve të Evropës e të Ballkanit, i një organizate politike të fshehtë, qendrore dhe të përgjithshme, që të bashkërendiste veprimet e të gjitha shoqërive dhe të atdhetarëve sipas një programi të njëjtë, të ripohonte me rrugën e luftës së armatosur e të organizuar të drejtat e kombit shqiptar në trojet e veta dhe t’i detyronte Turqinë dhe shtetet evropiane t’i njihte ato.
Në lëvizjen kombëtare kishte filluar tani të aktivizohej dhe të ushtronte ndikim të fuqishëm një brez i tërë atdhetarësh me pikëpamje radikale, që ishin kryesisht intelektualë, gazetarë e botues të organeve të shtypit shqiptar, mësues të shkollave turke, nëpunës të aparatit shtetëror, njerëz të profesioneve të ndryshme, që rridhnin nga borgjezia e nga bejlerët patriotë, por edhe nga borgjezia e vogël e qytetit dhe e fshatit, nga vegjëlia, siç shprehej shtypi i kohës. Përfaqësuesit e këtij brezi intelektualësh morën këtë herë nismën për krijimin e një organizate të fshehtë. Pas takimeve e diskutimeve që atdhetarët shqiptarë bënë në Dibër, në Elbasan, në Tiranë e në qytete të tjera, në nëntor të vitit 1905, me nismën dhe nën kryesinë e patriotit Bajram (Bajo) Topulli, nëndrejtor i gjimnazit turk të Manastirit, u formua këtu komiteti i fshehtë shqiptar me emrin “Për lirinë e Shqipërisë”, që shënoi fillimin e një organizate të përgjithshme kombëtare. Themelues e anëtarë të tij ishin gjithashtu Halit Bërzeshta, kolonel dhe shef i shërbimit farmaceutik të Korparmatës III, Fehim Zavalani, pronar, Sejfi Vllamasi (Novosela), veteriner i qytetit të Manastirit, Gjergj Qiriazi, përkthyes i konsullatës austriake në atë qytet dhe Jashar Bitincka, mësues gjimnazi.
Komiteti doli me programin e vet politik, i cili u përgjigjej kërkes ave të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në atë periudhë. Sipas statutit (kanonizmës) të Komitetit, botuar në Sofje, qëllimi i organizatës ishte “të ngjallurit e Shqipërisë duke mbjellë vëllazërimin, dashurinë, bashkimin; duke përhapur udhën e qytetërimit me anë të librave që do të shtypeshin; duke dërguar njerëz nëpër gjithë anët e Shqipërisë që të mbjellin këto mendime; duke mbajtur njerëz maleve që të ndihnin në çdo mënyrë për qëllime të komitetit edhe duke përdorur çdo vegël për mbrothësinë e kombit dhe të shpëtuarit nga zgjedha dhe errësira në të cilën gjendet sot”.
Statuti përmbante qëllimet më të përgjithshme të Komitetit “Për lirinë e Shqipërisë”. Por, siç dëshmojnë të dhënat e tjera dokumentare, organizata e re shtroi si synim themelor dhe më të fundit çlirimin e Shqipërisë nga robëria osmane. Si detyra më të afërta vlerësoheshin bashkimi i të gjitha forcave të kombit për “mbrojtjen e atdheut shqiptar nga rreziku i jashtëm që i kanosej” në atë periudhë, “njoh ja e shqiptarëve si komb i veçantë dhe e gjuhës shqipe si gjuhë kombëtare (zyrtare)”, futja e saj në institucionet shtetërore e në shkollat (mësonjëtoret) e gjithë Shqipërisë, emërimi në vend vetëm i nëpunësve shqiptarë etj. Si mjet kryesor për plotësimin e këtyre kërkesave u quajt, përveç propagandës kombëtare, krijimi i çetave atdhetare dhe lufta e tyre e armatosur. Sipas kanonizmës, Komiteti parashikonte të krijonte një organizatë të gjerë ku të merrnin pjesë atdhetarët e vërtetë shqiptarë, burra e gra. Për të shtrirë veprimtarinë e tij në tërë vendin, Komiteti i Manastirit, që u quajt Komiteti Qendror, dërgoi përfaqësues në krahina të ndryshme të Shqipërisë së Veriut, të Mesme e të Jugut. Ai vendosi lidhje me dhjetëra atdhetarë shqiptarë të viseve të ndryshme të Shqipërisë, myslimanë e të krishterë, që përkrahën programin e tij kombëtar.
Në fillim të vitit 1906 ishin krijuar komitete lokale ose degë të Komitetit në mjaft qendra të Shqipërisë, si në Shkup, Pejë, Gja kovë (ku bënte pjesë edhe Bajram Curri), Prishtinë, Tetovë, Dibër e në vende të tjera. Ndihmesë të veçantë për ngritjen e degëve të Komitetit në vilajetin e Kosovës dha Idriz Gjakova (Soroviçi), që ishte dërguar atje nga Komiteti i Manastirit. Komiteti punoi gjithashtu për ngritjen e degëve të veta në qytetet e vilajetit të Janinës. Në pranverën e vitit 1906 një komitet i tillë vepronte në Janinë, i cili, siç theksohej në dokumentet e administratës osmane, qe themeluar me nismën e atdhetarëve të viseve të Shqipërisë Perëndimore dhe kishte bërë përparime të shumta në këtë trevë të Shqipërisë.
Në mars-prill të vitit 1906, Komiteti i Manastirit kishte vendosur marrëdhënie me shoqëritë patriotike jashtë atdheut, veçanërisht me ato të Bukureshtit e të Sofjes, të cilat përkrahën programin dhe veprimtarinë e tij.
Krahas librave e gazetave shqipe që sillte nga kolonitë e Sofjes dhe të Bukureshtit, Komiteti i Manastirit shpërndau në pranverën e vitit 1906, në qendrat m ë të rëndësishme të Shqipërisë së Veriut, të Mesme e të Jugut qarkore, në të cilat bëhej fjalë për synimet e tij për të siguruar autonominë, madje edhe pavarësinë e Shqipërisë. “Ne, - thuhej në një nga këto akte të Komitetit, - jemi një popull prej më tepër se 2 500 000 frymësh, ndaj nuk duhet të privohemi nga kjo e drejtë”.
Për të siguruar mbështetjen e një Fuqie të Madhe, sikurse ishte Austro-Hungaria, drejtuesit e Komitetit “Për lirinë e Shqipërisë”, nëpërmjet konsullatës së saj në Manastir, kërkuan nga Vjena që t’u jepte ndihmë materiale dhe përgjithësisht të përkrahte veprimtarinë e tyre politike. Në pajtim me udhëzimet që Golluhovski, ministër i Punëve të Jashtme, u dha konsullatave austriake në Shqipëri, në prill të vitit 1906, këto, “për shkak të qëllimeve revolucionare të Komitetit”, mbajtën një qëndrim të rezervuar dhe mjaft të kujdesshëm ndaj tij. Ndërkaq, Vjena përkrahu programin kulturor të Komitetit, i premtoi ndihma financiare për të ngritur shkolla, për të paguar trupën mësimore, për të botuar libra shqip, për të mbajtur shkollën e vajzave në Korçë dhe për të shtuar numrin e nxënëseve të saj. Por në të njëjtën kohë i kërkoi Komitetit që “të mos dilte nga caqet e rrugës paqësore dhe të mos përdorte mjetet e dhunës”.


Qëndresa e armatosur kundërosmane e viteve 1905-1907. Ngjarjet e Kurbinit

Me gjithë punën propagandistike dhe organizative, komitetet “Për lirinë e Shqipërisë” nuk arritën të përqendronin në duart e veta udhëheqjen e lëvizjes në tërë vendin. Në mjaft krahina, e sidomos në vilajetin e Kosovës, vijuan lëvizjet spontane popullore kundër zgjedhës osmane. Qysh në mars-prill të vitit 1905 ngriti krye popullsia e Pejës, e Gjakovës, e Lumës dhe e Mitrovicës, që nuk pranoi të paguante taksën mbi bagëtinë dhe kërkoi nga Porta e Lartë “të lironte të internuarit politikë, të dërguar në Azinë e Vogël dhe të mos lejonte të huajt të përziheshin në atdheun e tyre, në Shqipëri”.
Në dhjetor të vitit 1905 e në fillim të vitit 1906 qëndresa kundërosmane mori përmasa të reja, përfshiu Prizrenin me rrethina. Në mesin e janarit të vitit 1906 vetëm në Gjakovë qenë grumbulluar 2 000 burra të armatosur. Kryengritësit vijuan të këmbëngulnin për lirimin e shqiptarëve të internuar gjatë lëvizjes së viteve 1903-1905 dhe kundërshtuan reformat që do t’i hapnin rrugën copëtimit të atdheut. Popullsia shpresonte gjithashtu se Prizreni do të bëhej kryeqendër e provincës që pritej të formohej nga territoret thjesht shqiptare të vilajetit të Kosovës të përjashtuara nga reformat. Shpallja nga Porta e Lartë (në fundin e janarit të vitit 1906) e amnistisë për të internuarit politikë, që ishin nga Peja, Gjakova, Prizreni e Luma, e qetësoi përkohësisht gjendjen në Kosovë.
Në pranverën e vitit 1906 lëvizja kryengritëse përfshiu përsëri Kosovën, në fillim Pejën e Gjakovën, për t’u shtrirë më pas në Vuçiternë, në Drenicë, në Llap dhe në Plavë e Guci, ku popullsia kundërshtoi të paguante taksat për bagëtinë, për arsimin dhe për blerjen e armatimeve për ushtrinë osmane. Karakter të ashpër morën ngjarjet në Pejë. Gjatë përleshjeve të përgjakshme, që u zhvilluan në muajin mars në kazanë e Pejës ndërmjet kryengritësve e trupave osmane, pati më shumë se 50 të vrarë dhe 200 të plagosur nga të dyja palët. Në prill kryengritësit mbyllën rrugën midis Prizrenit e Pejës. Ngjarje të njëjta ndodhën në sanxhakun e Prishtinës e veçanërisht në Vuçiternë, ku popullsia e fshatrave të tëra (në mars të vitit 1906) u ngrit kundër taksave të reja. Gjendja në Vuçiternë u qetësua vetëm kur Porta e Lartë, pas ndërhyrjes pranë saj të Isa Boletinit (që në atë kohë ishte kthyer nga internimi), premtoi se do të hiqte dorë nga vjelja e taksave të reja.
Në gusht të vitit 1906 popullsia e Drenicës dhe e fshatrave përreth, që vareshin nga kazaja e Vuçiternës, ngriti krye e protestoi kundër vjeljes së taksave për arsimin publik dhe për blerjen e armatimeve. Drenicarët u kumtuan autoriteteve osmane se ata nuk do t’i shlyente këto detyrime, derisa qeveria nuk pranonte të fuste arsimin në gjuhën shqipe, ndërsa armët i përdorte kundër shqiptarëve. Porta e Lartë për të shtypur lëvizjen në Drenicë dërgoi forca të reja ushtarake, të komanduara nga kolonel Hasan Beu, me të cilin u bashkua më pas edhe Shemsi Pasha, që nuk ngurroi të përdorte topat kundër kryengritësve drenicarë, duke vrarë rreth 50 veta e duke plagosur 60 të tjerë.
Në pranverën e në verën e vitit 1906 pakënaqësia në Shqipëri ishte bërë e përgjithshme. Në vitet 1906-1907 u zhvillua qëndresa e popullsisë së Krujës dhe e fshatrave të Kurbinit kundër zgjedhës fiskale osmane. Duke qenë në gjendje të mjerueshme ekonomike, popullsia e këtyre rretheve nuk pranoi të paguante taksën për bagëtinë, për shërbimin ushtarak (bedel-i askerie), si dhe detyrimin e të dhjetës, që qeveria turke po këmbëngulte t’i vilte qysh në vjeshtën e vitit 1905. Ky vendim u mor në mbledhjen që përfaqësuesit e parisë e të vegjëlisë së popullsisë katolike të Kurbinit mbajtën në gusht të vitit 1906 në katundin Delbinisht, ku morën pjesë edhe dom Nikollë Kaçorri e at Shtjefën Gjeçovi. Me kurbinasit u bashkuan banorët e Kthellës, të Ranzës, të Malësisë së Lezhës, të Lurës, të Bregut të Matit, si edhe popullsia myslimane e Krujës.
Edhe pse lëvizja kishte karakter paqësor, valiu i Shkodrës, Sali Zeki pasha, për ta detyruar me forcë popullsinë katolike e myslimane të paguante taksat, në ditët e para të shtatorit të vitit 1906 dërgoi në Kurbin e në Krujë katër batalione ushtarësh, të pajisur me artileri e të komanduara nga Shefki Beu, kajmekam i Durrësit. Kur trupat osmane po u afroheshin fshatrave të Kurbinit dhe të Krujës, popullsia e tyre, sidomos gratë e fëmijët, për t’u shpëtuar masakrave u tërhoq në male, duke marrë me vete edhe bagëtinë. Kurbinasit u strehuan në Ranzë, në Kthellë, në Malësinë e Lezhës e në Mirditë.
Popullsia e fshatrave kato like ose me shumicën popullsi katolike (të Malit të Bardhë, të Skurajt, të Milotit, të Laçit, të Zhejës), të udhëhequr nga Gjin Pjetri, pa marrë parasysh këshillat e arkipeshkvit të Durrësit, imzot Biankit, që shkoi posaçërisht në Delbinisht për të kërkuar prej tyre të mos përdornin armët, në mesin e shtatorit të vitit 1906, iu kundërvu ushtrisë osmane në Skuraj e në Zhejë, ku u zhvilluan dy përleshje të ashpra që zgjatën disa orë, pas të cilave forcat osmane u detyruan të tërhiqeshin.
Autoritetet osmane, me qëllim që ta shtypnin më lehtë lëvizjen, hynë në fillim në bisedime me parinë myslimane të Krujës. Por në takimin që u mbajt, në marrëveshje me kajmakamin e kësaj kazaje, më 20 shtator 1906 në Tallajbe të Krujës, disa qindra përfaqësues të popullsisë myslimane të këtij qyteti, të Pezës e të Ishmit, u rrethuan dhe u goditën pabesisht nga ushtria osmane, e cila vrau 30 prej tyre, duke përfshirë këtu disa kryepleq të kësaj zone, si edhe gra e fëmijë.
Më 1 te tor 1906 Shefki Beu, me qëllim që të ndante myslimanët nga katolikët, filloi bisedimet me parinë e Krujës. Pas masakrës së 20 shtatorit dhe premtimeve të autoriteteve osmane për të lehtësuar banorët myslimanë nga taksa e bagëtisë, më 23 tetor gjendja në Krujë u qetësua dhe u rivendos autoriteti i administratës turke në qytet.
Ndërkaq lufta vijoi në fshatrat e Kurbinit, ku popullsia katolike nuk pranoi të nënshtrohej. Rreth 700 burra të armatosur qëndronin përballë ushtrisë osmane. Me ta u bashkuan edhe forca të tjera nga Kthella fqinje, si edhe popullsia e krahinave malore përreth, e Milotit, e Rrëshenit, e Pishkashit, e Lurës etj., shumica e së cilës ishte katolike. Me ndërmjetësinë e konsullit austro-hungarez në Shkodër, Kral, prifti i Durrësit Nikollë Kaçori më 17 tetor 1906 siguroi marrëveshjen me valiun e Shkodrës, sipas së cilës vendosej një shumë e kufizuar dhe e caktuar më parë për çdo kategori taksash. Kjo marrëveshje u pranua edhe nga kurbinasit, por u shkel nga autoritetet osmane, që vijuan të kërkonin vjeljen e plotë të taksave.
Më 26 tetor deri më 14 nëntor të vitit 1906 ushtria osmane ndërmori një ekspeditë të re edhe më të ashpër ushtarake, gjatë së cilës dogji e grabiti shtëpitë e Gegajt, të Milotit, të Zhejës, të Laçit e të Gjormit dhe shkretoi arat e tyre. Ushtria sulmoi gjithashtu Malësinë e Lezhës, ku ishin strehuar familjet e kurbinasve.
Kryengritësit i bënë ushtrisë osmane një qëndresë të fuqishme, sidomos në Skuraj ku luftimet zgjatën disa orë, si edhe te Shkalla e Matit. Për të shmangur shpartallimin e plotë, Shefki Beu, pasi la në këto vende disa dhjetëra ushtarë të vrarë, më 14 nëntor u tërhoq në fushën e Matit, duke mbajtur vetëm disa pika të kontrollit të rrugëve. Kurbinasit, edhe pse të kërcënuar nga të ftohtit, uria e vdekja, vazhduan të rezistonin dhe të qëndronin me familjet e tyre në male gjatë gjithë dimrit të 1906-1907-s.
Ndërhyrjet e Fuqive të Mëdha, sidomos ato të përfaqësuesve austro -hungarezë pranë qeverisë së Stambollit, pas lutjeve të përsëritura që popullsia e Kurbinit u bëri atyre në janar e në shkurt të vitit 1907, nuk mbetën pa rezultat. Por edhe Porta e Lartë, duke parë se me masa terrori nuk po e thyente dot qëndresën e popullsisë së Kurbinit dhe se zgjatja e kryengritjes në këtë krahinë po ulte prestigjin e saj dhe po u jepte shkas ndërhyrjeve të shteteve të huaja, vendosi t’u bëjë lëshime kurbinasve. Pas bisedimeve, që zhvilloi në Shkodër me përfaqësuesit e kryengritësve në fundin e prillit, valiu i ri i kësaj province, Mustafa Hilmi Pasha, në ditët e para të majit 1907 u premtoi kryengritësve se sulltani u fal veprimet e tyre të armatosura, heq taksën mbi bagëtinë, ul të gjitha taksat e tjera dhe se qeveria do t’i ndihmonte për rindërtimin e shtëpive të djegura gjatë ekspeditave ushtarake. Pas kësaj kurbinasit, që u siguruan për plotësimin e kërkesave, u kthyen përsëri në fshatrat e tyre.


Veprimtaria e çeta ve të armatosura (1906-1908)

Ndonëse kryengritjet popullore me karakter lokal vazhduan, tipari themelor i lëvizjes kombëtare të viteve 1905-1908 ishte fillimi i organizimit të saj në përmasa kombëtare, vendosja e një drejtimi të njëjtë, që realizohej nga komitetet “Për lirinë e Shqipërisë”, si edhe krijimi i çetave të armatosura, të cilat merreshin me përhapjen e ideve të çlirimit kombëtar dhe me përgatitjen e popullit për kryengritjen e përgjithshme. Komiteti Qendror “Për lirinë e Shqipërisë” hartoi edhe Rregulloren e çetave (“Udhë-Rrëfenjësi i Trimave, Komiteti Shqipërisë”), ku, krahas programit politik kombëtar, përcaktoheshin edhe rregullat e organizimit, nga komitetet e pleqësitë të zgjedhura prej tyre, të “trupave të armatosura”, siç quheshin çetat në këtë dokument. Sipas “Udhë-Rrëfenjësit”, çetat do të përhapeshin në malet e Shqipërisë, por do të kishin njësitë e tyre të armatosura e të fshehta edhe në fshatrat e vendit. Do të fo rmohej kështu një ushtri kombëtare, e organizuar me komandat e saj dhe e shtrirë në gjithë vendin, që do të bashkonte në radhët e saj vullnetarisht gjithë “trimat shqiptarë”, myslimanë e të krishterë.
Vendimi për të krijuar çetat e para si njësi lufte e të propagandës kombëtare u mor nga Komiteti i Manastirit në janar të vitit 1906. Komiteti, për mungesë të mjeteve financiare, nuk arriti të armatoste qysh në fillim, siç e kishte parashikuar, 500 luftëtarë në radhët e çetave. Megjithatë formoi një varg çetash, që vepronin në vise të ndryshme të vendit, sidomos në Shqipërinë e Jugut e të Mesme. Çeta e parë u krijua në prillin e vitit 1906 në Kolonjë të Korçës, me 20 luftëtarë dhe e komanduar nga Bajram Topulli. Veprimet e saj u shtrinë edhe në Gorë, Starovë, Bërzeshtë, Gramsh, Opar e më pas edhe në rrethet e vilajetit të Janinës. Në Kolonjë u formuan gjithashtu çetat e komanduara nga Fehim Zavalani e Sali Butka.
Çeta të tjera të armatosura, që përgjithësisht ishin t ë vogla vepronin në pranverën e në verën e vitit 1906 në rrethet e Beratit, të Devollit, të Leskovikut e të Përmetit. Nga një letër e Bajram Topullit kuptohet se në maj të vitit 1906 ndikimi i Komitetit dhe i lëvizjes së udhëhequr prej tij ishte i gjerë, shtrihej në Janinë, Gjirokastër, Berat, Vlorë, Mallakastër, Myzeqe, Kolonjë, Korçë, Tiranë, Elbasan, Ohër, Dibër dhe në vende të tjera.
E shqetësuar nga veprimtaria propagandistike e çetave, qeveria turke mobilizoi për ndjekjen e tyre ushtarët rezervistë. Përpjekja e parë serioze ndërmjet çetave shqiptare dhe ushtrisë turke u bë në maj të vitit 1906 afër Leskovikut.
Çetat shqiptare luftonin gjithashtu kundër bandave të andartëve grekë, që persekutonin atdhetarët shqiptarë dhe përgatisnin truallin për helenizimin dhe aneksimin e Shqipërisë së Jugut. Përkundrejt këtyre veprimeve dhe veçanërisht për t’u hakmarrë për masakrimin e atdhetarit Papa Kristo Negovani e bashkëfshatarëve të tij, çeta e Çerçiz Topullit në sh tator 1906 vrau mitropolitin grek të Korçës, Fotin, si një nga nxitësit e akteve të dhunshme të bandave greke në sanxhakun e Korçës.
Edhe në sanxhakët e në kazatë e vilajeteve të Kosovës e të Manastirit, si në atë të Kumanovës, në fshatrat rreth Shkupit, në rrethet e Ohrit, të Manastirit, të Dibrës etj., gjatë viteve 1905-1906 ishin ngritur çeta të armatosura shqiptare, të cilat, ndonëse nuk ishin të gjitha të organizuara nga komitetet “Për lirinë e Shqipërisë”, ndiqnin po ato qëllime atdhetare, mbronin bashkëkombësit e tyre nga dhuna e bandave serbe e bullgare, që vepronin në këto vise.
Qeveria turke ra shpejt në gjurmët e Komitetit të Manastirit. Në urdhrin që i dërgoi në fillim të prillit komandës ushtarake të Manastirit, Porta e Lartë theksonte se Komiteti Shqiptar, i formuar në pjesën perëndimore të Shqipërisë, ka shkuar shumë përpara në veprimtarinë e tij dhe kërkonte që të merreshin informata për të. Në korrik 1906 ajo ndërmori masa të rrepta kundër anë tarëve dhe përkrahësve të Komitetit të Manastirit. Midis të arrestuarve pati edhe shumë oficerë të garnizonit ushtarak të Manastirit dhe nëpunës të aparatit shtetëror, që ishin bashkuar me Komitetin. Me urdhër të sulltanit, në fundin e korrikut u arrestua dhe u dërgua i lidhur në Stamboll Nafiz Beu nga Ohri, kolonel (lejtnant) i kavalerisë osmane, që pati shkuar fshehurazi për qëllimet e Komitetit në Manastir, në Korçë, në Shkup e në Tetovë. Në janar të vitit 1907 u shpallën në gazetën zyrtare të vilajetit të Manastirit emrat e atdhetarëve, që duhej të dorëzoheshin e të arrestoheshin sa më parë, ndër të cilët ishin Bajo e Çerçiz Topulli, Beqir Sali Butka, Islam Arifi, Ahmet Zylfiqari, Dervish Ismaili, Fejzo Beu nga Dëshnica, Mersin Abdyli etj.
Këto ndjekje të autoriteteve turke e vështirësuan veprimtarinë e Komitetit të Manastirit si organ qendror, i detyruan udhëheqësit e tij ta shpërngulnin qendrën e vet në Bukuresht dhe të linin në Manastir një komitet lokal, që mban te lidhje me Bukureshtin. Në nëntor 1906 vëllezërit Bajram e Çerçiz Topulli u detyruan të largoheshin nga atdheu për në Sofje e Bukuresht. Në Bullgari (Rusçuk) u vendos pas arratisjes edhe Idriz efendi Gjakova.
Ndërkaq, veprimtaria e çetave nuk u ndërpre. Në fundin e vitit 1906 u formuan katër çeta të tjera, si ajo e komanduar nga Fejzo Dëshnica (me 8 luftëtarë), që kaloi në rrethin e Dibrës, ajo e Riza Beut (me 17 veta), që vepronte në Kolonjë, e Apostol Kuçkovës (me 7 veta), që u hodh në rrethet e Prespës dhe e Sait Efendiut (me 5 luftëtarë), në afërsi të Korçës.
Në Sofje dhe në Bukuresht, ku qëndruan nga nëntori i vitit 1906 deri në pranverën e vitit 1907, Bajo e Çerçiz Topulli, së bashku me Nikolla Lakon, të përkrahur nga shoqëritë atdhetare shqiptare e sidomos nga Shahin Kolonja e Kristo Luarasi (në Sofje), nga Pandeli Evangjeli, Rafael Dako, vëllezërit Zografi (në Bukuresht) dhe dr. Ibrahim Temoja (në Kostancë) mbajtën një varg mbledhjesh dhe morën masat për sig urimin e ndihmave financiare për luftën e armatosur të çetave në Shqipëri. Në prill 1907 Bajram Topulli po për këtë qëllim shkoi në Paris, ndërsa në korrik të atij viti në ShBA, ku me ndihmën e Fan Nolit dhe të atdhetarëve të tjerë të kolonisë shqiptare të Bostonit mblodhi ndihma për Komitetin “Për lirinë e Shqipërisë”. Shoqëritë atdhetare të Bostonit dhe të Nju-Jorkut organizuan edhe mitingje proteste kundër terrorit osman dhe dhunës së bandave të andartëve grekë në Shqipëri. Mjete financiare për Komitetin u grumbulluan edhe në koloninë shqiptare të Kajros dhe të Egjiptit në përgjithësi.
Formimi i çetave dhe fillimi i luftës së organizuar u përkrah e u propagandua në mënyrë të veçantë nga organet e shtypit atdhetar shqiptar, si “Drita” (Sofje), “Kombi” (Boston), “Shpnesa e Shqypnisë” (Raguzë-Trieste-Romë) etj. Për shkak të lidhjeve të redaktorit të saj, Shahin Kolonja, me Komitetin “Për lirinë e Shqipërisë”, gazeta “Drita” (Sofje) u kthye në organ të këtij Komitet i. Në dhjetor të vitit 1906 u botua në këtë gazetë artikulli i Çerçiz Topullit “Ndjenjat e një mëmëdhetari”, në të cilin u bëhej thirrje shqiptarëve “... të bashkoheshin gegë e toskë, të krishterë e muhamedanë, të dalim maleve, të luftojmë deri në vdekje, dhe të bëjmë që të dëgjohet zëri i kryengritjes që nga Preveza e gjer në kufijtë e Serbisë e të Malit të Zi”.
Megjithatë, jo të gjithë atdhetarët shqiptarë mbajtën të njëjtin qëndrim ndaj luftës së armatosur të çetave. Kështu, në revistën “Albania” (Bruksel-Londër, 1897-1909), drejtuar nga Faik Konica, që ishte ndër organet kryesore të shtypit shqiptar, u botuan disa shkrime (“Mendime të fundit të motit”, nr.11, 1902, “Bajo Topulli dhe politika e asasinatëve”, nr.8, 1906), në të cilët kryengritja shqiptare quhej “e kotë dhe e dëmshme”, kërkohej që lëvizja kombëtare të kufizohej në caqet e një lëvizjeje kulturore dhe dënoheshin sidomos atentate të tilla, siç qe vrasja e mitropolitit grek Foti. Por shkrime të këtij lloj i, në të cilat kundërshtohej lufta e armatosur e çetave dhe propagandohej si “udha më e shkurtër dhe më e mbarë për çlirimin e Shqipërisë” “përhapja në popull e shkrimit dhe e këndimit shqip, e dijeve dhe diturisë”, u botuan edhe në organet e tjera të shtypit shqiptar, duke përfshirë edhe gazetën “Drita” të Sofjes.
Në pranverën e vitit 1907 Bajo Topulli, për të qetësuar Vjenën, e cila nuk ishte e prirur të përkrahte veprimet që do të cenonin status quo-në në Ballkan, u deklaroi përfaqësuesve të saj konsullorë se “situata në Shqipëri ende nuk ishte pjekur për një kryengritje të përgjithshme”, por për ta përgatitur atë komitetet “Për lirinë e Shqipërisë” do të vazhdonin të organizonin çeta të armatosura, të cilat, megjithatë, nuk do të ndërmerrnin akte terroriste dhe do të merreshin me përhapjen e ideve kombëtare te shqiptarët.
Në mars të atij viti atdhetarët shqiptarë të kolonisë së Sofjes organizuan një çetë tjetër, nën komandën e Çerçiz Topullit, me të cilin u b ashkua shkrimtari atdhetar Mihal Grameno (që kishte ardhur nga Bukureshti) dhe Idriz Gjakova, që në atë kohë ndodhej në Bullgari. Çetës iu vu si detyrë, para së gjithash, të përhapte “ndjenjat kombëtare në të gjitha anët e Shqipërisë”. Në prill të vitit 1907 çeta u nis nga Italia (Brindizi) dhe zbarkoi në bregdetin shqiptar, afër Vlorës. Ajo zhvilloi një veprimtari të gjerë propagandistike në Shqipërinë e Jugut, sidomos në krahinat e Gjirokastrës e të Korçës, për t’i ngritur shqiptarët në luftë për çlirimin e vendit, shpërndante flamuj të Shqipërisë, fotografi të Skënderbeut dhe libra e abetare shqipe, të sjella nga kolonitë e Bukureshtit e të Sofjes.
Më 1907, krahas me luftën e çetave, vijuan lëvizjet popullore në qytete e fshatra të ndryshme të vendit kundër barrës së rëndë të taksave dhe administratës osmane në përgjithësi. Në janar ato përfshinë sanxhakun e Pazarit të Ri dhe atë të Prishtinës, ku dhjetëra fshatra u ngritën e kërkuan nga qeveria të hiqte taksat e nëpunësit turq, kajmakamët, komandantët e xhandarmërisë etj. Me gjithë përpjekjet e autoriteteve osmane për të shtypur lëvizjen, duke përdorur njëkohësisht edhe përndjekjet edhe bisedimet me krerët e shqiptarëve, ajo dora-dorës u përhap në gjithë vilajetin e Kosovës dhe në pranverë kishte përfshirë edhe krahina të tilla si Llapin, Drenicën, Mitrovicën, Preshevën etj.
Udhëheqësit e lëvizjes u orvatën t’i jepnin asaj një karakter të organizuar, duke vendosur një besë të përgjithshme. Këtij qëllimi i shërbeu tubimi që u mbajt në fillim të shkurtit 1907 në Junik, ku morën pjesë krerët e Drenicës, të kazasë së Vuçiternës, ata të Rekës e të Malësisë. Meqë qeveria vazhdoi të këmbëngulte për të mbledhur taksat dhe për të zbatuar masat e reja dhe nuk pranoi një varg kërkesash të shqiptarëve, krerët e popullsisë së Pejës, të Prizrenit, të Gjakovës, të Prishtinës e të Gjilanit bënë përpjekje për të thirrur, në fillim të shkurtit, në mënyrë të fshehtë, një kuvend në katu ndin Luka të Gjakovës, në të cilin do të vendosej një besë ose lidhje e përgjithshme. Dokumentet konsullore franceze dëshmojnë se në shkurt të vitit 1907 ishte shpallur tanimë një Besëlidhje e përgjithshme për tërë Shqipërinë, e cila do të përcaktonte masat për të organizuar qëndresën kundër qeverisë osmane dhe ndërhyrjeve të shteteve të huaja në Turqinë Evropiane. Në prill u mbajt në Preshevë një tubim i gjerë i shqiptarëve, ku morën pjesë 2 000 veta, që kërkuan nga qeveria të pezulloheshin taksat e reformat e parashikuara dhe të krijoheshin gjykatat shqiptare vendase.
Këto orvatje për organizimin e qëndresës së armatosur popullore në Kosovë, ishin të lidhura me rritjen e propagandës së ideve kombëtare, në të cilën, krahas veprimtarëve të tjerë, kishte dhënë ndihmesën e tij edhe Ismail Qemali.
Ngjarje të rëndësishme ndodhën në maj të vitit 1907 në Elbasan, ku popullsia, e pakënaqur nga administrata osmane, dëboi mytesarifin dhe komandantin e xhandarmërisë. Të njëjtën gjë bënë me kajmakamin turk edhe banorët e Peqinit. Qeveria, e shqetësuar nga lajmi se kryengritësit kërkonin pavarësinë, dërgoi në Elbasan katër batalione e forca të artilerisë, të komanduara nga Shemsi Pasha, që shtypën lëvizjen kryengritëse në këtë sanxhak. Shemsi Pasha kishte marrë urdhër të zhdukte edhe shfaqjen më të vogël të idesë së pavarësisë së Shqipërisë.
Në vjeshtën e vitit 1907, pas disa tubimeve që u mbajtën në kazatë e vilajetit të Kosovës, në atë të Prizrenit, të Pejës, të Prishtinës, të Lumës e në qendra të tjera, u formua një shoqëri e re, me emrin “Besa”, që gëzonte përkrahjen e atdhetarëve të kësaj treve e sidomos të intelektualëve, të mësuesve, të nxënësve, të nëpunësve etj. Ajo kishte si detyrë të bashkonte shqiptarët e të tri besimeve në luftë për të mbrojtur të drejtat kombëtare të shqiptarëve kundër lakmive pushtuese të shteteve fqinje, terrorit të bandave të tyre të armatosura dhe dhunës së sunduesve osmanë. Shoqëria “Besa” u bënte thirrje gjithë shqiptarëve të bashkoheshin me çetat e armatosura, “me apostujt e lirisë në të gjitha malet dhe fushat e Shqipërisë, për ta tërhequr popullin në rrugën e vërtetë të lirisë”.
Ashtu si komitetet “Për lirinë e Shqipërisë”, edhe Shoqëria “Besa” grishte shqiptarët që të përgatiteshin për kryengritjen e armatosur, e cila parashikohej të shpërthente në pranverën e vitit 1908 dhe do të ishte, siç thuhej në thirrjen e saj, “një luftë e vërtetë dhe e hapur, për lirinë dhe bashkimin e atdheut tonë të dashur”.
Në shtator 1907 gazeta “Drita” botoi thirrjen “Çonju”, të atdhetarit të shquar Hilë Mosit, drejtuar shqiptarëve, të pasur e të varfër, burra e gra, të rinj e pleq, mësuesve, nxënësve, priftërinjve e hoxhallarëve, në të cilën i grishte të punonin e të përgatiteshin për kryengritjen që do të shpërthente në pranverën e vitit 1908 dhe që do të sillte lirinë e Shqipërisë. Nga luftëtarët e çetave, nga “apostujt e lirisë” që qëndronin në male, kërkohej që të “përhapnin mendimin kombëtar në të gjitha anët” e Shqipërisë. Në shkrimin tjetër “Gegë ku e latë?”, botuar po në këtë gazetë në janar të vitit 1908, Hilë Mosi u bënte thirrje gegëve, myslimanë, katolikë e ortodoksë, që të bashkoheshin me toskët, “që kishin dalë maleve për lirinë e atdheut” dhe “të rroknin martinat kundër armikut”.
Më 1 janar 1908 “Shpnesa e Shqypnisë” publikoi thirrjen “Klithje” të atdhetarit dibran Josif Bagëri, i vendosur atëherë në Bullgari, ku kërkohej të mblidhej një kongres mbarëshqiptar, i cili të formonte një Komitet të përgjithshëm, që do të përbënte bazën për një qeveri shqiptare, dhe të organizonte kryengritjen e përgjithshme në vend. Më 1 shkurt 1908 po në gazetën “Drita” u botua shkrimi “Letër nga malet e Shqipërisë”, hartuar nga Çerçiz Topulli si komandant dhe Mihal Gramenoja si sekretar i çetës, ku theksohej se ushtria e luftëtarëve të lirisë po shtohej dita-ditës dhe se ishte detyrë e çdo atdhetari të ndihmonte Komitetin “Për lirin ë e Shqipërisë” “në qëllimin e tij të shenjtë ndaj atdheut”.
Në pranverën e vitit 1908 veprimtaria e çetave, pas një rënieje të përkohshme që pati gjatë dimrit, mori hov përsëri. Çetat vepronin me sukses në rrethet e Gjirokastrës, të Korçës dhe të Kosturit. Me vendim të Komitetit të Gjirokastrës, një pjesë e çetës me Çerçiz Topullin në krye, në fillim të marsit të vitit 1908 vrau në Gjirokastër komandantin e xhandarmërisë së vendit, që ishte bërë i njohur për veprimet terroriste dhe për përndjekjet kundër atdhetarëve e popullsisë në Berat, kohët e fundit edhe në Gjirokastër. Pas disa ditësh, më 18 mars, forcat turke, të dërguara nga valiu i Janinës për të ndjekur çetën, e rrethuan këtë në fshatin Mashkullorë të Gjirokastrës. Aty u zhvillua një përpjekje e pabarabartë dhe e ashpër. Luftëtarët patriotë, gjatë një dite të tërë, u bënë ballë sulmeve të pareshtura të forcave të shumta turke dhe mundën të çanin rrethimin; në këtë betejë mbeti i vrarë vetëm një luftëtar, Hajre din Tremishti. Të nesërmen prefekti i Gjirokastrës, në njoftimin që i bënte valiut të Janinës, pranonte humbjet në njerëz që forcat osmane kishin pasur në përpjekjen e Mashkullorës. Lufta e Mashkullorës, e cila u përjetësua edhe në këngët popullore, pati jehonë të gjerë në Shqipëri, ndërsa Hajredin Tremishti u quajt nga shtypi atdhetar shqiptar “dëshmor i kombit”.
Shtypi shqiptar, sidomos gazetat “Drita”, “Kombi”, “Shpnesa e Shqypnisë” etj., në gjysmën e parë të vitit 1908 u bënin thirrje të rinjve shqiptarë që mobilizoheshin në ushtrinë osmane për t’u dërguar në vende të tjera, që “të braktisnin ushtrinë dhe të bashkoheshin me kryengritësit shqiptarë për të luftuar kundër tiranisë së egër osmane”. Çetat i shtuan radhët me luftëtarë të tjerë, midis të cilëve kishte shumë të rinj që dezertonin nga radhët e ushtrisë turke, si dhe mjaft vullnetarë të ardhur nga kolonitë shqiptare të mërgimit etj.
Çetat e lidhura me Komitetin “Për lirinë e Shqipërisë” vazhduan të përshk onin krahina të ndryshme të Shqipërisë së Jugut. Në maj të vitit 1908 një nga këto çeta, e përbërë prej 63 vetash, hyri në Sarandë, sulmoi godinat e administratës shtetërore lokale dhe qëndroi atje për 6 orë. Për të ndjekur çetën, autoritetet osmane dërguan nga Preveza në rrethin e Sarandës forca të tjera të xhandarmërisë, që bënë arrestime të shumta nga popullsia. Më shumë se 70 veta, myslimanë e të krishterë, u dërguan të lidhur në Prevezë e prej andej në Janinë. Ngjarjeve të Sarandës u bëri jehonë edhe shtypi i huaj evropian.
Në qershor çetat u përleshën me ushtritë turke në Libohovë, në Progonat e në Dhrovian. Më 20 qershor çeta e Çerçiz Topullit, e përbërë nga 150 veta, hyri në rrethin e Pogonit, ku gjatë 8 orëve luftoi me forcat e xhandarmërisë. Në fillim të korrikut çetat zhvilluan luftime në malet e Vodicës. Pas atentateve që çetat bënë kundër mytesarifit (prefektit) dhe kryetarit të gjykatës së Gjirokastrës, këta u detyruan të jepnin dorëheqjen.
Shtypi sh qiptar shkruante në ditët e para të korrikut se një batalion ushtarësh të rinj, të mobilizuar në Elbasan për t’u dërguar në Jemen, “lidhën besën që të dalin maleve e më mirë të vriten të tanë këtu, se të vdesin në Jemen”, si edhe për dezertimin e bashkimin me çetat shqiptare të një batalioni rekrutësh në Manastir dhe të një tjetri në Janinë. Shtypi njoftonte gjithashtu se “Toskëria e sidomos ana e Beratit, Myzeqeja dhe Korça ishin mbushur me kryengritës shqiptarë”.
Zgjerimi në Shqipërinë e Jugut i luftës së armatosur të çetave, të organizuar nga komitetet “Për lirinë e Shqipërisë”, si dhe lëvizja kundër ndërhyrjeve të Fuqive të Mëdha e zgjedhës osmane në vilajetin e Kosovës, treguan se në vigjiljen e Revolucionit xhonturk të korrikut të vitit 1908 Shqipëria ndodhej para një kryengritjeje të përgjithshme.
*
* *
Në vitet 1905-1907 filloi të merrte pjesë në jetën politike të vendit edhe një kategori tjetër shoqërore, punëtorët. Edhe pse nuk munguan të shfaqnin p akënaqësinë ndaj pagës së ulët dhe gjendjes së keqe ekonomike, punëtorët u angazhuan më shumë në lëvizjen e përgjithshme kombëtare kundër dhunës së aparatit shtetëror dhe robërisë osmane.
Në qendra të tilla, siç ishte Shkodra, u formuan shoqëritë e para punëtore. Në mars të vitit 1905 u themelua në Shkodër “Shoqëria punëtore për ndihmën reciproke”, ku, përveç punëtorëve, bënin pjesë edhe zejtarë e intelektualë. Megjithëse vepronte ilegalisht, ajo shumë shpejt u detyrua ta ndërpriste veprimtarinë e vet për shkak të ndjekjeve të aparatit shtetëror osman.
Në vitet 1904-1905 u bënë grevat e para të punëtorëve. Në mars 1904 punëtorët e ngarkim-shkarkimit në Durrës shpallën grevë kundër shoqërisë sipërmarrëse vendase, duke kërkuar ngritjen e mëditjes për punën e kryer natën edhe kur deti nuk ishte i qetë. Në maj 1905 punëtorët këpucarë në Shkodër u paraqitën pronarëve të punishteve një varg kërkesash për përmirësimin e gjendjes ekonomike dhe për ngritjen e pagës. Meqë kët o kërkesa u hodhën poshtë, më shumë se 60 punëtorë e shegertë të punishteve të këpucëve shpallën grevë dhe u grumbulluan jashtë qytetit, ku u mbajtën fjalime për të drejtat e punëtorëve. Greva u shtyp nga autoritetet osmane, që arrestuan nismëtarët e saj duke i akuzuar si “komplotistë” kundër qeverisë. Po në pranverën e vitit 1904, disa ditë pas fillimit të grevës së këpucarëve, shpallën grevë punëtorët e punishteve të duhanit, ata të fabrikës së cigareve, si edhe punëtorët rrobaqepës që kërkuan ngritjen e pagës së punës. Greva përfundoi me plotësimin e kërkesave të punëtorëve nga drejtuesit e punishteve.
Më 1905 për herë të parë u kremtua në Shkodër 1 Maji, festa ndërkombëtare e punëtorëve. Atë ditë një grup punëtorësh të ngarkim-shkarkimit, zejtarësh, kallfësh dhe arsimtarësh organizuan një piknik jashtë qytetit.
Më 1906, me nismën e një grupi punëtorësh, zejtarësh e tregtarësh të vegjël, u krijuan në Shkodër kooperativa pune, si edhe një kooperativë konsumi, që m baheshin me kontributin e pjesëmarrësve të tyre, ndërsa më 1 prill 1907, po në këtë qytet, u themelua “Shoqëria ndihmëtare” që kishte për qëllim të ndihmonte të varfrit dhe të sëmurët. Duke qenë më e gjerë dhe më e organizuar se të parat, ajo u bë e njohur në qytet. Për të ndihmuar në zgjimin e punëtorëve, Shoqëria ngriti edhe një shkollë nate ku, krahas mësimeve të gjuhës shqipe e ideve atdhetare, merreshin njohuri edhe për të drejtat e punëtorëve.
Një muaj pas krijimit të “Shoqërisë ndihmëtare” dhe nën udhëheqjen e saj në Shkodër u kremtua gjerësisht dita e 1 Majit (1907), në të cilën morën pjesë punëtorë, shegertë etj. Ata manifestuan nëpër rrugë, duke kënduar këngë atdhetare e duke hedhur parulla për “lirinë e përparimin e përgjithshëm, për vëllazërimin e bashkimin e popullit” etj. Në kushtet e Shqipërisë së robëruar, festimet e 1 Majit shërbenin më shumë për zgjimin kombëtar të shqiptarëve në luftën për çlirimin e atdheut. Kremtimet e 1 Majit të vitit 1907 u bën ë nën parullën “Rroftë Shqipëria!”.
Por shoqëritë punëtore qysh në lindjen e tyre u përndoqën nga administrata osmane. Në shtator të vitit 1907 xhandarmëria bastisi lokalet e “Shoqërisë ndihmëtare”, arrestoi udhëheqësit e saj dhe sekuestroi dokumentet e orenditë. Në këto kushte “Shoqëria ndihmëtare” u shpërnda pas pesë muajve të ekzistencës së saj.

Çështja e aleancës shqiptaro-greke dhe bullgaro-shqiptare (1907)

Rritja e lëvizjes së organizuar shqiptare për çlirimin kombëtar ngjalli interes të veçantë në qarqet drejtuese të Greqisë e të Bullgarisë, që shpresonin ta përdornin atë për qëllimet e tyre dhe ta drejtonin kundër rivalëve të vet, që secila palë i paraqiste si armiq të shqiptarëve.
U dalluan sidomos qarqet politike të Athinës. Gjatë viteve 1906-1907, kur u duk qartë se ideja e “një mbretërie dualiste greko-shqiptare”, e propaganduar nga Athina, kishte dështuar përfundimisht dhe se nuk do të pranohej nga shqiptarët, të cilët po luftonin në mënyrë më të organizuar për një shtet kombëtar të pavarur ose autonom, qarqet politike të Greqisë dolën me kërkesën e vendosjes së një aleance greko–shqiptare. Ky orientim u quajt në qarqet diplomatike greke dhe evropiane si një politikë realiste e njëherazi nacionale, që Athina filloi të ndiqte ndaj Shqipërisë.
Përveç organizatës greke me emrin “Lidhja shqiptaro-greke”, për afrimin ndërmjet shqiptarëve e grekëve dhe për vendosjen e një aleance ndërmjet tyre kundër serbëve e bullgarëve, filloi të punonte edhe Shoqata “Helenizmi” (“Helenizmos”), me qendër në Athinë, e kryesuar nga Nikolla Kazazi, profesor e personalitet i njohur grek.
Edhe shqiptarët, të mbetur vetëm dhe pa asnjë përkrahje përballë sunduesve osmanë, të rrezikuar nga politika shoviniste e shteteve fqinje, synonin të përfitonin nga kontradiktat ndërmjet tyre dhe të hynin në bashkëpunim me ata popuj që do të respektonin kërkesat e tyre për çlirimin kombëtar. Duke u nisur nga kë to motive, Ismail Qemali, që i kushtonte një vëmendje të madhe gjendjes ndërkombëtare të Shqipërisë, e quante të dobishëm për çështjen shqiptare vendosjen e një bashkëpunimi shqiptaro-grek. Që kur ishte në Turqi, ai kishte bërë përpjekje për t’i bindur udhëheqësit e pakicave greke në Perandorinë Osmane që të bashkëpunonin me shqiptarët dhe me forcat përparimtare turke në bazë të ruajtjes së status quo-së në Turqi dhe zbatimit të reformave decentralizuese. Por kjo vijë politike hasi në kundërshtimin e qarqeve qeveritare të Athinës dhe të organizatave greke që vepronin në Greqi.
Pas largimit nga Turqia, Ismail Qemali, edhe pse i njihte lakmitë pushtuese të Greqisë ndaj Shqipërisë, duke synuar të siguronte përkrahjen e saj kundër një invazioni të mundshëm sllav, të Serbisë e të Bullgarisë, që cenonin interesat shqiptare në vilajetet e Kosovës e të Manastirit dhe ato greke në Maqedoni, arriti të lidhte një marrëveshje për një bashkëpunim shqiptaro-grek. Bised imet e para për një aleancë shqiptaro-greke i pati filluar në vitin 1906 me kryetarin e shoqërisë “Helenizmi” Nikolla Kazazi. Në shkurt të vitit 1907 shkoi përsëri në Athinë, ku pas disa takimesh me të dhe me personalitete të tjera greke, përfundoi me ta një aleancë a lidhje shqiptaro-greke, tezat themelore të së cilës u shpallën në një manifest të posaçëm më 4 prill 1907. Ky manifest u publikua në shtypin e Athinës, në emër të “Komitetit të Lidhjes greko-shqiptare”. Po në atë ditë u nënshkrua edhe një “Protokoll i veçantë”, ku parashikohej themelimi në Paris i një “Shoqërie shqiptare”, e cila, së bashku me atë greke “Helenizmi” dhe duke qenë e barabartë me të, do të merrte masa konkrete për zbatimin e marrëveshjes.
Në të dyja këto dokumente vihej theksi në interesin e përbashkët të grekëve dhe të shqiptarëve, si popujt më të lashtë të Gadishullit Ballkanik, për t’u mbrojtur nga një agresion i ardhshëm bullgaro-serb. Shqiptarët e grekët angazhoheshin të respektonin st atus quo-në në Lindje, të përkrahnin reformat e Fuqive të Mëdha, por me kusht që ato të ishin radikale dhe për të gjithë popujt e Perandorisë Osmane.
Në marrëveshjen greko-shqiptare dhe në të dyja aktet e saj ishte vënë si kusht kryesor barazia e plotë midis dy palëve, nuk pranohej asnjë lloj federate greko-shqiptare, a nënshtrim i Shqipërisë ndaj Greqisë, ose ndonjë lëshim territorial ndaj saj. “Programi ynë i përbashkët, - thuhej në manifest, - është evolucioni nacional i secilës racë, por në kufijtë e saj historikë; sa kohë që do të ruhej gjendja aktuale, do të punohej për krijimin e një atdheu (shteti - shën. i aut.) shqiptar, të lirë dhe të pavarur, si edhe për rindërtimin e tokave greke, në qoftë se ndonjëherë regjimi i sotëm politik do të zhdukej”. Edhe në “Protokoll” shpallej “mbrojtja e ndërsjelltë dhe e përbashkët e të drejtave të të dy popujve, kufizimi i ambicjeve të të dy popujve brenda kufijve të tyre historikë dhe gjeografikë, duke marrë në konsideratë shu micën e banorëve që flasin një nga të dyja gjuhët”. I bindur se këto dokumente nuk do ta cenonin aspak të drejtën e shqiptarëve për një jetë shtetërore të pavarur, Ismail Qemali vinte në dukje në një nga deklaratat publike të bëra në atë kohë për marrëveshjen greko-shqiptare se “Shqipëria, që ka gjuhën e saj, letërsinë e saj, historinë dhe traditat e saj, ka të drejtë të kërkojë njohjen e saj kombëtare sipas idealeve të lirisë dhe të pavarësisë“.
Këto parime të barazisë ndërmjet dy popujve, që nuk linin asnjë shteg për cenimin nga Greqia të tërësisë territoriale të Shqipërisë, mbrojti Ismail Qemali edhe në intervistën që i dha gazetës “Tribuna” (Romë) në fundin e korrikut të vitit 1907, në të cilën theksoi se bashkëpunimi ndërmjet shqiptarëve dhe grekëve kishte si bazë “zhvillimin paralel të të dy kombeve në sferën kombëtare të secilit”. “Shqiptari, - vijonte më tej Ismail Qemali, - i njohur për gjuhën e tij, për historinë e tij dhe për ndërgjegjen e tij, do të vazhdo jë të qëndrojë aty ku ndodhet efektivisht, po ashtu edhe greku”.
Por ngjarjet e mëvonshme treguan se Greqia nuk kishte ndërmend të hiqte dorë nga synimet e saj pushtuese ndaj territoreve shqiptare. Qysh në mars të vitit 1907, kur marrëveshja shqiptaro-greke ishte tanimë e përgatitur, kryeministri i Greqisë Teodokis, gjatë takimit me të dërguarin e Vjenës në Athinë, shprehu haptazi pretendimet greke për Epirin (Shqipërinë e Jugut).
Ndërkaq, bashkëpunimi dhe aleanca që Ismail Qemali lidhi me Greqinë u kundërshtua nga qarqet atdhetare shqiptare në çdo anë të Shqipërisë. Në artikujt e korrespondencat e botuara në shtypin shqiptar të kohës këto rrethe, duke marrë parasysh politikën shoviniste të Greqisë dhe synimet e saj për t’i shtrirë, pas shkatërrimit të Perandorisë Osmane, rivendikimet e saj në pjesën më të madhe të Shqipërisë, hodhën poshtë çdo mundësi për aleancë me Greqinë. Në të vërtetë, bashkëpunimi shqiptaro-grek mbeti një deklaratë e thjeshtë që nuk mundi të vihej kurrë në jetë.
Përpjekje të njëjta për vendosjen e një aleance me shqiptarët bënë në pranverën e vitit 1907 edhe qarqet politike të Bullgarisë. Në mars të atij viti ministri bullgar Genadiev i propozoi Bajram Topullit, që në atë kohë ndodhej në Sofje, të vendosnin një bashkëpunim ndërmjet çetave kryengritëse shqiptare dhe atyre bullgaro-maqedone, që vepronin respektivisht në Shqipëri e në Maqedoni. Bullgarët premtuan me këtë rast t’i furnizonin shqiptarët me armë. Ideja e një aleance shqiptaro-bullgare, me të cilën parashikohej të bashkoheshin edhe vllehët, u përkrah edhe nga përfaqësues të veçantë të kolonisë shqiptare të Bullgarisë. Por Bajo Topulli dhe veprimtarët e tjerë shqiptarë, megjithëse përkrahnin luftën çlirimtare të popullsisë maqedone, duke njohur lakmitë pushtuese të qarqeve politike të Bullgarisë ndaj territoreve shqiptare të vilajeteve të Kosovës e të Manastirit, si dhe synimet e tyre për t’i përdorur shqiptarët kundër invazionit serb e grek në Turqinë Evropiane, nuk pranuan të bashkëpunonin me ta.

Zgjerimi i lëvizjes atdhetare në kolonitë e mërgimit (1896-1908)

Ngritja e lëvizjes kombëtare në Shqipëri në vitet e fundit të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX solli si rrjedhojë shtimin e shoqërive atdhetare në kolonitë shqiptare të mërgimit dhe zgjerimin e veprimtarisë së tyre. Duke vepruar në kushte të favorshme legale, atdhetarët shqiptarë i kishin shndërruar këto koloni në vatra të rëndësishme për përhapjen e ideve të çlirimit kombëtar.
Një rol të madh vijuan të luanin kolonitë e Rumanisë dhe të Bullgarisë, popullsia shqiptare e të cilave ishte rritur me të mërguar të rinj të ikur nga Shqipëria për të gjetur punë ose për t’u shpëtuar ndjekjeve të administratës osmane. Nga shoqëritë e kolonisë së Rumanisë më e rëndësishmja vijoi të mbetet “Dituria” e Bukureshtit. Në janar të vitit 1896 u miratua statuti i ri (kanonizma e re) i ndryshuar i kësaj Shoqër ie dhe u zgjodh komiteti i saj drejtues, me kryetar Pandeli Evangjelin. Sipas këtij statuti, qëllimi kryesor i Shoqërisë “Dituria” ishte të përhapte shkrimin e këndimin e gjuhës shqipe në të gjitha anët e Shqipërisë, të çelte, me miratimin e qeverisë turke e të sulltanit, shkolla shqipe në atdhe e jashtë tij dhe të përhapte në Shqipëri literaturën mësimore e shkencore.
Në nëntor të vitit 1898, nën drejtimin e shoqërive atdhetare, u mbajt në Bukuresht, në sallën “Amiçicia” (“Miqësia”), një mbledhje e gjerë e kolonisë së Bukureshtit, që shtypi i kohës e cilësoi si kongres të shqiptarëve, i cili iu kushtua përhapjes së shkollave shqipe. Në fjalimet që atdhetarët e rinj Visarion Dodani, Faik Konica, Jorgji Meksi, Murat Toptani e Dervish Hima mbajtën në këtë tubim, përshkruan prapambetjen e madhe të arsimit në Shqipëri dhe theksuan se kombi shqiptar, si gjithë popujt e tjerë, duhej të kishte shkollat e veta kombëtare, që do ta ndihmonin të hynte në rrugën e qytetërimit. Në telegramin që iu dërgua sulltanit, kërkohej që të futej gjuha shqipe në të gjitha shkollat e Shqipërisë, duke siguruar për këtë qëllim edhe mjetet e nevojshme financiare.
Ndërkaq u zgjerua edhe veprimtaria organizative e kolonisë së Rumanisë. Në fillim të vitit 1899 u ngrit në Bukuresht “Rrethi i studentëve shqiptarë”, me kryetar Ibrahim Naxhiun (Dervish Himën) dhe me statutin e vet të vaçantë. Rrethi kishte si qëllim të ndihmonte studentët e varfër që vinin nga Shqipëria në Bukuresht, të punonte për përhapjen e kulturës midis shqiptarëve dhe për lëvrimin e saj, si edhe për t’i bërë të njohura botës të drejtat kombëtare të shqiptarëve. Në vitin 1902 u formua po në Bukuresht, si vazhduese e këtij “Rrethi…”, Shoqëria kombëtare me emrin “Shpresa - shoqëria e shqiptarëve të rinj”, me kryetar Pandeli Durmishin. Po në vitin 1902 u themelua një degë e Shoqërisë “Dituria” në Kostancë, që kishte po ato qëllime si ajo e Bukureshtit, ndërsa në dhjetor të vitit 1904, me nismën e doktor Ibrahim Temos, u organizua në Braila të Rumanisë shoqëria “Djalëria shqiptare”, e kryesuar nga Kristo A. Dako.
Shoqëria “Dituria” e Bukureshtit dhe ajo “Dëshirë” e Sofjes, që ishte e lidhur me të dhe udhëhiqej prej saj, u morën me botimin e me përhapjen në Shqipëri të librave shkollorë, të veprave letrare të rilindësve dhe të literaturës politike shqiptare. Dokumentet më të rëndësishme programatike të lëvizjes kombëtare, memorandumet, thirrjet dhe manifestet e ndryshme, organet politike të shtypit, si “Shqiptari” (Bukuresht, 1887-1903), “Shqipëria” (Bukuresht, 1897-1899) etj., botoheshin në kolonitë shqiptare të mërgimit.
Një rol të veçantë në veprimtarinë botuese të kolonive të mërgimit luajti shtypshkronja “Mbrothësia”, e themeluar në Sofje në vitin 1897, me ndihmën e Shoqërisë “Dituria” të Bukureshtit dhe “Dëshirë” të Sofjes, nga atdhetarët Kostë Jani Trebicka dhe Kristo P. Luarasi (1875-1934). Kristo Luarasi, i vendosur në Sofje në vitin 1894, meqë kis hte mësuar zanatin e shkronjërradhitësit qysh kur ndodhej në Bukuresht, mbajti barrën kryesore të shtypshkronjës “Mbrothësia”, duke qenë radhitës, redaktor e administrator i saj. Këtu u shtyp, duke filluar nga viti 1897, “Ditërrëfenjësi” (“Kalendari Kombiar”, Sofje, 1897-1912), që u botua si organ i Shoqërisë “Dëshira”, gazeta “Drita” (1901-1908) e Shahin Kolonjës, “Shkopi” (Kajro, 1907-1908), drejtuar nga Jani Vruho etj. Me ndihmën financiare të shoqërive atdhetare, sidomos të asaj “Dituria” të Bukureshtit, shtypshkronja “Mbrothësia” botoi gjithashtu në mijëra kopje veprat didaktike dhe ato të letërsisë shqiptare të Rilindjes, si “Abetare toskërisht”, “Abetare gegërisht”, “Bagëti e bujqësija”, “Istoria e Skënderbeut” dhe vepra të tjera të Naim Frashërit, librin e Sami Frashërit “Shqipëria ç’ka qënë, ç’është e ç’do të bëhetë?”, “Hrestomacinë” e Gjergj Qiriazit, “Valët e detit” të Spiro Dines etj., që shpërndaheshin nga shoqëria “Dituria” në të gjitha qytetet e Shqipërisë .
Megjithëse zhvillonin një veprimtari të gjerë, shoqërive atdhetare të kolonive të mërgimit u mungonte në fillim të shek. XX një udhëheqje e vetme, që do të bashkërendonte veprimtarinë e tyre. Këtë rrethanë u orvatën ta shfrytëzonin politikanë dhe aventurierë, të tillë si Albert Gjika, Aladro Kastrioti dhe Di Auleta. Albert Gjika, princ rumun me origjinë të largët shqiptare, duke dashur të vihej në krye të lëvizjes shqiptare dhe, nëse do të kishte sukses, të zinte fronin e Shqipërisë, hodhi parullën e “pavarësisë” së Shqipërisë, të cilën pretendonte ta siguronte me anën e një kryengritjeje të përgjithshme shqiptare. Edhe qarqet qeveritare rumune, ndonëse ishin të bindura se ndërmarrja e Albert Gjikës ishte një aventurë, duke shpresuar ta përdornin lëvizjen shqiptare, si edhe atë të vllehëve, për të ushtruar trysni mbi Portën e Lartë dhe për ta detyruar Stambollin t’u bënte lëshime vllehëve të Turqisë Evropiane, e përkrahën atë dhe i krijuan kushte për vepri mtarinë e tij në koloninë shqiptare të Rumanisë. Pas vizitave që kishte bërë në Malin e Zi, në Romë, në Londër, në Paris, në Sofje dhe në Beograd, për të krijuar përshtypjen se gëzonte një përkrahje ndërkombëtare, Albert Gjika u kthye në Rumani. Me nismën e disa shqiptarëve të kolonisë së Bukureshtit, më 23 prill 1905 u mblodh në kryeqytetin rumun një kongres, ku morën pjesë rreth 2 000 veta, përfaqësues nga kolonitë dhe nga Shqipëria, si edhe maqedonë e rumunë. Kongresi doli me kërkesën e Albert Gjikës për një Shqipëri të pavarur, në të cilën, përveç tokave shqiptare të të katër vilajeteve, kërkohej të përfshihej edhe vilajeti i Selanikut; u krijua edhe një komitet qendror me emrin “Kombi”. Kongresi vendosi gjithashtu të përgatitej kryengritja e armatosur dhe caktoi për këtë një organ të veçantë drejtues. Pas kongresit filloi të dilte në Romë edhe një organ shtypi i komitetit me titullin “Lajmëtari i Shqipërisë” (“L’Araldo d’Albania”).
Por vendimet e kongresit nuk patë n ndonjë ndikim në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare. Shumica e atdhetarëve shqiptarë nuk e përkrahu Albert Gjikën dhe qëndroi larg tij, ndërsa organet e shtypit atdhetar e cilësuan atë si një aventurier, që mund t’i sillte dëm lëvizjes shqiptare. Shumë shpejt edhe ata shqiptarë që u bashkuan me të, qysh në vitin 1905 filluan t’i largoheshin. Albert Gjikës iu kundërvunë edhe organi “Kombi”, gazeta “Lajmëtari i Shqipërisë”, si edhe botuesi e bashkëpunëtori i tij Gaspër Jakova - Mërtiri, të cilët deklaruan se nuk i njohin atij asnjë nga të drejtat e pretenduara mbi Shqipërinë. Në këto rrethana princi rumun mbeti i izoluar, ndërsa orvatja e tij dështoi tërësisht.
Po këtë fat pësuan edhe aventurierët e tjerë politikë, diplomati spanjoll Aladro Kastrioti dhe markezi italian Di Auleta, të cilët u aktivizuan sidomos gjatë vitit 1907 dhe, duke u paraqitur si pasardhës të familjes së Kastriotëve, e shpallën veten pretendentë të fronit të Shqipërisë. Në maj të vitit 1907 Aladro Kastri oti, në emër të një të ashtuquajturi Komitet shqiptar, u drejtoi një thirrje shqiptarëve për t’u bashkuar nën drejtimin e tij në luftën për autonominë e Shqipërisë. Propaganda nuk pati ndikim në qarqet atdhetare shqiptare as brenda, as edhe jashtë Shqipërisë. Orvatjet e Aladro Kastriotit gjatë takimeve që pati në Paris në vitin 1907 me veprimtarë të tillë të lëvizjes shqiptare si Bajo Topulli e Shahin Kolonja, për të vendosur lidhje me komitetet shqiptare “Për lirinë e Shqipërisë” dhe për t’i nxitur ata të hidheshin në një kryengritje të përgjithshme e të parakohshme, nuk patën sukses. Atdhetarët shqiptarë, ndonëse ishin të interesuar për ndihmën financiare të premtuar prej tij për blerjen e armëve, nuk pranuan të bashkëpunonin me këtë aventurier.
Shoqëritë e kolonive të mërgimit e vijuan veprimtarinë e tyre të pavarur atdhetare dhe qëndruan jashtë çdo ndikimi të huaj. Kjo veprimtari u gjallërua edhe më shumë me formimin e komiteteve “Për lirinë e Shqipërisë”, nën dr ejtimin e të cilave lëvizja kombëtare brenda Shqipërisë po merrte një karakter të organizuar. Në shembullin e këtyre komiteteve u bë organizimi i shoqërive kulturore ekzistuese dhe u themeluan shoqëri të tjera.
Gjatë muajve nëntor-dhjetor të vitit 1906 u arrit bashkimi i të gjitha shoqërive të Bukureshtit në një të vetme. Në takimet që u bënë në fundin e nëntorit ishte vendosur që shoqëria e bashkuar të mbante emrin “Tomori”, ndërsa më 7 dhjetor rreth 200 përfaqësues të shoqërive të kolonisë së Rumanisë (“Dituria”, “Drita” dhe “Shpresa”) shpallën shkrirjen e tyre në një Shoqëri të vetme kulturore me emrin “Bashkimi”. Kryetar i komitetit të Shoqërisë u zgjodh Thoma Çami, ndërsa zëvendësa Kristo Meksi e Pandeli Evangjeli. Midis veprimtarëve të saj ishin edhe Mihal Gramenoja, Aleksandër Drenova (Asdreni) etj. Sipas statutit të ri, Shoqëria kishte për qëllim të përhapte kulturën në gjuhën shqipe, të botonte libra didaktikë për shkollat shqipe dhe të ndihmonte për mbaj tjen e shkollave shqipe në Shqipëri, si dhe për hapjen e shkollave të tilla në Bukuresht. Në janar të vitit 1907 u formua në Kostancë një degë e Shoqërisë “Bashkimi” të Bukureshtit. Shoqëria “Bashkimi” e Kostancës mori përsipër të ndihmonte për përhapjen e ideve kombëtare dhe për ngritjen e shkollave shqipe në Shqipëri, si dhe të një shkolle të tillë në Kostancë, ku të mësonin shqiptarët e Dobruxhës. Një ndihmesë të rëndësishme në veprimtarinë e kësaj kolonie dha doktor Ibrahim Temo. Me nismën e tij, qysh në vjeshtën e vitit 1905, qe ngritur në Kostancë një shkollë nate për mësimin e gjuhës shqipe, ndërsa në vitin 1907 u hap një mësonjëtore shqipe, me drejtor Jani M. Lehova, ku jepnin mësim edhe Asdreni, Neofit Simoni nga Shkupi, Thoma Avrami etj.
Në maj të vitit 1907, me nismën e Kristo Meksit, të Pandeli Evangjelit, të Bajram Topullit, të Veli Këlcyrës e të Vasil Zografit u formua në Bukuresht Komiteti i shqiptarëve “Për lirinë e Shqipërisë” dhe u botua statuti i tij (kanonizma).
Në mars të vitit 1907, duke dashur të ndihmojë në zgjidhjen e çështjes së alfabetit të gjuhës shqipe, Shoqëria “Bashkimi” e Bukureshtit publikoi një thirrje drejtuar gjithë shoqërive brenda e jashtë Shqipërisë, si dhe gazetave shqipe, ku kërkonte që të bashkërendonin përpjekjet e tyre për të vendosur një alfabet të njësuar për gjuhën shqipe, duke formuar për këtë qëllim edhe një komision të posaçëm.
Në këto vite edhe kolonia e arbëreshëve të Italisë e shtoi veprimtarinë e saj. Në janar të vitit 1897 filloi të botohej në Pallagorio (provinca Katanzaro) gazeta politike-letrare e “Shoqërisë Kombëtare Shqiptare”, “La Nazione Albanese” (“Kombi Shqiptar”), e drejtuar nga Anselmo Lorekio. Megjithëse “Shoqëria Kombëtare Shqiptare” pati deklaruar se kishte vetëm qëllime letrare e gjuhësore, as ajo, as edhe organi i saj i shtypit nuk qëndruan larg çështjeve politike. Në gazetën “La Nazione Albanese”, falë kujdesit të Anselmo Lorekios, u botuan pothuajse të gjitha memorandumet shqiptare të fundit të shek. XIX dhe të fillimit të shek. XX për autonominë e Shqipërisë, ndërsa redaksia e saj publikoi shumë artikuj e shkrime, në të cilat kërkohej pavarësia e Shqipërisë. Por, për shkak të vendit e të rrethanave, në të cilat nxirrej kjo gazetë, në shkrimet e saj propagandohej edhe ideja e mbështetjes tek Italia dhe përkrahej politika e saj e jashtme ndaj Shqipërisë.
Gjatë viteve 1897-1901 zgjerohet më tej aktiviteti i kolonisë shqiptare të arbëreshëve të Italisë. Më 1897 u thirr në Lungro të Kalabrisë, nën drejtimin e Anselmo Lorekios, një kongres tjetër gjuhësor. Ndërkaq, në vend të “Shoqërisë Kombëtare Shqiptare”, që nuk pati ndonjë ndikim në Shqipëri, u themelua në Romë (më 1898) “Liga Nazionale Albanese” (“Lidhja Kombëtare Shqiptare”), e cila krijoi degët e saj në të gjitha lokalitetet e Italisë së Jugut, të banuara nga arbëreshët. Krahas me gazetën “La Nazione Albanese” u botuan njëra pas tjetrës “Albania”, “Nuova Albania” (“Shqipëria e re”) dhe nga viti 1900 “Pro Patria” (“Pro Atdheut”), të gjitha në gjuhën italiane.
Në vitin 1901 u mbajt në Napoli nën drejtimin e poetit arbëresh Zef Skiroi një kongres gjuhësor shqiptar, në të cilin u diskutua gjerësisht për nevojën e lëvrimit e të përhapjes së gjuhës shqipe dhe për vendosjen e një alfabeti të vetëm. Në kongres u fol gjithashtu për “shkrirjen” e dialekteve të gjuhës shqipe në një gjuhe letrare të njësuar. Por propozimi për ta ngritur atë mbi bazën e të folmes së arbëreshëve të Italisë hasi në kundërshtimin e atdhetarëve rilindës. Po në këtë kohë u çel në Institutin Mbretëror të Orientalistikës në Napoli një katedër e gjuhës shqipe, e drejtuar nga Zef Skiroi. Një katedër tjetër për mësimin e gjuhës shqipe u ngrit në Palermo.
Në vitet e para të shek. XX filloi të merrte pjesë në veprimtarinë e shqiptarëve të Italisë Riçioti Garibaldi, i cili, duke pasur përkrahjen e personaliteteve të njohura arbëreshe, themeloi më 1904 “Këshillin shqi ptar të Italisë” (“Consiglio albanese d’Italia”), që kishte për qëllim të bashkonte shqiptarët e Italisë me ata të Shqipërisë dhe të mbështeste politikën italiane në Shqipëri e në tërësi në Ballkan. Shoqëria nxori edhe organin e vet të shtypit “Gazeta albanese” (“Gazeta shqiptare”) në italisht.
Në fillim të shek. XX, me përkrahjen financiare të qeverisë, u ndërmorën botime italiane për Shqipërinë e Ballkanin. Shoqëria “Dante Aligeri” qysh në vitin 1901 organizoi botimin “Biblioteka italo-shqiptare”. Dolën gjithashtu vepra për gjuhën, për historinë dhe për aspekte të tjera të çështjes shqiptare.
Në koloninë shqiptare të Egjiptit, me ndihmën e Ismail Qemalit, duke filluar nga viti 1901, ripërtërihet e zgjerohet veprimtaria e Shoqërisë “Vëllazëria shqiptare”. Në këtë shoqëri u aktivizuan figura të tilla të Rilindjes Kombëtare, si Filip Shiroka që ishte edhe sekretari i saj, Athanas Tashko, Loni Logori etj.
Më 27 dhjetor të vitit 1904 u formua në Vjenë Shoqëria “Dij a” dhe komiteti i saj, i kryesuar nga Gjergj Pekmezi. Veprimtaria e kësaj Shoqërie udhëhiqej kryesisht nga Hilë Mosi, që ishte edhe sekretar i saj. Ajo ndiqte qëllime kulturore, merrej me botimin e përhapjen e librave shqip dhe pranonte në radhët e saj gjithë shqiptarët, gegë e toskë, myslimanë e të krishterë. Dega qendrore e Shoqërisë “Dija” ishte ajo e Vjenës, e cila përbëhej nga studentë, nxënës, mësues dhe atdhetarë të tjerë shqiptarë, që ndodheshin në kryeqytetin austriak. Shoqëria “Dija” mbahej me ndihmat që jepnin bashkatdhetarët shqiptarë, por gëzonte edhe përkrahjen financiare të qeverisë austriake. Shoqëria, duke filluar nga viti 1907-1908, nxori “Kalendarin” e Shoqërisë “Dija”, një nga botimet më të rëndësishme publicistike e letrare shqipe të asaj periudhe. “Dija” bashkëpunonte dhe mbante lidhje të ngushta me Shoqërinë “Dituria” të Bukureshtit.
Megjithëse Shoqëria “Dija” kishte deklaruar se nuk do të merrej me çështje politike, Porta e Lartë, që u informua s humë shpejt për themelimin e saj, e rreshtoi atë ndër organizatat që synonin të luftonin për autonominë e Shqipërisë dhe mori masat për të penguar shtrirjen e komiteteve të saj në vilajetin e Kosovës e në atë të Shkodrës. Megjithatë, gjatë viteve 1906-1907 kjo shoqëri, përveç Vjenës e Shkodrës, që ishin vatrat e para të saj, themeloi degët e veta edhe në Klagenfurt (Austri), në Prizren, në Tiranë, në Durrës e në Shkup. Një degë e saj u ngrit në Raguzë (Dalmaci), nën drejtimin e Nikollë Ivanajt, që nxirrte atje gazetën “Shpnesa e Shqypënisë” dhe një tjetër në Bukuresht (1907), nën drejtimin e Asdrenit.
Vatër e rëndësishme e lëvizjes kombëtare në fillim të shek. XIX u bënë kolonitë e ShBA-së, në të cilat kishte në atë kohë rreth 20 000 emigrantë, tregtarë, zanatçinj e punëtorë, të krishterë e myslimanë.Të mërguarit shqiptarë formuan këtu një varg shoqërish të reja. Më 1906 u themelua në Bufalo Shoqëria “Malli i Mëmëdheut” dhe në Nju-Jork “Koha e Lirisë”. Në filli m të vitit 1907 u krijua në Boston shoqëria “Besa-Besën”, me kryetar Fan Nolin, me degë në tërë qytetet e ShBA-së ku kishte shqiptarë, ndërsa në Sen Lui u ngrit Shoqëria “Lidhja” etj.
Edhe shoqëritë e kolonisë shqiptare të Amerikës synonin të ndihmonin në ngritjen kulturore e politike të popullit shqiptar dhe të shqiptarëve të Amerikës, për shtypjen e librave e të çdo lloj literature në gjuhën shqipe, për botimin e gazetave shqipe dhe për çeljen e shkollave në qytetet më të mëdha të Shqipërisë. Një rol të rëndësishëm në organizimin e shoqërive të ShBA-së luajtën Petro Nini Luarasi dhe veprimtarët e rinj të lëvizjes shqiptare, Sotir Peci e Fan Noli?.
Po në vitin 1907 u formua në Buenos-Aires (Argjentinë) Shoqëria “Lidhja shqiptare” dhe në vitin 1908 në Odesë Shoqëria “Përlindja”.
Shoqëritë e reja të mërgimit, sikurse edhe ato që ishin krijuar më parë, bënë një punë të madhe për ngritjen e ndërgjegjes kombëtare të popullit shqiptar me anën e botimit të librave , të gazetave, të revistave dhe të shkollave shqipe, për përhapjen e të cilave organizonin herë pas here fushata ndihmash në të holla. Ndonëse në statutet e tyre, për t’iu shmangur ndërlikimeve të mundshme, nuk flitej hapur për qëllimet politike, shoqëritë mbanin lidhje me komitetet dhe atdhetarët shqiptarë brenda e jashtë atdheut. Gjatë viteve 1907-1908, kur Bajram Topulli vizitoi kolonitë shqiptare të Bukureshtit e të Sofjes, shoqëritë atdhetare të këtyre qendrave, si edhe ato të Egjiptit e të ShBA-së, mblodhën mjete financiare për të ndihmuar veprimtarinë e komiteteve shqiptare e të çetave të armatosura dhe dërguan vullnetarë, duke dhënë kështu një ndihmesë të veçantë në organizimin dhe në përgatitjen e luftës së armatosur në Shqipëri.
Në të njëjtën kohë, shoqëritë atdhetare të mërgimit punonin për t’i bërë të njohur opinionit publik ndërkombëtar çështjen shqiptare dhe kërkesat e kombit shqiptar. Kur në vitin 1907 (korrik-shtator) u mblodh në Hagë Konferenca e Paqes, një forum ndërkombëtar, ku morën pjesë dhjetëra shtete, atdhetarët shqiptarë, ndonëse nga përvoja e Konferencës së vitit 1899, nuk shpresonin shumë se ajo do të zgjidhte çështjen shqiptare, i parashtruan asaj katër memorandume: njëri, i hartuar në Boston më 8 korrik, në emër të shoqërive atdhetare të kolonive të ShBA-së dhe nënshkruar nga kryetarët e tyre, Fan Noli etj.; një tjetër dërguar në emër të kolonisë shqiptare të Kostancës (gusht 1907); një i tretë nga “Komiteti i kolonisë shqiptare të Egjiptit” po në gusht të atij viti; një i katërt hartuar nga Dervish Hima dhe dërguar “Në emër të shqiptarëve myslimanë, ortodoksë e katolikë” (korrik, 1907). Memorandumet iu dorëzuan Konferencës dhe disave prej përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha, jashtë saj, nga një delegacion shqiptar.
Edhe pse vinin nga kolonitë e vendeve të ndryshme, memorandumet kishin në thelb një përmbajtje të përbashkët: kërkohej nga Konferenca e Hagës që t’i kushtonte vëmendje edhe çështjes shqip tare dhe përgjithësisht gjendjes së mjerueshme politike, ekonomike e kulturore të Shqipërisë nën sundimin osman, të detyronte Turqinë të njihte zyrtarisht kombin shqiptar si një komb i veçantë, sipas parimit të gjuhës e jo të besimit fetar dhe të lejonte hapjen e shkollave shqipe, që do t’u jepnin mundësi shqiptarëve të hynin në rrugën e qytetërimit e të përparimit. Në memorandumin e paraqitur nga Dervish Hima parashtrohej kërkesa e autonomisë së Shqipërisë, si zgjidhja më optimale në atë kohë e çështjes shqiptare. Përfaqësuesit e shoqërive të mërgimit u kumtuan pjesëmarrësve të Konferencës së Hagës se nuk do të kishte paqe në Ballkan e stabilitet në Lindje, gjersa të mos zgjidhej edhe çështja shqiptare në pajtim me aspiratat e kombit shqiptar.
Shoqëritë atdhetare të mërgimit luftuan jo vetëm kundër zgjedhës osmane, por edhe kundër politikës asimiluese e përçarëse që Patrikana greke e Stambollit ndiqte ndaj shqiptarëve, duke e shtrirë veprimtarinë e saj jo vetëm në Shqipëri, por edhe në kolonitë shqiptare. Një masë e rëndësishme për të përballuar ndikimin e Patrikanës ishte krijimi i një kishe kombëtare shqiptare. Kjo kërkesë e shtruar qysh në fundin e shek. XIX u bë shumë e ngutshme në fillim të shek. XX.
Themelimi i kishës ortodokse shqiptare është i lidhur me emrin e Fan S. Nolit. Kërkesa për krijimin e një kishe të tillë me prift shqiptar dhe me shërbesat në gjuhën shqipe u bë në maj të vitit 1907. Në vjeshtën e atij viti shqiptarët e Hadsënit formuan shoqërinë fetare “Nderi Shqiptar” dhe ngritën një komision, i cili, pasi mori edhe pëlqimin e të gjitha kolonive shqiptare të Bostonit, të Netikut e të Marlboros, filloi veprimet praktike për krijimin e kishës shqiptare. Me gjithë kundërshtimet e Patrikanës së Stambollit, edhe Sinodi rus pranoi kërkesën e shqiptarëve, që peshkopi i tij në ShBA të shuguronte një prift shqiptar. Këto përpjekje të shqiptarëve u kurorëzuan me sukses në shkurt të vitit 1908, kur me dorëzimin e Fan Nol it si prift në një nga kishat e Nju-Jorkut, u themelua kisha shqiptare. Për të ndihmuar funksionimin e saj, Fan Noli gjatë viteve 1908-1914 shqipëroi 6 libra të shërbesës fetare.
Kjo ngjarje u përshëndet nga shqiptarët brenda vendit dhe në kolonitë e mërgimit, ndërsa organet e shtypit atdhetar, duke botuar njoftimin e Fan Nolit për ngritjen e kishës shqiptare, e cilësuan këtë akt si një goditje kundër shovinizmit grek dhe një fitore të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Atdhetarët shqiptarë, të krishterë e myslimanë, e vlerësuan krijimin e kishës ortodokse shqiptare jo thjesht si një ngjarje ekleziastike, por edhe si një veprim që do të ndihmonte në emancipimin kombëtar të shqiptarëve. Ngritja e kishës shqiptare në ShBA ishte hapi i parë i rëndësishëm për themelimin, më 1922, të Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare.
Veprimtaria e shoqërive atdhetare të kolonive shqiptare të mërgimit mbeti edhe në vitet e ardhshme një faktor i rëndësishëm në luftën e popullit shqiptar për pavarësinë kombëtare dhe për tërësinë territoriale të atdheut.

Scopri il Blog di Yahoo! Mail: trucchi, novità, consigli... e la tua opinione! __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
Agim Xhemali | 9 May 13:37 2008
Picon

Cameria: Fakte te verteta dhe te stisura

Cameria: Fakte te verteta dhe te stisura
Nga Hajredin Isufi* /Eshte hera e pare ne historine e publicistikes shqiptare qe behet nje
debat ne fushen e historise, me tematike aksi te vecante, ate te ceshtjes came, midis
studiuesve greke e shqiptare. Gazeta "Koha Jone" duhet pergezuar per kete nisem qe
synon per rrahje e shkembim mendimesh ne shtjellimin e ngjarjeve te kaluara e per te
hedhur drite mbi te vertetat historike.

Ne kuadrin e ketij debati i vura vetes per detyre te trajtoj kryesisht disa nga problemet
qe trajtohen edhe ne artikullin "Cameria fakte reale dhe imagjinare" te historianit grek,
Lambros Baliciotis.

Autori i ketij artikulli merret me problemin cam ne harkun kohor per afro nje shekull,
fundin e shekullit XIX deri ne ditet tona, por an alizen e perqendron ne vitet 1913-1945,
duke u ndaluar ne menyre te vecante ne keto probleme:

1. Shtrirje e te folmes shqip te dialektit cam ne Cameri

2. Rajonizimi i te folmes greqisht ne fshatrat e krishtera, perfshi dhe fshatrat e Sulit

3. Popullsia dhe feja ne Cameri

4. Ekspansioni i nacionalizmit grek drejt Epirit, me 1912, dhe perkujdesjet e qeverise
greke per minoritetin shqiptar ne Greqi ne vitin 1913-1922

5. Emigrimet e cameve ne kuadrin e shkembimit te popullsise greko-turke

6. Shpronesimet e shqiptareve.

E shoh me vend te bej nje paranteze te shkurter rreth shtrirjes se treves se Camerise,
duke u mbeshtetur ne burime greke.

Cameria eshte nje krahine qe shtrihet ne anen perendimore te Epirit historik. Qendrat
kryesore te saj jane: Filati, Gumenica, Parga, Margellici, Paramithia e Preveza. Ne veri,
kufijte e saj mberrijne deri ne zonen e Delvines, ne jug kufizohet me Gjirin e Artes
(Preveze s), ne perendim laget nga deti Jon, kurse ne lindje ndahet prej pellgut te
Janines nga malet e Olicikes e te Llakes. Eshte nje krahine mjaft e begate ne fusha, si
fusha e Frarit, apo me kodra te buta te pershtatshme per kultivimin e ullirit dhe te
agrumeve. Ne fillim te shekullit XX, Cameria kishte 75.000 banore autoktone, qe i
perkisnin kombesise shqiptare, prej te cileve, shumica ishin te besimit musliman. Kurse
vetem 18.000 ishin shqiptare te besimit ortodoks. Keta te fundit ishin perqendruar
kryesisht ne fshatrat e Sulit e te Frarit, si dhe ne fshatrat e shperndara rreth Parges
(Agjia, Rrapeza, Morfat, Spatharat) e gjetke. Jo rrallehere, si dhe gjetke ne Shqiperi,
kishte fshatra laramane (te perziera) me banore muslimane e te krishtere qe ishin dhe
farefis me njeri-tjetrin (Chr. Suli, "Tsamuria, Megale Ellenike Enkyklopedia "Pirsos" vell.
23, Athine 1933, f.405; Fjalori Enciklopedik shqiptar, f.149-150; A.Gobineau Paris etudes
sur la Gre ce moderne, Paris, 1905, f.113, Zotos mollossos, Dromologion..., Athine 1878,
f.4; A.Philippson, The Salien...Berlin 1897, f.222, 228 etj.)

Marrdheniet me besime te ndryshme qe kishin te perbashk`t origjinen e tyre ilire, ne
mes tyre ishte deshira te mbeteshin te te njejtes fe qe i perkisnin, dhe i ndertonin
relacionet midis tyre ne baze te mirekuptimit, jetonin me dashuri e vellazeri,
madje "ishin ne harmoni dhe ne marredhenie shume korrekte" (J.Sarras, Istoria
tisperiohis, f.568)

Ky kuader i shkurter historik per Camerine vlen per te sqaruar "te vertetat historike" te
autorit dhe "imagjinaret" ne artikullin e tij. Ai te folmen shqipe ne Cameri e kufizon nga
Konsipoli ne Filat, vazhdon deri ne qytetin e Paramithise, e shtrin madje ne te gjithe
pjesen e brendshme te Camerise duke pershtatur nga e folmja e shqipes "grekofonet
historik te Parges" dhe gfrekofonet e Sulit. Ne vijim autori sjell "te dhena statistikore"
per popullsine e Epirit, perfshi ketu dhe Camerine qe, sipas tij, popullsia e Epirit "nuk i
kalonte 50.000 banore gjithsejt dhe se popullsia muslimane shqiptare ne Cameri, sipas
tij, ne vitin 1920 ishte 21.800 muslimane qe flisnin gjuhen shqipe si dhe 4200 muslimane
ne prefekturat e Janines e te Prevezes qe gjuhen amtare kishin greqishten.

Autorit te ketyre pohimeve, qe na i servir si "fakte", i sugjerojme t'u referohet autoreve
greke qe jane marre me studime ne kete fushe. Gjeografi greko-epiriote... A.Psalidha,
ne "Gjeografine" e vet e konsideron Epirin deri ne Gjirin e Artes (Ambrakise) nje toke
shqiptare ku flitet gjuha shqipe. Nje informacion me i gjere rreth ketij problemi gjendet
edhe tek dijetari francez, Ami Boue, tek anglezi W.M.Leake i cili pohon se kufijte e
Shqiperise ne vijen bregdetare arrin deri ne Preveze. Paradoksal, krejt i pavertete eshte
pohimi se suliotet na paskan qene greqishtfoles! Dihet nga te gjithe shqiptare e greke se
suli otet kane folur shqip dhe vetem shqip, madje edhe sot e kesaj dite kudo qe jane ne
fshatrat e Frarit (Kastri, Kanallaq, Hajke) ne Preveze, Arte, Prage e gjetke. Udhetari
francez, Zhak Puzhad ve ne dukje se "suliotet flasin vetem shqip", "shqipja eshte gjuha e
tyre dhe ata e quajne veten shqiptare". P.A. Sallabanda ka shkruar se "burrat e pare te
Sulit ishin race shqiptare" (shih P.A.Sallabanda, To Souli...Athine, 1880, f.411)

Edhe Mendelsen Bartoldi pohon se "suliotet jane pasardhes te krishtere nga kombesia
came" (shih Mendelson-Bartholdi, Greschicte...Leipsig 1870-1874, f.31).

Deri ne ditet tona ne More dhe ne Greqine e Veriut eshte ruajtur nje kenge ku midis te
tjerave, thuhet:

Kjo gjuha arberishte

Eshte gjuhe trimerishte

E flit Navarko Miauli

Bocari dhe gjithe Suli.

Per saktesi historike rreth popullsise se Epirit dhe te Camerise po u referohemi vetem
autoreve greke te shekullit XIX. P.Aravantinos , Chronographia tek Zpirous, vellimi II,
Athine,1856, f.320-338). Ketu jane renditur te gjitha vendbanimet e Vilajetit te Janines te
ndara ne Sanxhak (tmema) dhe keta ne Kaza (dioksesis) ose nahije (periochi) dhe per
bri secilit vendbanim (fshat ose qytet) numri i shtepive, fene e banoreve dhe gjuha qe
flitej prej tyre. Njoftimet e hollesishme qe jep heleni epiriot tregojne ne regjistrimin e tij
se ne sanxhakun e Delvines, ku bente pjese edhe Cameria, shqiptaret perbenin
shumicen ne te gjitha kazate e saj, ne kazate e Delvines, Filatit, Paramithise, Margellicit
dhe Frarit, te cilat kishin bash****sht 317.217 familje shqiptare dhe 7030 familje greke.
Ne kazate e Sanxhakut te Janines shqiptaret perbenin shumicen vetem ne dy prej tyre,
ne krhinen e Carhovices (618 familje shqiptare dhe 219 familje greke) dhe ne ate te
Konices (2086 familje shqiptare dhe 1638 familje greke).

Edhe historiani grek i shekullit te XIX V.Zotos Mollossos, ne vepren e tij "Dromologion....
vell.I, Athine 1878, ne qendrat kryesore te Camerise ka bere regjistrime te hollesishme
per popullsine e zones se Paramithise, Filatit, Parges, Margellicit, Frarit. Ne zonat qe
permendem, ai jep nje popullsi 74.500 banore, prej te cileve: 35.000 muslimane dhe
38.800 te krishtere.

Zoti Llambros Balciotis na jep konkluzionin alogjik, sipas te cilit ne Cameri paska baza
shqipfolese me rendesi te vecante.

Cilat quan autori baza me rendesi te vecante? Ndoshta si pergjigje mund te vije
arsyetimi: Paramithia qysh ne lashtesi ishte qyteti me i madh i Camerise dhe permendet
ne shek e XI (shih Sp.Muselimi istoriqi...f.5). Kuptohet se fjala eshte per qendrat
kryesore te Camerise (Paramithi, Margellic, Mazarrek, Parge) mjafton te kuptojme se
Paramithia ka ndertesa e monumente kulture te vjetra, gjurme te cilat ruhen deri ne
ditet tona. Eshte per t'u permendur Kalaja historike e Ajdonatit, Xhamia e vjeter e
ndertuar me 1490 nga Sulltan Bajaziti i pare (shih vepra epiriotike viti 1955, f.163-164).

Kronisti anglez Hobhausse e permend edhe Margellicin si nje qender kryesore qe
banohej nga muslimanet shqiptare dhe me nje mosperfillje te plote ndaj pashait te
Janines. Margellici, shkruan i njejti autor qeverisej nga nje bylykbash (J.C.Hobhausse,
A.Jorney...f.168).

Ne pjesen e dyte te artikullit qe titullohet "Perandoria otomane dhe shteti-komb", ngrihen
disa probleme qe kerkojne pergjigje. Sipas artikullshkruesit, Greqia i pushtoi disa
krahina te Shqiperise se poshtme perfshi dhe Camerine sepse keto ishin territore ku
ortodoksit nuk kishin si gjuhe amtare te tyre gjuhen greke dhe se zhvillimi i rrjetit
arsimor ne zonat "e pacliruara shtronte per zgjidhje "depertimin e shtetit - komb grek ne
keto zona "te pacliruara".

I kujtojme lexuesit se ne fund te shekullit XIX, Porta e Larte e lejonte Greqine qe te
organizonte shkol la greke ne te kater anet e krahines se Camerise. Keshtu, sipas
Salnamese turke per Vilajetin e Janines te viitt 1306 (1888), ne fshatrat e Kazase se
Filatit, kishte 25 shkolla greke me 400 nxenes dhe asnje shkolle shqipe (Saenam-e
Vilajet-i Joanya, sene 1306 (1888) f.58).

Hapja e shkollave greke ne Cameri kishte filluar qysh ne vitin 1850 si ne Skupice,
Pleshovice, ne Sidher, Qeramice, Koqino Lithar (te gjitha keto fshatra te krishtera. Ne
vitin 1899 u hapen shkolla greke ne fshatrat ortodokse ne Jeromer, Finiq, Sajadhe, Fotir,
Babur, Glusta-Lia, Ahuret e Camauda (shih Sp.Muselimi "Istoriqi".... f.114-117)

Sic shihet, Greqia kishte nje rrjet te dendur shkollash greke pothuaj ne cdo fshat te
krishtere, qe mesonin femijet ortodoks. Argumenti qe sjell autori per te justifikuar
pushtimet e trojeve shqiptare nga Greqia nuk qendrojne. Zoti Lambi Baliciotis, me sa
duket e zhvesh veten nga roli i nje historiani dhe merr persiper detyren e n je avokati
mbrojtes per te "perligjur" (!) padrejtesine e shekullit qe beri Greqia duke i grabitur
Shqiperise pjese nga trungu i saj, Camerine, Follorinen dhe Kosturin.

Kam mendimin se menyra se si e shtron autori problemin dhe argumentat qe sjell jane
shume te demshme per vete autoritetin dhe shtetin grek ne opinionin e brendshem dhe
te jashtem. Ne pjesen me te madhe te lexuesve shiptare, kur te njihen me pohimet e
autorit qe jane mine me sahat, do t'i shohin me dyshim e frike hapjen e shkollave greke
ne Shqiperi, shtrirjen e tyre deri ne zonat qe s'ka asnje minoritar.

E verteta e problemit qe ju keni marre persiper a merrni ne mbrojtje qendron ndryshe.
Qysh nga Kongresi i Berlinit, me 1878, u pa qarte se "Lufta per Epirin" nuk ishte me
problem i marredhenieve greko-turke, por i marredhenieve greko-shqiptare. Ndaj, pas
vitit 1881, kur Fuqite e Medha arriten ne perfundimin qe t'i jepnin Greqise vetem Arten
dhe tokat ne lindje t e saj, politika greke u perqendrua ne nje veprimtari propagandistike
ne gjirin e popullsise shqiptare te Shqiperise se Poshtme, qe synonte ne rradhe te pare
te crrenjoste shqiptarizmin ne ate treve dhe te mbillte urrejtjen e percarjen midis vete
shqiptareve, te krishtereve e muslimaneve. Ne pararoje te kesaj veprimtarie vijuan te
qendrojne si gjithmone kisha dhe shkolla greke, te cilave pushteti osman dhe vete
Sulltani u kishte siguruar nje status te vecante te privilegjuar.

Objektivi i Greqise ne Epir ne prag te Luftes se I Ballkanike ne vjeshte te viitt 1912
mbetej jo ajo qe shpreh autori grek, por pushtimi i anes perendimore te kesaj vije
bashke me Janinen e rrethinat e saj. Berthamen kryesore te ketyre territoreve e
perbente treva e Camerise. Ne mesditen e 23 shkurtit 1913 forcat e Epirit hyne ne
Paramithi, nderkohe qe kapiteni Muxakas mori Margellcin dhe Pargen. Forca te tjera te
komanduara nga Trypogeorgi hyne ne Filat dhe deri ne fund te shekullit 1913 forcat
greke kishin zene gjithe hapesiren midis rrjedhave te lumenjve Kallamas dhe Greqi
(Akeront).

Pushtimin e qendrave kryesore te Camerise nga forcat greke e pasoi nje vale krimesh,
ekzekutimesh e terrori mbi popullsine vecanerisht mbi ate muslimane. Deshmitare
okulare pohuan se ne Janine dhe ne rrethinat e saj kishin pare grumbuj me kufoma
shqiptaresh, ushtarake e civile, te shfytyruara ne menyren me te eger. Te njejtat skena
mizore u shenuan ne qytetet e fshatrat e Paramithise. Autori grek G.Fessopoulos,
pjesemarres ne ngjarje si oficeri i ushtrise greke, detyrohet te pohoje "kujtimet e
hdihura" qe lane mbi popullsine shqiptare te Camerise bandat kreteze te drejtuara nga
Manos, Montakas, Granicas etj.

Politika e terrorit ndaj popullsise shqiptare u shtri dora-dores edhe ne vise te tjera te
Shqiperise se Poshtme, ku hyne trupat greke. Pamjen e ketij terrori te vendosur nga
forcat g reke ne trevat e pushtuara e jep ne menyre te sintetizuar memorandumi i 7
qershorit te vitit 1913, qe u hartua ne burgun e Janines nga nje grup patriotesh came te
burgosur nga autoritetet greke te pushtimit. Autoret e memorandumit: P.Vehbi Pasha,
Haki Musaj, Mazar Dino, etj, denoncojne vrasjen e 72 veteve nga paria e Camerise ne
castin e pare te futjes se trupave greke ne Cameri dhe perpjekjet e patrioteve dhe te
luftetareve shqiptare, qe ishin shquar ne betejat kunder turqve per nje Shqiperi te
pavarur e te bashkuar. Ushtaret greke dhunojne e plackitin cdo dite shtepite e cameve,
duke i detyruar keta te fundit te marrin arratine. Autoritetet greke perpiqen te zhdukin
cdo shenje shqiptare ne keto treva shqiptare, duke ndalur me dhune perdorimin e
gjuhes shqipe, mbajtjen e qelesheve karaketeristike shqiptare, duke prishur xhamite e
duke i kthyer ato ne stalla e ne magazina. Muslimanet kercenohen dhe detyrohen te
nderrojne fene dhe te b ehen ortodoks. Per me teper, ata urdherohn te marrin pjese ne
mitingjet e organizuara nga autoritetet greke te pushtimit, ku hartohen memorandume
per Fuqite e Medha sikur keto vise jane "greke".

E beme kete ekspoze te shkurter, te informojme lexuesin dhe per t'i kujtuar autorit grek
ne Athine se pushtimi i trojeve shqiptare, Cameria, nga forcat greke nuk duhet
mjegulluar, anashkaluar dhe paraqitur sikur forcat greke po clironin token helene e te
krishteret greke.

Tani qe lexuesi njihet me krimet qe kryen forcat greke ne Cameri (1912-1913) nuk ka
se si te shpjegoje qendrimin e gati te papergjegjshem te autorit ne artikullin qe
debatojme kur deklaron: "...ne zonat qe u perfshine ne shtetin komb-grek pas vitit 1912-
1913...trajtimi i muslimaneve si qytetare te kategorise se dyte ...nuk i detyrohet nje
politike te qarte diskriminimi nga ana e shtetit grek deri ne shkembimin e popullsise,
krijon kushte te pershtatshme per kthimin e p opullsise came ne minoritet".

Per te kundershtuar pohimet e autorit detyrohemi t'i kujtojme se kujdesi i administrates
ushtarake greke, me te pushtuar krahinat came, ishte jo "krijimi i kushteve te
pershtatshme per kthimin e popullsise came ne minoritet", por gjetja dhe arrestimi i
elementeve patriote, mbledhja e armeve, krijimi i kushteve te padurueshme per
popullsine came, sidomos, per ate muslimane, qe ta detyronte te braktiste vatrat e saj
dhe te arratisej gjetke. Autoritetet greke luajten djallezisht edhe karten e kundervenies
se elementit cam musliman ndaj atij cam te krishtere. Per kete qellim u nxiten keta te
fundit qe te sulmojne dhe te pervetesojne pronat e muslimaneve. Jo gjithmone keto
veprime cinike paten sukses. Ne shume raste camet e krishtere refuzuan te marrin
mallin e pronat e vellezerve te tyre.

Me 17 dhjetor 1913, i ashtuquajturi "Protokolli i Firences" sanksiononte perfundimisht
vijen jugore te kufirit, i cili linte jashte territorit shqiptar Camerine dhe vise te tjera te
Shqiperise se Poshtme.

Athina pergatitej per te kryer "pa zhurme e buje" spastrimin e popullsise shqiptare
muslimane nepermjet nje shkembimi te ardhshem te saj me greket e Turqise. Ne fakt u
duk se largimi i shqiptareve muslimane nga kufijte e ri te shtetit grek do te realizohej
shume shpejt. Ne pranveren e vitit 1914 u be nje marreveshje midis kryeministrir grek
Venizellos dhe ambasadorit turk ne Athine shkembimin e banoreve grek te vilajetit te
Ajdinit me muslimanet e Maqedonise dhe te Epirit.

Greqia ishte e interesuar per shkembimin e popullates shqiptare, se keshtu mendonte se
i jepte fund cdo kerkese te shqiptareve per kthimin e trojeve te tyre qe u ishin marre
padrejtesisht ne vitin 1913. Gjithashtu ne shpernguljen e muslimaneve, Greqia llogariste
se do ta kishte me te lehte asimilimin aty te elementit ortodoks shqiptar. Ndoshta autori i
shkrim it mendoi se sot nuk eshte koha per te prekur plaget e nje te shkuare, por
mendoj se e shkuara nuk eshte shume e larget dhe duhen prekur jo per hakmarrje, por
per te vene ne vend nje padrejtesi, sic eshte ajo e mohimit te se drejtes mbi pronen, qe
u eshte bere pronareve shqiptare per afro 80 vjet, problem te cilin do ta prek ne vijim te
ketij artikulli.

Politika e shtetit grek per debimin e cameve me hu e tortura, eshte nje kapitull i gjate ne
historine e cameve dhe te Camerise dhe ketu nuk eshte vendi per hollesi, por per aq sa
na lejon hapesira le te permendim edhe dy-tre problme.

Se pari, perfaqesuesi i Greqise D.Kaklamanos nen presionin e qeverise shqiptare e te
qeverise te tjera, te protestave te shqiptareve brenda e jashte vendit, te shtypit shqiptar
e ne menyre te vecante te rretheve patriotike came, u detyrua te provonte se camet
muslimane, megjithese kane nje fe me turqit, nuk ishin turq, ndaj Greqia nuk do t'i
perfshinte ne shkembim muslimanet me origjine shqiptare.

Zbutje e pazakonshme e Athines ndaj problemit cam, ishte vetem nje terheqje taktike e
bere ne rrethana te reja, te shkaktuara nga disfata e turpshme ne Azine e Vogel.

Athina mendonte se me anen e presionit do t'i conte camet muslimane deri ne ate
gjendje, sa te deklaronin vete me gojen e tyre se e deshironin shkembimin.

Realizimin e ketij objektivi, qeveria greke e shihte kryesisht me ushtrimin e dhunes. Per
kete qellim ajo organizonte dhe dergonte banda te armatosura ne qendrat kryesore te
Camerise, te cilat nisen vrasjet, raprezaljet, grabitjet e perdhunimet ne familjet
shqiptare.

Se dyti, paralelisht me intensifikimin e dhunes dhe te terrorit mbi popullsine autoktone
shqiptare, qeveria greke filloi dhe vendosjen e refugjateve, koloneve greke te ardhur
nga Azia e Vogel. Kontigjentet e para te tyre filluan te duken neper fshatrat e Camerise,
qysh nga vjeshta e vitit 1922. N e ate krahine, Athina parashikonte te vendoste 18.000
refugjate greke. Ata nen mbrojtjen e administrates, kishin vreshtat, ullishtet. Fshataret
shqiptare qe kundershtonin, pasi i rrihnin i arrestonin.

Se treti, periudha 1913-1940 ne Cameri karakterizohej nga nje rritje e presionit te
qeverise greke ndaj popullsise. Traktati per minoritetet i nenshkruar pas Luftes se Pare
Boterore, pothuaj prej te gjitha shteteve te Evropes, u njihte minoriteteve te gjitha te
drejtat. Edhe Shqiperia, duke qene nder ato shtete qe e respektonte ate traktat, i njohu
minoritetit grek ne Shqiperi te drejten per te pasur shkolla ne gjuhen e vet amtare, u
garantonte jeten dhe pasurine si dhe per te patur perfaqesuesit e vet ne Parlamentin
shqiptar. Qeveria shqiptare shpresonte se edhe fqinja e saj, Greqia, do t'ua njihte po
keto te drejta shqiptareve qe jetonin ne Greqi. Qeveria greke, ne parim i njihte camet si
minoritet, por duke u bazuar ne fene e tyre, a jo bente perpjekje per t'i quajtur turq ne
menyre qe t'i perfshinte ne shkembim.

Shqiptari ne Greqi kishte humbur te gjitha te drejtat e tij. Bujkut i merrej toka me ligjin e
ri qe u be i njohur me emrin "apollotriosis" (tjetersim).

Sipas ketij ligji pronari shqiptar nuk kishte te drejte as ta shiste pronen e tij te
patundshme, as ta jepte me qera.

Apollotrios u shoqerua edhe me nje ligj tjeter me emrin "enigiostasis", me anen e te cilit
qeveria greke vuri ne zoterim te gjitha pasurite e cameve. Me dekretligje te vecanta,
shqiptareve ne Cameri u ishte hequr e drejta e votimit. Qeveria greke nuk lejonte per
shqiptaret me Cameri asnje shkolle ne gjuhen amtare shqipe, nderkohe qe ne te gjitha
fshatrat e banuara prej tyre ajo kishte hapur shkolla ne gjuhen greke. Moslejimin e
shkollave shqipe, Athina mundohej ta justifikonte duke thene se "edhe ne kohen e
sundimit osman, ne fshatrat muslimane nuk kishte patur shkolla shqipe" .

Pa dashur te rendis te dhena dhe fakte te tjera per lirite dhe te drejtat qytetare qe i
mungonin shqiptarit cam, mendoj se jane mese te mjaftueshme per ta quajtur si te
pabaze pohimin qe ben autori se Greqia respektonte tedrejtat e minoritetit shqiptar.

Duke bere keto konstatime, vetiu shtrohet pyetja: A duhet te kishte reciprocitet midis dy
qeverive rreth trajtimit te minoriteteve? Koha tregoi se qeveria shqiptare, skenen e
drames came e ndiqte nga larg dhe ngushellohej me ndonje shkrese zyrtare, ankese
apo kerkese drejtuar qeverise greke, Komisionit Mikst apo dhe pertej detit, Lidhjes se
Kombeve ne Gjeneve, ku ankohej per veprimet e qeverise greke.

Ne kete kohe, rrethet patriotike shqiptare, madje dhe politikane shqiptare i kerkonin
qeverise shqiptare qe t'i pergjigjej me te njejten monedhe veprimeve qe kishte
ndermarre Athina zyrtare ndaj minoritetit shqiptar ne Greqi. Shqiperia t'u hiqte
grekofoneve te drejten e votimit, t'u ndalohej te shiturit dhe te blerit e pasurive te
patundshme, te mos lejohej asnje grekofon te levizte jashte Shqiperie, t'u
regjistroheshin pasurite e tundshme e te patundshme (sic bente qeveria greke tek
shqiptaret ne Cameri) dhe te instaloheshin brenda ne to refugjatet cam te debuar me
force nga vatrat e tyre.

Artikulli i historianit grek per te cilin debatojme ndalet edhe ne problemin e pronave te
shqiptareve ne Greqi. Shpronesimi i padrejte qe u ben qeveria greke pronareve
shqiptare ne Greqi dhe cameve ne vecanti u be burim konflikti mes dy vendeve. Greqia i
filloi shpronesimet e muslimaneve shqiptare qysh ne vitin 1913 e ne vazhdim.

Pa dashur, te hyj ne hollesira historike se si u grabiten pronat e shqiptareve nga qeveria
greke me ligje te vecanta dhe amendamente te Parlamentit grek, se si kolonet greke u
bene pronare ndersa pronaret e vertete shqiptare mbeten rrugeve dhe vdisnin urie. Nuk
do te ndalem as dh e ne premtimet qe u benin qeveritaret greke cameve se do t'i
kompensonin megjithe joshjet vazhdueshme qe nga viti 1921-1936, per afro 16 vjet,
pronaret shqiptare jo vetem qe nuk moren asgje, por u burgosen dhe u internuan nga
qeveria greke si Mazar Dino nga Paramithia, Musa Deni dhe Haki Musaj ne Filat, Haxhi
Braho ne Margellic, Abedin Xhemali me vellezerit e tij nga fshati i Graves (Gumenice) etj.

Pohimet e autorit per zgjidhjen e pasurive te shqiptareve jane kontradiktore, pa
predispozicion per t'u prononcuar dhe per te dhene mendime per zgjidhje. E vetmja gje
qe pohohet ne artikull eshte shprehja: "Fshehja e te kaluares dhe zbukurimi
propagandistik i saj, apo shmangia e realitetit jane vertetuar si menyrat me te keqija te
perballimit te ceshtjeve ekzistuese...apo jo ekzistuese... personalisht jam, deklaron
autori, shume larg logjikes se "ceshtjes se mbyllur" te pales greke dhe "te ceshtjes se
hapur" te pales shqiptare. Dilema e a utorit as te hapen as te mbyllen (as mish as peshk)
justifikohet, sipas tij, se mos qarqe te caktuara nacionaliste greke, qe nuk jane pak, por
edhe me peshe politike, po te hapej problemi i pronave "mund te hakmerreshin me
refugjatet ne Greqi!

Mendoj se ky nuk eshte nje arsyetim i drejte qe i lindi ne zemer autorit nga meraku se
mos pesojne gje refugjatet shqiptare ne reqi. Ata ne token helene rrojne me punen dhe
djersen e tyre, por kontribuojne edhe per fuqizimin e ekonomise ne shtetin fqinje si krah
i lire pune.

Kam mendimin se pohimet e autorit kane per qellim t'i bejne presion politikes shqiptare,
nga njera ane dhe mases tjeter qe kane femijet refugjate ne Greqi duke i paralajmeruar
se po hapet goje per pronat "Gogoli fshese" ju pret.

Qendrimi i autorit me duket paksa i lekundur dhe jo deshir-mire per t'u zbardhur e
verteta.

Argumenti qe jep autori nuk qendron edhe per nje fakt tjeter. Nese Greqia ka te tilla
shtresa ne vendin e saj, kot qe pretendon se ka hyre ne Evrope. Ceshtja e pronave
duhet zbardhur.

Ajo qe kerkohet sot nga te dy vendet me nje fqinjesi te vjeter lypset qe problemet qe na
ndajne e behen burim konfliktesh te ndreqen me mirekuptim te dyanshem dhe jo me
zhurme e presione pa fryt. Ceshtja e kthimit te pasurive te shqiptareve nuk duhet
kerkuar per t'u zgjidhur as me traktate e akorde, por me vullnet te mire.

Scopri il Blog di Yahoo! Mail: trucchi, novità, consigli... e la tua opinione! __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
Edlira Xhemo | 9 May 13:50 2008
Picon

GJITHOLOGET

Shkrimi është Botuar në “TEMA”, dt.7 Maj 2008 dhe ribotuar në gazetën NDRYSHE, dt. 8 maj.

Gjithologët
 
            Nga: Xhovani Shyti
 
    Ka kohë që në vendin më të varfër të kontinetit europian kryen veprimtari shumë të suksesëshme një kategori sociale e vetëthirrur intelektualët e rinj postdiktaturë , e që për nga potenciali i vlerave që shpërfaqin mund të thirren pa asnjë hezitim “gjithologë”.
 Kjo nga që, si rallëkund në vëndet e tjera të botës së zhvilluar, në Shqipërinë tonë kandidate për BE, por të porsaftuar në NATO, prej vitesh ka nisur të fuksionojë në trajtën e gazetarisë analitike shkenca politiko-sociale e gjithologjisë .Përfaqësuesit e kësaj tefundit  janë specialistë për gjithçka, në kuptimin që nuk e kanë për gjë të flasin për filozofinë, për politikën, për skizofreninë dhe psikologjinë, me po të njejtën kompetencë, sikurse angazhohen në zbërthimin e situatave kombëtare, ndërkombëtare apo të pakicave kombëtare.  
 Të flasin për moralin dhe edukimin e George Bush Juniorit, duke qenë në gjëndje ta zbërthejnë e lidhin atë me sistemin kromozional të trashëguar nga i ati i tij, ish presidenti George Bush i vjetri. Analizojnë spektrin politik italian, gjerman, grek, iranian, irakian e palestinezo- izraelit, me po të njejtën kompetencë e qartësi, sikurse operojnë me situatën politike shqiptare. Madje ata dinë t’ja kalojnë në mendimdhënie e analiza edhe projektuesve, konstruktorëve, arkitektëve, urbanistëve, shurologëve, radiologëve,kardiolo gëve apo ujologëve e kanalizimbërësve.
  Në të tilla pozicione i sheh ngado. Para ekranëve të televizioneve, nëpër emisionet e bajatizuara të tipeve “brunovespiste” , tek projektojnë shëmtueshëm spektakle të vjedhura nga ekranet italiane, francez, e amerikane, pa i ndryshuar asgjë.
  Por i sheh të jenë protagonistë gjithologë edhe nëpër faqet e shtypit, ndonjëherë edhe si autorë shkrimesh të vjedhura nga shtypi e periodikët e huaj, pra në rolin e gjithologëve plagjaturistë .
 Ajo që të bën të ndihesh krenar për këtë racë të rallë, që është monopol vetëm i vendit tonë, është jo vetëm mosha, relativisht e re e tyre, por edhe fakti se i gjithë bagazhi  poliedriko-pluripol itiko-analitik, që disponojnë, përgjithësisht nuk rrjedh nga superarsimimi, apo arsimimi “ekstra”, që ata kanë, por nga të qenët gjithologë autodidaktë, pra të diplomuar për monoshkencë e të vetëmësuar në gjithologji.
  E vetmja meritë që kanë, krahasuar me të tjerët, është se gjithologët dinë të ngjiten, dinë të ngrenë merimanga për të shtënë në to politikanë, shtetarë, qeveritarë, drejtues emisionesh e pronarë mediatikë. Dinë ta shesin veten qindra fishë më shumë nga sa vlejnë në të vërtetë, pasi kanë mësuar në mënyrë perfekte të ngrenë pezhishka  e të ushtrojnë artin e masazhit  në rrëzë të veshit, me të cilin zbusin e qorollisin jo vetëm ata që kanë në dorë famën e tyre, por edhe qentë e të gjitha llojeve.
  Disa nga gjithologët janë diplomuar për inxhinjeri, të tjerë për mësuesi, ca kanë përfunduar shkollën e kadetëve, apo atë të oficerëve, ca të tjerë ish shkollën e partisë “Vladimir Iliç Lenin”… Të tjerë, të rinj fringo dhe që premtojnë të jenë gjenitë e të ardhmes, janë diplomuar në Universitetin e Tiranës, në kohën e shthurrjes së tij, e për të shtuar biografinë arsimore kanë ndjekur ndonjë master disamujor jashtë vendit.
  Në mozaikun e tyre arsimor e atë të tabiateve, gjithologët tanë janë të ndryshëm dhe kjo është vija e vetme e demarkacionit që i ndan. Sepse në pikën më të rendësishme pjesa dërmuese bashkohen. Bashkohen në faktin që askush prej tyre nuk ka punuar ndonjë ditë në terrenin konkret të gazetarisë, askush nuk ka dalë në krye, nuk e ka zenë bashin e vendit nga që ka qenë më i shquari në ushtrimin e profesionit të gazetarit. E kam fjalën që pjesa dërmuese e gjithologëve tanë janë “eks-katedra”, medemek që edhe vetë bëjnë çudi për shkëlqimin e gjithologjisë .

Be a better friend, newshound, and know-it-all with Yahoo! Mobile. Try it now. __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
Agim Xhemali | 9 May 13:47 2008
Picon

Besa çame: Lëmë gjakmarrjen për interesat e kombit!

Besa çame: Lëmë gjakmarrjen për interesat e kombit!

Ja dhe disa shembuj të tjerë: Historiani rumun, Kostandi Burileano (Arkivi i Ministrisë së Punëve të Jashtme në Tiranë (AMPJ) në Fondin e Komitetit Antifashist Çam, dosja 50, viti 1944),

Nga Hajredin Isufi
(Shtese nga Nr. 3... Mbeti....)
Arkivat:

Ja dhe disa shembuj të tjerë: Historiani rumun, Kostandi Burileano (Arkivi i Ministrisë së Punëve të Jashtme në Tiranë (AMPJ) në Fondin e Komitetit Antifashist Çam, dosja 50, viti 1944), i shoqëruar nga profesori italian, Antonio Baldaci, në vitin 1906 bënë një udhëtim nëpër viset e Çamërisë dhe arritën deri në periferi të fshatrave të Janinës. Qëllimi i rumunit në këtë udhëtim ishte studimor... Burileano mendonte se në mungesë të burimeve dokumentare, do të siguronte informacion rreth objektit të temës së tij nga kontaktet me banorët vendës çamë. Kjo e shtyu studiuesin rumun që të kalonte bashkë me profesorin italian fshat më fshat e stan më stan. Ata ndryshe nga parashikimet e tyre, hasën në vështirësi serioze në komunikimin me banorët vendës, qofshin këta myslimanë apo të krishterë. Dy të huajt nuk arrinin të komunikonin as në gjuhën greke, as në gjuhën rumune e as në gjuhën italiane.
Këtë befasi, që Burileano vuri re në Çamëri, e shprehu me këto fjalë në veprën e tij: "Mbeta memec se nuk gjeta asnjë njeri të fliste gjuhë tjetër, veç shqipes", (Po aty).
Edhe "Enciklopedia e madhe greke" pohon se banorët e Çamërisë flasin shqip, por me një shqipe që ka një dialekt të veçantë, (Megale Elleni ke Encyklopedia , Vëll.XXIII, 1933).
Në lidhje me ato që shqyrtuam më sipër, e shohim me vend të përmendim sa për ilustrim edhe disa burime të tjera historike: Udhëtari francez, Zhak Puzhad vë në dukje: "Suliotët flasin vetëm shqip. Shqipja është gjuha e tyre dhe ata e quajnë vehten shqiptarë. Edhe Mendelson Bartoldi, pohon: "Suliotët janë pasardhës të krishterë nga kombësia çame".
Historiani P.Aravantinos në veprën e tij (P.Aravantinos, "Chronographia tes Epiroi") na sjell njoftime të hollësishme për strukturën etnike dhe fetare të popullsisë së vilajetit të Janinës, ku bënte pjesë edhe Epiri historik. Këtu janë renditur të gjitha vendbanimet e vilajetit të Janinës të ndara në kaza, fshat ose qytet, numri i shtëpive, fenë e banorëve dhe gjuha që flitej prej tyre. Njoftimet e këtij kronisti tregojnë se në mesin e shek.XIX në vilajetin e Janinës banonin 78.371 familje, nga të cilat 47.066 familje shqiptare (60%) dhe 31.305 familje greke dhe vllehe (40%). Banorët sh qiptarë (47.066 familje) ndaheshin në 35.343 familje myslimane dhe 11.723 familje ortodokse. Nga regjistrimi i P.Aravantinos del se në sanxhakun e Delvinës, ku bënte pjesë edhe Çamëria, shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese në të gjitha kazatë e saj: në kazatë e Delvinës, Filatit, Paramithisë, Margëlliçit dhe Frarit, të cilat kishin bashkërisht 13.217 familje shqiptare dhe 7030 familje greke.
Edhe historiani vorio-epirot i shekullit XIX, Zotos Mollossos, na jep një pasqyrë të hollësishme të regjistrimeve të popullsisë, që ka bërë për popullsinë e zonës së Paramithisë, Filatit, Margëlliçit e Frarit. Në zonat që përmendëm ai jep një popullsi të regjistruar prej 74.500 banorë, prej të cilëve 35.000 myslimanë dhe 38.000 të krishterë ortodoksë, në masën më të madhe shqiptare.
Një autor tjetër grek i fillimit të shek. XX, P.K. Lougika, arrin në veprën e tij në të njejtat përfundime, që kishin arritur paraardhësit e tij Mollossou etj., se e folmja e gjuhës shqipe kishte një shtrirje të gjerë në Çamëri, të cilën ai e lokalizon nga Rahovica e poshtë, si dhe vendet në bregun e djathtë të Kalamajt flasin gjuhën shqipe. Dhe si për ta ilustruar mendimin e tij, autori tregon se një fshat i madh i krishterë, Leftehori, fliste shqip.
Deri në ditët tona në More dhe në Greqinë e Veriut është ruajtur një këngë shqipe, ku midis të tjerash thuhet:
Kjo gluha arbërishte
Është gluhe trimerishte
E flit Navarko Miauli
Boçari dhe gjithë Suli
Për çështjen e të folurit të gjuhës shqipe nga shqiptarët në Epir, përfshirë edhe Çamërinë, po sjellim një dëshmi të kryeministrit grek Venixellosit. Ai duke qenë kryetari i delegacionit grek në Konferencën e Paqes në Paris në vitin 1919, nën presionin e fortë të rretheve patriotike shqiptare dhe të delegacionit shqiptar, me dashje ose pa dashje, u detyrua të deklaronte më 24 shkurt 1919 përpara Kryetarit të Konferencës së Paqes se në qeverinë e përkohshme që ai pat krijuar në Selanik, ishin gjenerali D anglis dhe admirali Kunderjoti, që të dy me origjinë shqiptare. E më pas deklaroi se Kunderjoti "përdorte gjuhën shqipe kur shkonte tek e ëma, sepse kjo flet vetëm shqip"(A.Puto, Çështja shqiptare… Volumi i 3-të, Tiranë 2001, faqe 143)
Çamëria Nr.4
Ekskluzive/ Në vazhdim jepen pjesë nga dëshmi e dokumente arkivore të studiuesit, Hajredin Isufi, lidhur me lashtësinë e popullsisë çame në trojet e veta, zakonet, mënyra e jetesës, traditat, ndryshimi i dhunshëm i besimit fetar, toleranca fetare, shfarosja shoviniste e deri tek kalvari i shpërnguljes së dhunshme nga tokat e tyre.
Arkivat greke
Urdhri: Ndalohet përdorimi
zyrtar i shqipes në Çamëri!
Një nga meritat e ruajtjes së identitetit kombëtar përballë persekucionit zyrtar shtetëror grek, për popullsinë autoktone çame, është përdorimi e ruajtja me fanatizëm e gjuhës shqipe. Dokumente të shekujve më parë e deri të ditëve tona, në Arkivin Qendror Shqiptar, si dhe të ar kivave greke, franceze, turke, angleze etj., jo vetëm sjellin dëshmi të bollshme në këtë aspekt, por konfirmojnë një qëndresë stoike përballë persekucionit sistematik të qarqeve me pushtet në Greqinë fqinje. Mes qindra dokumenteve, me interes është dhe një Urdhëresë (Qarkore) e Prefektit të Thesprotisë, nxjerrë nga Arkivat Shtetërore Shqiptare. Ja si shkruhet midis të tjerave:
"Kemi konstatuar se në zyrat komunale, në ato shtetërore dhe në mbledhjet publike, nuk flitet gjuha greke. Kjo është për të ardhur keq dhe mund të thuhet se përbën përbuzje kundër gjuhës së pavdekshme greke, e cila për shekuj me radhë ka treguar se ka vlerat e saj. Në mbledhjet publike, të flitet greqisht. Gjuha greke është më e ëmbla dhe më e çmueshmja. Ajo është gjuha e perëndive dhe e universiteteve, gjuha e diturisë. Me këtë rast i tërheq vërejtje çdo patrioti grek dhe i bëjmë thirrje ndërgjegjes suaj, që të ndihmoni për të zhdukur të keqen. Ju urdhërojmë që, në çdo mbledhje publike, në kafene dhe në tregje, në zyrat komunale dhe në zyrat e tjera të shtetit, të flitet vetëm gjuha greke. Nga ana tjetër është e pakuptueshme për grekët, që në Çamëri janë grekërit, të mohojnë gjuhën më të pasur e më të ëmbël...".
("Qarkore e prefektit të Thesprotisë drejtuar gjithë shtetasve dhe zyrave administrative në Çamëri". Marrë në Arkivin e Ministrisë së Punëve të Brendshme, (AMPB, T.) Tiranë; Fondi: Drejtoria e Sigurimit të Shtetit, Dega e Parë, viti 1945, dos.Nr 17-18, f. 23).
Por përballë këtij fakti, përballë një trysnie të shumëfishtë popullsia çame, që më vonë u shpërngul dhunshëm nga trojet autoktone, mundi të ruajë me fanatizëm gjuhën, zakonet e traditat .
Kujtim Boriçi
 
Përpjekjet e rretheve patriotike çame për të hapur klube patriotike dhe shkolla shqipe, qeveria greke i pa si një rrezik serioz që i kanosej Greqisë nga ana e shqiptarëve. Qarqet shoviniste greke në këtë kohë deklaronin hapur se, për shkrimin e gjuhës shqip e duhej përdorur alfabeti i greqishtes... Reaksioni grek shkonte edhe më tej, duke deklaruar se shqipja nuk ishte tjetër veçse një dialekt i gjuhës greke.
Kleri ortodoks grek, mohonte krejtësisht kombin shqiptar dhe gjuhën shqipe, duke propaganduar se të gjithë ortodoksët janë helenë, se gjuha shqipe s'është gjuhë e Perëndisë, është e mallkuar nga Zoti.
Athina , ashtu siç kishte vepruar në shekullin XIX-të kundër gjuhës shqipe tek arvanitasit në Peloponez, në të gjithë Salaminën, në një zonë të Egrinës, si dhe tek shqiptarët që ishin në Laoni,Vardhasi, në fushën Elios etj., ndërmori një sulm frontal edhe kundër ortodoksëve shqiptarë, që flisnin gjuhën amtare shqipe në Çamëri, për t'i detyruar të flisnin greqisht dhe të deklaroheshin helenë.
Detyrimi: Për shqiptarët Çamë, shkolla greke
Qeveria greke, në bashkëpunim me Patriarkanën e Stambollit, në fshatrat ortodokse në Çamëri, si dhe në fshatrat e përziera, kishte filluar të hapte shkolla greke qysh në vitin 1 850. Në fshatin Grikohor, një fshat i madh me 150 familje të përziera, myslimane e të krishtera dhe ku në të dy besimet, shkruan Zotos Mollossos, flitej vetëm gjuha shqipe, në çerekun e fundit të shekullit XIX u hap një shkollë greke, e cila po i helenizonte ortodoksët (V.Baras, "To Delvino tes Voreiou Eperirou kai geitonikes tou perioches", Athinai, 1966, f.143, 339; G.Kastella, "Histoire des Ballkans, XIV-XX", Paris, 1991, f.160, 261).
Pas vitit 1881 qeveria greke u përqendrua në një veprimtari propagandistike në gjirin e popullsisë shqiptare të Shqipërisë së Poshtme, që synonte në radhë të parë të çrrënjoste shqiptarizmin në atë trevë dhe të mbillte urrejtjen dhe përçarjen midis vetë shqiptarëve të krishterë e myslimanë. Në pararojë të kësaj veprimtarie vazhduan të qëndrojnë, si gjithmonë, kisha dhe shkolla greke, të cilave pushteti osman dhe vetë Sulltani u kishte siguruar status të veçantë (V.Baras, po aty).
Frekuentimi i shkollave shqipe, që ishin hapur pas v itit 1909 në shumë qendra e fshatra çame, e shtyu Athinën të dendësonte punën për të minuar hapjen e shkollave shqipe dhe për të hapur kudo shkolla greke…
Në këtë drejtim u shqua veçanërisht kleri grek, i cili u bë zëdhënësi më i besuar i politikës greke për helenizimin e trojeve shqiptare dhe aneksimin më vonë të tyre. Kështu p.sh., mitropoliti i Paramithisë, Neofiti, në një raport zyrtar, të datës 27 korrik 1909, mbi gjendjen e shkollave nën juridiksionin e mitropolisë së tij në fshatrat e krishtera, ngulte këmbë që, "të mos dërgoheshin mësues shqipfolës në fshatrat e mitropolisë së tij ku flitej shqip, se ata nuk mund të kontribuonin në mësimin e gjuhës greke, siç është qëllimi i çdo shkolle", (V.Baras, G.Kastella, po aty).
Priftërinjtë grekë shkonin nëpër fshatra ku flitej vetëm gjuha shqipe e u lexonin të krishterëve shqipfolës liturgjinë dhe lutjet greqisht…
Feja nisi të mbjellë përçarje midis dy komuniteteve. Misionarë të kësaj fushate u bënë klerikët dhe kishat. Në Çamëri, midis myslimanëve dhe të krishterëve synohej të krijohej një hendek i madh. Sharjet, fyerjet, shpifjet nga ana e propagandës greke ishin poshtëruese dhe shumë prej tyre popullarizoheshin e bëheshin publike në gazetat e botimet greke. Grekët predikonin se "myslimani, sa kohë është gjallë, mban erë turku dhe kur vdes nuk kalbet në varrin e tij, por ngjallet e bëhet derr... Ai i krishterë që merr grua një myslimane, kisha i mohon vajin që e ka kunguar prifti gjatë pagëzimit dhe gruaja e martuar me mysliman kudo që shkon, gjatë gjithë jetës së saj, do të mbajë njollën e turpit", (V.Baras, G.Kastella, po aty).
Kjo urrejtje patologjike kundër shqiptarëve e shtyu Athinën që të koordinonte veprimet me xhonturqit, kundër shkollës e gjuhës shqipe dhe Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
Dhuna shtetërore e kleri, me gjithë rezistencën, solli deri diku edhe detyrim të ndalimit të dhunshëm të gjuhës shqipe në disa shkolla të Çamërisë. "Në Llakën e Sulit, disa fs hatrave të krishtera që flisnin gjer dje gjuhën shqipe, mësojmë se me nxitjen e kishës, dhe më shumë të komiteteve të Megali Idesë, iu ndalua të flisnin gjuhën shqipe", (Arkivat, V.Baras, G.Kastella).
Ndryshim i dhunshëm i toponimeve shqiptare
Në vitet që pasuan, Athina nisi t'i intensifikojë veprimet e saj për pushtimin e Çamërisë me forca ushtarake dhe përpjekjet për spastrimin etnik të shqiptarëve nga Çamëria. Ndërkohë qeveria greke, për të shuar e zhdukur çdo gjurmë të etnisë shqiptare në Çamëri, mendoi të ndryshojë toponiminë e emrave të fshatrave, një pjesë e mirë e të cilëve shpjegohen me fjalë të leksikut të shqipes. Po përmendim disa prej tyre, si Gurrëz, Vreshta, Ledhëz, Rrapez, Grika, Rrezanj, Grikohor, Arpicë, Arvenicë, Mazerrek, Varfanj, Lopës, Gardhiq, Morfat, Spatharat, Sharat, Nënshat. Fshatit Gurrëz, ia ndryshuan emrin në Paleokastër e Sipër, fshatit Picar në Aetos, Koriqanit në Ahllavija, Skupicës në Kestrinë, Lopsit në Asproklisi, Spatari në Trikor fo, Galbaqit në Elaia, Dolanit në Jeroplatanos, fshatit Vreshta në Andelia, Salicës në Llaka, Peshtani në Kriovrisi, Smokovina në Sikohor, Kuçi në Poliner-i, Arvenica në Argirotopos, Nista në Faskomilia, Arpica në Perdhika, Vola në Sivota, Rrapeza në Anthusa, Vrastova në Paleokastro, Kurtesi në Mesovuni, Minina në Nerajdha, Curila në Kalithea, Rezanji në Shën Aji, Ledheza në Ladhohor, Varfanji në Parapotam, Koshovica në Shën Maria, Luarati në Katavothër etj., etj.
Autoktoninë e shqiptarëve në krahinën e Çamërisë e shprehin edhe toponimet e shumta, që janë me origjinë shqiptare, si p.sh., Ledhëza (fshat në Gumenicë), Rrapëza (fshat në Pargë). Në fshatin Kastri të Gumenicës, edhe sot e kësaj dite në kujtesën e banorëve ruhen toponimet: Bregu, Gropa, Gura, Driza, Guri i Glate, Shkalla e Manoles, Gropa e Jorgaqit, Grava e Demit, Palo Vreshtat, Lisi i Lorit, Prroi i Thellë, Gropa e Madhe, Bira e Vllahut.
Doket dhe zakonet. Besa
"Doket dhe zakonet e myslimanëve dhe të kr ishterëve në Çamëri, shkruan Vasil Krapsiti, janë të njëjta dhe këto ishin në vazhdimësi të një tradite të lashtë". Ato nuk ndryshonin fare nga ato të shqiptarëve dhe nuk kanë asgjë të përbashkët me ato të grekëve. Në radhë të parë, dua të ve në dukje një veçori karakteristike që e has në çdo shtëpi çame: furrën tipike, të ndërtuar me baltë, për pjekje. Institucioni i Besës, dhe në krahinën e Çamërisë, ishte si në gjithë krahinat e tjera të vendit.
"Institucioni i Besës, që është një veçori karakteristike e shqiptarëve, luajti një rol të madh në rregullimin e marrëdhënieve shoqërore edhe në Çamëri. Çdo i huaj që shkel tokën çame, turk, evropian, grek apo kushdo qoftë, që guxonte të kalonte në territorin çam, do t'i sigurohej mbrojtje kur i jepej besa. Ai, shkruan Bartholdy, do të gjente mikpritje dhe siguri, (Bartholdy, vep.e përm., f.246).
Sipas zakonit shqiptar, edhe në Çamëri, asnjë çam, qoftë ky mysliman apo i krishterë, nuk guxonte ta prekte jabanxhiun, që is hte në besën e një çami tjetër. Në emër të besës, në të gjithë hapësirën çame, hasim edhe të drejtën e strehimit. Azilin, për një person që ndiqej nga qeveria turke, ishin të detyruar ta respektonin jo vetëm bashkësia e fisit ku ishte strehuar, por gjithë fshati.
Se sa të fortë e kishin shqiptarët çamë besën, po sjellim një shembull: Foto Xhavella, Kapedani i Sulit, në një rast që ishte rob tek Ali Pasha në Janinë, nën presione të forta të Pashait, në vitin 1803 u detyrua të shkonte nga Janina për në Sul, duke i lënë peng të birin Aliut. Ai u dërgua kundër vullnetit të tij nga Pashai i Janinës për të bindur suljotët, me autoritetin që gëzonte, t'i dorëzoheshin Aliut pa qëndresë. Foto Xhavella, sapo arriti në Sul, mblodhi kuvendin suliot dhe u tha: "Jam dërguar nga Ali Pasha, t'ju bind juve të dorëzoni Sulin. Propozimin e tij, unë e pranova t'ua përcjell juve, por unë s'do ta pranoj kurrë atë që dëshiron valiu i Janinës, megjithëse për mua është e rëndë, se nuk e mbajt a besën, fjalën e dhënë. Por është hera e parë që e shkel atë dhe këtë e bëj ndaj një tirani, që na ka mashtruar në besë disa herë", (K.Kristovasili, "Ta iroika thaimata ton Soulioton kai Souliotidhon", En London, 1887, f.182).
Foto Xhavella, në fjalët e fundit të tij don t'ju tregojë suliotëve se ai nuk e kishte në shpirt pabesinë, se ai e dinte se sa e rëndë ishte për shqiptarin ta quash të pabesë. Xhavella, përballë sundimtarit të vilajetit të Janinës, që u kishte shkaktuar aq vuajtje e mjerim suliotëve, ishte i qetë me ndërgjegjen e tij dhe nuk ndjente asnjë fyerje në karakterin e tij, që nuk e kishte mbajtur fjalën e Ali Pashës.
Hakmarrja
Zakoni i hakmarrjes, si në shumë vise shqiptare, ishte mjaft i përhapur edhe në krahinën e Çamërisë. Hakmarrja, shkruan Mit`hat Frashëri, ka shërbyer deri në njëfarë mase si institucion rregullues, i aftë për të ngjallur respekt për njeriun dhe për të parandaluar të keqen.
Hakmarrja kishte ligjet e veta të pashkruara, por që respektohej plotësisht. Zakoni i hakmarrjes, ose i marrjes së gjakut, ishte një detyrim dhe gjaksi mund t'i nënshtrohej me përulësi. Në Çamëri shpesh plasnin grindje midis dy familjeve të së njëjtës farë, një lagje me një lagje tjetër, një fshat me një tjetër. Këto grindje shpesh ndizeshin për shkak të shkeljes së besës, mos mbajtjes së fjalës së dhënë, të prekjes së kullotës, të vrasjes së një qeni, të goditjes së një personi për çështje nderi ose prekjen brenda territorit të juridiksionit të personit ku kishte bujtur. Individi a fisi që prekej, mbrojtjen e tij nuk mund ta gjente me anën e organeve të ligjit, sepse mungonte shteti i së drejtës, kështu që, problemi merrte rrugën e zgjidhjes me anën e vetëgjyqësisë me armë.
Gjakmarrja në pabesi në Çamëri, si në të gjitha viset shqiptare, dënohej ashpër. Bartholdy vë në dukje se, për atë që vret në pabesi, çamët kanë ligje të ashpra. Atë e dënojnë me gjobë të rëndë, shkatërrojnë madje edhe shtëpinë dhe e ndalojnë për t a rindërtuar atë". Ky zakon ndaj vrasësit në pabesi, shkruan Pukëvili, tek çamët vazhdoi derisa Çamëria u vu nën sundimin e Ali Pashës në vitin 1813.
Studiuesit e huaj, zakonin e egër të hakmarrjes në Çamëri, "rebelimet e tyre të shpeshta, përgjithësisht ia atribuonin shpërdorimit të besës". Hobhaus, një tjetër anglez, ndan të njëjtin mendim me bashkëkombësin e tij, Martin Leake, duke shtuar se "tradhtia është një ves që zor se e gjen mes tyre".
Pajtimi
Ndërmjetës për t'u dhënë fund konflikteve të tilla në Çamëri bëheshin edhe gratë. Shqiptaret çame, ambasadoret e paqes, të veshura me respektin publik, thotë Pukëvili, kalonin pa rrezik dhe pa frikë në frontet e luftës, vijat e zjarrit, dhe nuk njihej ndonjë rast që të ishte prekur ky seks (Pouqueville, Voyage..., vep e Vëll.I, f.566-567). Bisedimet zhvilloheshin në odat e krerëve të fiseve, gra me gra, dhe me lotët që rridhnin pareshtur nga sytë e tyre. Në vend që të bënin diskutime, ato qanin, nxirrnin në shesh mjerimin e përbashkët të familjeve të tyre, psherëtinin për fatin e burrave të humbur që ishin pothuaj vëllezër, ose të të afërmve të tyre, mbasi lidhjet e të njëjtit gjak ishin mjaft të përhapura mes shqiptarëve (marrë nga Pouqueville, Voyage..., vep.Vëll. I, f. 567-568).
Duke pasur të njëjtin interes, thotë më tej Pukëvili, ato dëshironin pajtimin, që do t'u mbronte atyre burrat, djemtë, vëllezërit dhe të mirat. Ato venë e nxisin për të shkuar pranë burrave të zemëruar djemtë dhe vajzat, që u drejtojnë atyre lutje të prekshme. Dhe bisedimet e tyre, të denja për qytetërim më të lartë, rrallë mbaronin pa sukses. Inatet dhe zemërimet, sado të mëdha, binin ndaj zërit lutës të fëmijëve dhe palët shpërndaheshin. Vendosej paqja. Mendimi i çamëve ishte se, lufta dhe paqja ishin të mira ose të këqija të përkohshme. Ky ishte një zakon çam.
Pajtimi mes fiseve dhe individëve në Çamëri bëhej, shpesh, atëherë kur shtrohej nevoja e kompaktësisë së fiseve për të përballuar armiku n që rrezikonte vendin, nderin dhe lirinë. Në këto raste ndërhynin krerët e fiseve dhe njerëzit më me influencë për pajtim. Falja bëhej në prani të kryepleqve me emër të dy fiseve ose të dy fshatrave.
Marko Boçari fali gjakun
Në Çamëri ndodhte shpesh që edhe vetë marrësi i gjakut ta falte gjakësorin, kur shihte se armiqësia mes tyre dëmtonte interesat e vendit, ose bëhej shkak për shuarje familjesh e fisesh të tëra. Fisi i madh i Boçarenjve në Sul, ishin në armiqësi e gjakmarrje të vjetër me fisin e Bakallenjve, sepse Gogo Bakalli i kishte vrarë të atin Marko Boçarit. Armiqësia mes dy fiseve të mëdha suliote kishte vazhduar për vite me radhë, në të gjitha veçoritë e hakmarrjes të zakoneve çame. Këta dy fise ishin në armiqësi, por secili prej tyre nuk kursente asgjë për të mbrojtur Sulin nga rreziku, madje edhe duke u flijuar për të. Në një rast, kur komanda turke në Janinë përgatitej të sulmonte Sulin me forca të shumta e ta pushtonte atë, Marko Boçari, njeri nga k apedanët kryesorë suliotë, kur pa se Suli dhe jeta e nderi i suliotëve ishte në rrezik, gjykoi e kërkoi që hasmëritë e vjetra duhej t'ia linin vendin bashkimit dhe të harroheshin të shkuarat. Në këto rrethana Marko Boçari, përballë interesave të bashkësisë suliote, ndërmori një vendim sa të mençur, aq edhe burrëror: vendosi t'ia falte gjakun e babait të tij vrasësit, Gogo Bakallit. Boçari, ndërkohë, me anën e dy kapedanëve suliotë, Kutuli dhe Janaq Rangon, e ftoi në një takim Gogo Bakallin, armikun e tij, dhe në prani të dy kapedanëve të tjerë, shtriu dorën për t'u pajtuar. Dhe ashtu të katër, siç ishin, në atë çast solemn të pajtimit, hartuan planet për të sulmuar taboret turke në kampet e Janinës (Arkivat, S.Mela "To lintari…", Vepra, Vol.1, faqe 390).
Të huajt, për bashkësinë çame
Udhëtari anglez, Valentino Chirol (Çajrëll), bëri një shëtitje në vitin 1880 nëpër të gjithë krahinën e Çamërisë. Ai u gjend mes çamëve në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. U dhëtimi i tij i fundit në këtë kohë ishte zona e Margëlliçit. Ai, nga paria shqiptare e vendit dhe në mënyrë të veçantë nga Vesel Pashë Dino, njeri nga drejtuesit kryesorë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, mësoi se në fshatin Mazrrek do të bëhej një manifestim i madh, ku do të shprehej qëndresa e vendosur e shqiptarëve për të mos lëshuar asnjë pëllëmbë nga trualli shqiptar në Shqipërinë e Poshtme.
Anglezi, nga kontaktet e para që pati me çamët në kazanë e Margëlliçit, krijoi bindjen e plotë se ata qëndronin si roje të vendosura në Jug të Shqipërisë dhe kishin për detyrë të mbronin deri në pikën e fundit të gjakut të tyre, vendin e nderit e të rrezikut që u ishte besuar.
Anglezi konstatoi se qëndresa çame, që rritej dita-ditës para syve të tij, "nuk shprehte urrejtje për helenizmin, përkundrazi, shkruan ai, ata në shumë mënyra kishin ndjerë influencën e kulturës helene për të mirë. Ata ia detyrojnë asaj shumë nga edukimi i tyre që zotëronin". Dhe më tej, vazhdo n: "Por nuk kanë qenë të prirur të sakrifikonin të drejtat e tyre për qëllimet e politikës së Athinës. Po t'i trajtonte Greqia ato mbi baza barazie, nuk do të kishte asgjë që t'i ndalonte nga një lidhje e ngushtë midis kombeve...", (V.Chirol, "Vepra e përmbledhje", Faqe.390).
Konkluzioni që kishte arritur anglezi, ishte mëse i vërtetë. "Çamëve nuk u interesonte të shkëmbenin sundimin e Stambollit me atë të Athinës. Dhe për të parandaluar një përfundim të tillë, çamët u mbështetën jo vetëm në armët e tyre, por edhe në ato të shqiptarëve në veri të lumit Kalama, interesat themelore të të cilëve ishin njëlloj në rrezik me të tjerët, por në drejtësi të Evropës",- dëshmon më tej studiuesi anglez.
Është e qartë se ajo që e frymëzonte këtë lëvizje të fuqishme nuk ishte fanatizmi fetar kundër fqinjëve të tyre helenë, por zgjedhja e tyre kombëtare, e cila tek shqiptarët ishte më e fuqishme sesa në të gjithë vendet e Lindjes.
Dhe tani, le të kthehemi tek mbledhja e madhe e Mazrrekut dhe në një dukuri interesante të pajtimit të gjaqeve, që manifestuan personat që ishin në hasmëri mes tyre.
Ja si e sjell në shënimet e tij besëlidhjen e Mazrrekut, studiuesi V.Chirol: "Disa-qindra malësorë çamë, mes tyre edhe figura të shquara të Margëlliçit, Mazrrekut, Karbunarit, Luaratit, Pargës dhe Prevezës, ecnin drejt vendit ku ishte caktuar mbajtja e Kuvendit të Madh Popullor. Ata i printe Vejsel Pashë Dino, hipur në një kalë të bardhë dhe rrethuar nga paria e vendit, të cilët për nga veshja e stolitë që mbanin, dalloheshin nga të tjerët. Ndërkohë, shkruan Çajrëll, turma ecte duke lëshuar thirrje mbrojtjeje me luftë të territoreve shqiptare, duke shkrehur në ajër pisqollat e tyre me tytat e gjata që i ndiznin me fitil. Çamët manifestues, që ishin rreth 2 mijë vetë, shkruan anglezi, zunë vend nën hijet e ullinjve, të cilët stolisnin rreth e rrotull një lëndinë. Ishte befasuese pamja e atyre malësoreve të gjatë e të pashëm, të zbukuruara me fus tanellat e pastra e me xhaketat e qëndisura. Qëndrimi i tyre krenar, bile më shumë se armët e tyre të ngjeshura në brez, tregonte qartë se ishin të një race të shquar luftëtarësh, të cilët as Ali Pasha nuk kishte arritur t'i nënshtronte plotësisht.
...Fjalët e tij (V.P.Dinos), merrnin krahë e fluturonin. Ai dukej sikur aspironte në shpirtrat e çdo njeriu që ndodhej aty, derisa erdhi fjala e fundit, kur çdonjëri prej tyre vazhdonte të përsëriste atë me gjithë shpirt: Rroftë autonomia e Shqipërisë!".
Ndër skenat më befasuese për të huajt, ishte pajtimi : "...ndërmjet malësorëve të mbledhur në livadh, ishin edhe shumë nga ata që u përkisnin fshatarëve e familjeve që ishin në gjakësi të vjetër. Solemnisht, këta që kishin qenë armiq të egër deri dje iu afruan Pashait dhe e detyruan veten që me puthjen e faqes, të hiqnin dorë botërisht nga hasmëria e tyre, përballë rrezikut kombëtar. Një gjë e tillë nuk ishte parë ndonjëherë, më tha Pashai. Dhe, dëgjo këtu,- shtoi ai, duk e më treguar një malësor të shkurtër,- këta janë ortodoksë... sot ata kanë ardhur pa u thirrur në këtë festë. Por kur të shpërndajnë armët, unë do t'ua jap me të njëjtin besim si Pjetrit, ashtu edhe Ahmetit".
Nga pasazhet që përshkruam, dy janë konkluzionet kryesore:
Së pari, çamët nuk prireshin nga fanatizmi fetar dhe urrejtja kundër helenëve, fqinjëve të tyre. Çamët nuk i lejonin vetes të bëheshin as skllevër të Perandorisë Osmane, as grekë dhe as turq. Ata, në radhë të parë, siç thotë Çajrëll, ishin shqiptarë e pastaj pasues të Profetit.
Së dyti, edhe çamët myslimanë, ashtu si edhe bashkëkombësit e vet të krishterë, kur ishte në rrezik vendi, e fshinin hasmërinë me puthjen e paqes.

Scopri il Blog di Yahoo! Mail: trucchi, novità, consigli... e la tua opinione! __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
Agim Xhemali | 9 May 13:25 2008
Picon

LËVIZJA POLITIKE KULTURORE NË SHQIPËRI PAS SHPALLJES SË KUSHTETUTËS TURKE (1908 – 1910)

LËVIZJA POLITIKE KULTURORE NË SHQIPËRI PAS SHPALLJES SË KUSHTETUTËS TURKE (1908 – 1910)
Revolucioni i turqve të rinj (1908) dhe shqiptarët

Përvoja e lëvizjes kombëtare e viteve të fundit u tregoi shqiptarëve se një nga rrugët për të krijuar kushte të favorshme në luftën për autonominë e Shqipërisë dhe për të larguar rrezikun e copëtimit të vendit ishte përmbysja e regjimit autokrat të sulltanit dhe vendosja e një rendi kushtetues, që të njihte të drejtat kombëtare të popujve të shtypur. Për t’ia arritur këtij qëllimi, një varg personalitetesh shqiptare hynë në bashkëpunim me lëvizjen nacionale-borgjeze të turqve të rinj? që lindi në vitet 80 të shek. XIX dhe drejtohej kundër absolutizmit të su lltan Abdyl Hamitit II. Pas formimit në Stamboll, në maj të vitit 1889, të Komitetit të fshehtë “Bashkim e Përparim” (“Ittihad ve Terakki”), i cili pas disa vitesh u shpërnda nga qeveria e sulltanit, turqit e rinj vijuan veprimtarinë e tyre kryesisht jashtë vendit, ku gjatë viteve 1895-1896 formuan shoqëritë e tyre dhe nxorën një varg organesh shtypi.
Programi i turqve të rinj, i formuluar në mënyrë më të përcaktuar nga grupi i Ahmet Rizajt, që ishte vendosur në mesin e viteve 90 në Paris ku nxirrte gazetën “Meshveret” (“Debatet”), ishte tepër i kufizuar, përmbante vetëm kërkesën e zbatimit të ligjeve që kishin dalë nga koha e Tanzimatit (1839-1876) dhe në mënyrë të veçantë rivendosjen e kushtetutës së vitit 1876, me të cilat synonin të forconin qëndrueshmërinë e Perandorisë Osmane ndaj ndërhyrjes së huaj. Turqit e rinj ishin kundërshtarë të autonomisë së popujve të shtypur, nuk merrnin në konsideratë çështjen kombëtare, që përbënte problemin themelor të Perandorisë mul tietnike Osmane dhe synonin në fund të fundit të forconin pushtetin e saj të centralizuar mbi këta popuj. Thelbin e këtij programi e përbënin ruajtja e unitetit dhe e tërësisë së Perandorisë Osmane, paprekshmëria e dinastisë osmane, por me kusht që pushteti i saj arbitrar, absolutist, të shndërrohej në një monarki kushtetuese parlamentare. Ideologjia e tyre nuk arriti të ngrihej në shkallën e mendimit nacional-borgjez më të përparuar të kohës, por vijoi të mbështetej në osmanizmin, panturkizmin dhe panislamizmin.
Megjithatë, kishte një pikë takimi ndërmjet lëvizjes së turqve të rinj dhe Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, që qëndronte në luftën kundër absolutizmit të sulltanit, e cila ishte një çështje që bashkonte shqiptarët e popujt e tjerë të shtypur me xhonturqit, megjithëse synimet e tyre në këtë luftë ishin të ndryshme. Ndryshe nga turqit, shqiptarët me përmbysjen e regjimit të Abdyl Hamitit II synonin të siguronin autonominë dhe të hiqnin qafe zgjedhën turke. Prandaj një pjesë e atdhetarëve u përfshinë në lëvizjen e turqve të rinj qysh në fillimet e saj dhe luajtën atje një rol të rëndësishëm. Një nga themeluesit e komitetit të parë xhonturk “Bashkim e Përparim” (1899) ishte shqiptari nga Struga, Ibrahim Temo, student i shkollës së lartë ushtarake-mjekësore të Stambollit. Edhe pas arratisjes së tij nga Turqia në Rumani (nëntor 1895), doktor Ibrahim Temo mbeti një nga veprimtarët më të dalluar të lëvizjes xhonturke dhe njëherazi një nga pjesëmarrësit më aktivë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Në lëvizjen e turqve të rinj morën pjesë gjithashtu Ismail Qemali, Dervish Hima, Hamdi Ohri, Hoxha Kadriu (Prishtina), Jashar Erebara dhe mjaft atdhetarë të tjerë brenda e jashtë atdheut.
Qysh në vitet 1896-1897, kur shoqëria “Bashkim e Përparim” nuk kishte ngritur ende organizatat e saj në Rumeli, falë ndihmesës së degës së Kostancës, të kryesuar nga dr. Ibrahim Temoja dhe veprimtarëve të tjerë shqiptarë, ajo arriti të shtrinte ndikim in e vet në Shkodër, Durrës, Manastir, Ohër, Strugë, Dibër, Elbasan, Tiranë, Korçë, Starovë, Berat, Janinë dhe në qendra të tjera. Në disa nga këto qytete ishin ngritur edhe bërthama të shoqërisë “Bashkim e Përparim”, ndërsa në Shkodër vepronte në vitet e fundit të shek. XIX një degë e organizuar e kësaj shoqërie. Këto degë kishin marrëdhënie me qendrat e Gjenevës e të Londrës të “Bashkim e Përparimit”. Nëpërmjet portit të Durrësit dhe vijës Selanik-Manastir hynin në Shqipëri, me anën e postës austriake, gazetat e revistat e turqve të rinj, që shpërndaheshin në qytete të ndryshme të vendit.
Shqiptarët që morën pjesë në lëvizjen e turqve të rinj, u përpoqën të formonin në gjirin e kësaj lëvizjeje një krah demokratik-përparimtar, të përbërë kryesisht nga përfaqësues të popujve të shtypur të Perandorisë Osmane ose nga elementë të moderuar turq, që synonin të përmbysnin absolutizmin e sulltan Abdyl Hamitit dhe të shpallnin kushtetutën.
Duke qenë përfaqësues të Lëvizje s Kombëtare Shqiptare, këta veprimtarë, në një varg thirrjesh drejtuar turqve e shqiptarëve, në artikujt e botuar në shtypin e turqve të rinj dhe në korrespondencat me Ahmet Rizanë e krerët e tjerë xhonturq gjatë viteve 1896-1905, parashtruan si kërkesa të ngutshme “njohjen e kombësisë shqiptare dhe çeljen e shkollave shqipe”, “bashkimin e tokave shqiptare në një vilajet të vetëm”, madje formimin e një Shqipërie autonome. Këto kërkesa u kundërshtuan nga Ahmet Rizaj dhe krerët e tjerë të lëvizjes, që i quanin ato të papranueshme për “kombin sundues (turk) që ishte në fuqi” dhe “për shtetin osman që kishte si gjuhë të përgjithshme dhe zyrtare atë osmane” (turke).
Në Kongresin xhonturk të Parisit, që u mbajt në shkurt të vitit 1902, morën pjesë përveç turqve edhe shqiptarët (Ismail Qemali, Dervish Hima, Jashar Erebara etj.), armenët, maqedonët, arabët etj. Shqiptarët, midis të cilëve u shqua Ismail Qemali, kërkuan që t’u njiheshin atyre dhe kombësive të tjera joturke liria e gjuhës dhe e shkollës amtare, si edhe të drejtat e tjera politike. Ismail Qemali theksoi gjithashtu nevojën e përgatitjes së kryengritjes kundër absolutizmit të sulltanit, ku të merrnin pjesë edhe forcat ushtarake. Por turqit e rinj deri në fund të vitit 1907 mbetën në pozita konservatore e reformiste, u shprehën kundër revolucionit dhe kryengritjes, duke i quajtur ato “të dëmshme e shkatërrimtare për Turqinë”.
Në këto rrethana, kur Shoqëria “Bashkim e Përparim” nuk deshi t’u njihte popujve joturq asnjë të drejtë kombëtare, pjesëmarrja e shqiptarëve në lëvizjen e turqve të rinj, deri në pragun e Revolucionit xhonturk, nuk ishte e gjerë. Sikurse dëshmon edhe shtypi i kohës (“Shqipëria”, Bukuresht, 1897-1899; “Drita”, Sofje, 1901-1908; “Shkopi”, Kajro, 1907-1908; “Kombi”, Boston, 1906-1908 etj.), shumica e qarqeve atdhetare shqiptare e shihnin me mosbesim lëvizjen e turqve të rinj dhe deri në këtë periudhë mbajtën ndaj saj një qëndrim të rezervuar, madje opozita r. Edhe vetë turqit e rinj, deri në vitet 1905-1906, nuk ndërmorën as në Anadoll, as edhe në Rumeli, veprime konkrete politike, organizative e të armatosura, që do t’i tërhiqnin shqiptarët dhe popujt e tjerë në lëvizje, por u kufizuan me propagandën që shtypi i tyre i jashtëm bënte kundër absolutizmit të sulltanit, për rivendosjen e kushtetutës.
Zhvillimi me sukses i luftës së armatosur të popullit shqiptar dhe atij maqedon nga njëra anë, forcimi i ndërhyrjeve të Shteteve të Mëdha dhe të atyre fqinje nga ana tjetër, i nxitën turqit e rinj të shtonin përpjekjet për të tërhequr në anën e tyre shqiptarët e maqedonët. Në vitin 1906 u ngrit qendra e Selanikut e “Bashkim e Përparimit”, që luante rolin e një komiteti qendror për Turqinë evropiane dhe zhvillonte një propagandë të gjerë në vilajetet e Rumelisë. Në Kongresin e dytë, që u mbajt në Paris në dhjetor të vitit 1907, turqit e rinj po për këtë qëllim pranuan të përdornin kryengritjen e armatosur si mjet të luftës kundër absolutizmit të sulltanit dhe për të rivendosur kushtetutën.
Në shpërthimin e shpejtë të revolucionit ndikuan veçanërisht dy ngjarje të rëndësishme ndërkombëtare, të cilat u vlerësuan si hapa të mëtejshëm në politikën kapitulluese të sulltanit përpara Fuqive të Mëdha dhe si një kërcënim i rëndë për tërësinë e Perandorisë. Në janar të vitit 1908 ministri i Punëve të Jashtme të Austro-Hungarisë, Erental, deklaroi se qeveria e tij me pëlqimin e sulltanit do të fillonte ndërtimin e hekurudhës së Mitrovicës. Në këtë mënyrë Vjena do të lidhej drejtpërdrejt me vijën hekurudhore që shkonte përmes vilajeteve shqiptare të Kosovës e të Manastirit dhe dilte në Selanik. Ndërtimi i një hekurudhe të tillë do të lehtësonte depërtimin austriak në dy vilajetet shqiptare dhe në territoret e tjera me popullsi sllavo-maqedone. Si përgjigje ndaj këtij veprimi të njëanshëm të Austro-Hungarisë, në qershor 1908 u mbajt takimi i Revalit (Rusi), i carit të Rusisë me mbretin e Anglisë, në të cili n u arrit marrëveshja anglo-ruse mbi programin e reformave të reja në Maqedoni, që do të çonin në forcimin e kontrollit të këtyre fuqive në Turqinë Evropiane.
Duke qenë tanimë të bindur se Turqia Evropiane do të shkëputej nga Perandoria Osmane, qoftë si rrjedhojë e ndërhyrjeve të Fuqive të Mëdha, qoftë për shkak të lëvizjeve çlirimtare shqiptare e maqedone, xhonturqit i shtuan përpjekjet për organizimin e kryengritjes së armatosur. Ky orientim i ri, si edhe premtimet që u bënë shqiptarëve, maqedonëve e popujve të tjerë për t’u dhënë, bashkë me kushtetutën, “lirinë, barazinë, vëllazërimin dhe drejtësinë”, i siguruan udhëheqjes xhonturke përkrahjen e këtyre popujve e në mënyrë të veçantë të shqiptarëve. Në këtë ndikuan edhe thirrjet që xhonturqit u drejtuan shqiptarëve gjatë vitit 1908, të cilat kishin një tingëllim antiimperialist, bënin fjalë për “synimet e Austro-Hungarisë dhe të Italisë për të pushtuar vilajetet shqiptare të Shkodrës, të Kosovës dhe të Janinës”. Në kët o rrethana u rrit ndikimi i xhonturqve mbi popujt e Rumelisë dhe veçanërisht në Shqipëri.
Në pranverën e verën e vitit 1908, në një varg qytetesh të Shqipërisë, si në Ohër, Prespë, Strugë, Manastir, Shkup, Gjirokastër, Shkodër, Prizren, Ferizaj, Mitrovicë etj., përveç komiteteve kombëtare “Për lirinë e Shqipërisë”, u formuan edhe komitetet xhonturke “Bashkim e Përparim”, ku krahas turqve hynë edhe oficerë e intelektualë shqiptarë. Suksese më të mëdha turqit e rinj siguruan në repartet ushtarake, sidomos midis oficerëve e ushtarëve shqiptarë. Shumica e oficerëve shqiptarë të garnizonit të Shkupit përkrahu lëvizjen e turqve të rinj. Në verën e vitit 1908 u bënë të shpeshta edhe veprimet kundërqeveritare të ushtarëve dhe të oficerëve shqiptarë të garnizonit të Shkodrës.
Zgjerimi i veprimtarisë së organizatave xhonturke në Shqipëri e në Maqedoni u dha mundësi turqve të rinj të fillonin kryengritjen. Më 3 korrik të vitit 1908 ngriti krye reparti ushtarak i Resnjës, i komanduar nga oficeri shqiptar Ahmet Njaziu. Kjo kryengritje u pasua nga ajo e majorit turk Enver Beut, që shpërtheu më 6 korrik në Demir Hisar. Këto dy ngjarje shënuan fillimin e Revolucionit xhonturk, që u përhap pastaj në qytetet kryesore të Shqipërisë e të Maqedonisë, të cilat u bënë vatra e tij kryesore.
Në proklamatat, që Ahmet Njaziu dhe Komiteti “Bashkim e Përparim” përhapën në ditët e para të korrikut të vitit 1908 në qytetet e fshatrat e Shqipërisë, theksohej se synimi i tyre ishte të shpallnin kushtetutën dhe me këtë akt “t’u siguronin gjithë popujve të perandorisë, pa dallim feje, lirinë, barazinë, vëllazërinë dhe drejtësinë”, ndërsa fshatarëve shqiptarë iu premtua se do t’i çlironin nga taksat dhe do t’i shpëtonin nga arbitrariteti i nëpunësve. Sikurse pohon Ahmet Njaziu në “Kujtimet e tij” (“Hatirati Niazi”, Stamboll, 1910), kryengritja u përkrah nga fshatarësia shqiptare e rretheve të Resnjës, të Ohrit, të Starovës, të Dibrës, të Elbasanit, të Kor çës, që formoi njësitë e saj vullnetare të armatosura dhe u hodh në luftë kundër pushtetit autokratik të sulltanit.
Qysh në ditët e para të revolucionit qeveria e Stambollit, duke qenë e ndërgjegjshme për rolin e shqiptarëve në këto ngjarje, dërgoi kundër kryengritësve gjeneralin turk, Shemsi Pasha, i cili, siç thuhej në një nga dokumentet e kohës, njihej si “specialist për shtypjen e shqiptarëve”. Por Shemsi Pasha, me vendim të komitetit xhonturk të Manastirit, u vra sapo mbërriti këtu, më 7 korrik të vitit 1908.
Përputhja e kërkesave të reja, që xhonturqit shpallën në ditët e para të kryengritjes së korrikut, me ato të lëvizjes shqiptare çoi në bashkëpunimin ndërmjet komiteteve “Për lirinë e Shqipërisë” dhe atyre xhonturke. Që në ditët e para të kryengritjes Komiteti i fshehtë i Korçës e përkrahu revolucionin me njerëz e me të holla dhe u bëri thirrje çetave shqiptare të bashkoheshin me repartet kryengritëse. Ky akt pati rëndësi të veçantë, sepse me këtë komitet i shin lidhur komitetet e fshehta “Për lirinë e Shqipërisë” të qyteteve të Shqipërisë së Jugut. Me kryengritjen e turqve të rinj u bashkua që në ditët e para edhe Komiteti shqiptar i Ohrit.
Me kryengritjen u bashkuan gjithashtu çetat e armatosura shqiptare, të cilat iu përgjigjën thirrjes për bashkëpunim, që Ahmet Njaziu, qysh më 5 korrik, u kishte drejtuar atyre e sidomos çetës së Çerçiz Topullit, që kishte ndikim të madh në Toskëri. Si komitetet, ashtu edhe çetat shqiptare nuk hoqën dorë nga programi i tyre kombëtar dhe gjatë bisedimeve me xhonturqit paraqitën kërkesën e autonomisë së Shqipërisë. Më 20 korrik 1908, pas takimit që u bë në fshatin Çëravë të Pogradecit, u arrit marrëveshja ndërmjet përfaqësuesve të Ahmet Njaziut dhe atyre të çetave shqiptare, të udhëhequra nga Çerçiz Topulli. Shqiptarët paraqitën si kusht për bashkëpunim kërkesën e autonomisë së vendit, “që Shqipëria të sundohej vetvetiu nga një guvernator i dërguar prej sulltanit”. Mihal Gramenoja, pjesëmarrës aktiv i këtyre ngjarjeve, shkruante në kujtimet e tij (“Kryengritja Shqiptare”, Vlorë, 1925) se përfaqësuesit e Njazi Beut nuk i kursyen premtimet e tyre dhe deklaruan se do të plotësoheshin të gjitha kërkesat e shqiptarëve.

Kuvendi i Ferizajt (14-23 korrik 1908). Shpallja e kushtetutës

Lajmi mbi koncesionin e hekurudhës së Mitrovicës, si edhe marrëveshja anglo-ruse për reformat në Maqedoni, kishin krijuar në Kosovë një atmosferë shumë të nderë. Shpërthimi në këto rrethana i revolucionit përkoi në kohë me rritjen e lëvizjes së popullsisë shqiptare kundër zgjedhës turke dhe ndërhyrjeve të Fuqive të Mëdha në Kosovë, që arriti kulmin e saj me thirrjen e Kuvendit të Ferizajt, në korrik të vitit 1908. Ky Kuvend, si edhe lëvizja shqiptare e qershor-korrikut e vitit 1908, u zhvilluan për shkaqe krejtësisht të veçanta dhe të ndryshme nga ato të turqve të rinj dhe pikërisht për shkak të rrezikut të aneksimit nga Austro-Hungaria të territoreve shqiptare, përmes të cilave do të kalonte vija hekurudhore austriake.
Lëvizja shqiptare, që solli si rrjedhim thirrjen e Kuvendit të Ferizajt, i ka fillimet e saj në dhjetëditëshin e fundit të muajit qershor të vitit 1908. Qëndresa e armatosur filloi në rrethet e Mitrovicës qysh në prill-maj të vitit 1908 dhe vijoi më pas me grumbullimet e protestat e shqiptarëve në Prizren, në Prishtinë e në tërë vilajetin e Kosovës. Vatër e kësaj lëvizjeje u bë Ferizaj. Në shpërthimin e zemërimit popullor ndikoi edhe lajmi i përhapur ato ditë, sipas të cilit Porta e Lartë kishte ndërmend t’u shiste austriakëve tokat rreth Ferizajt për ndërtime dhe për vendosjen e kolonëve.
Më 5 korrik gjithë hapësira nga Kaçaniku e deri në Lipjan, me një shtrirje prej 40 km, ishte zënë nga shqiptarët e armatosur, të cilët kishin ardhur nga Kaçaniku, Ferizaj, Morava e Epërme dhe e Poshtme, madje edhe nga Podrima. Më 9 korrik, sipas të dhënave konsullore serbe, n ë Ferizaj qenë mbledhur 15 000 veta të armatosur.
Thirrjes së kryengritësve për t'u bashkuar me ta, iu përgjigjën thuajse të gjitha kazatë e vilajetit të Kosovës. Më 15 korrik u mblodhën në Ferizaj njëri pas tjetrit krerët shqiptarë të sanxhakut të Prishtinës, ata të sanxhakut të Pejës, të atij të Prizrenit dhe të krahinave veriore të Kosovës, midis të cilëve qenë Isa Boletini, Ferhat bej Draga etj. nga Mitrovica; Bajram Curri, Sulejman agë Batusha etj. nga Gjakova; Qerim Mahmut Begolli etj. nga Peja; Jahja Beu dhe Rasim Aga nga Prizreni; Mustafa Lita, Ramadan Zaskoku etj. nga Luma; Fuat Pasha, Zenel agë Alushi etj. nga Prishtina; Zejnullah Beu dhe Abdyl Kadri efendiu nga Vuçiterna; Murat Aga etj. nga Tetova; Jakup Beu etj. nga Gjilani; Idriz Seferi që njihet edhe si organizator i këtij Kuvendi, Islam Pira, si edhe Hasan Prishtina.
Tubimin e tij të parë Kuvendi i Ferizajt e mbajti më 14 korrik. Në këtë mbledhje delegatët u shprehën kundër ndërhyrjeve të huaja , kundër refomave, që do të sillnin copëtimin e trojeve shqiptare dhe diskutuan për masat që duheshin marrë për mbrojtjen e vendit nga një invazion i mundshëm i jashtëm.
Kryengritësit kërkuan reforma për tërë Turqinë Evropiane, me të cilat t'u siguroheshin shqiptarëve dhe gjithë popujve të Perandorisë të drejta të plota kombëtare, të barabarta me ato të turqve, dhe që këto të garantoheshin me ligj e me kushtetutë. Konsulli serb në Prishtinë, dr. Peçanaci, duke u mbështetur në burime që ai i merrte për të sigurta, i shkruante Beogradit, më 15 korrik, se në Kuvend ishte diskutuar edhe çështja e formimit të një Shqipërie autonome dhe se pritej të merreshin vendime për këtë problem. Megjithatë, deri më sot nuk janë gjendur të dhëna të tjera që të vërtetojnë se Kuvendi i Ferizajt shtroi edhe kërkesën e autonomisë së Shqipërisë.
Shqiptarët u shprehën kundër projekteve të Fuqive të Mëdha për zbatimin e reformave vetëm për të ashtuquajturat vilajete maqedone, te të cilat s hihnin rrezikun e copëtimit dhe të aneksimit të viseve shqiptare të vilajetit të Kosovës dhe të atij të Manastirit nga shtetet fqinje.
Por ngjarjet e mëtejshme, ndikimi i propagandës së turqve të rinj në radhët e lëvizjes shqiptare dhe veçanërisht zhvillimi me sukses i kryengritjes së turqve të rinj, i dha Kuvendit të Ferizajt një drejtim disi të ndryshëm, e tërhoqi atë në rrjedhën e lëvizjes së përgjithshme kundër absolutizmit të sulltanit, që dominoi jetën politike të Turqisë Evropiane në vitin 1908.
Për të tërhequr në anën e vet masën e madhe të kryengritësve shqiptarë, të mbledhur në Ferizaj, Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim”, me qendër në Selanik, dërgoi atje emisarët e vet, Galip Beun, komandat i xhandarmërisë së Shkupit, një nga krerët e komitetit xhonturk të atij qyteti dhe Selaedin Beun nga Manastiri, bashkë me disa të tjerë, që u bënë thirrje shqiptarëve të grumbulluar në Ferizaj të bashkoheshin me Revolucionin xhonturk, të kërkonin shpalljen e kushte tutës dhe mbledhjen e parlamentit.
Duke njohur aspiratat e vërteta kombëtare të shqiptarëve, xhonturqit dhe emisarët e tyre, përveç premtimeve për t'u dhënë atyre lirinë, barazinë e drejtësinë, u munduan t'i bindnin se me shpalljen e kushtetutës do të zhdukej edhe rreziku që kërcënonte tërësinë e territoreve shqiptare, do të merrnin fund ndërhyrjet e kontrolli i huaj, si edhe arbitrariteti i administratës osmane. Ata u premtuan gjithashtu shqiptarëve se me shpalljen e kushtetutës do të shpëtonin nga taksat dhe nga detyrimet e tjera të rënda, nga gjyqet e padrejta dhe nga arbitrariteti i shtetit osman dhe se nuk do të shkonin ushtarë.
Pas tri javë përpjekjesh turqit e rinj arritën të tërhiqnin shqiptarët e grumbullur në Ferizaj në Revolucionin e korrikut të vitit 1908. Në këtë ndikoi edhe qëndrimi i përgjithshëm i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, i komiteteve dhe i çetave të armatosura shqiptare, që tanimë qenë bashkuar me Revolucionin xhonturk.
Vendimi përfundimt ar për t'u bashkuar me revolucionin u mor më 20 korrik, kur pas diskutimeve që krerët shqiptarë bënë në mbledhjet e fshehta, Kuvendi i Ferizajt i dërgoi sulltan Abdyl Hamitit një telegram, në të cilin kërkonte që të rivendosej menjëherë kushtetuta e vitit 1876 dhe të mblidhej parlamenti, që donte të thoshte të vendosej në Perandorinë Osmane një regjim monarkist kushtetues e parlamentar. Më 22 korrik iu dërgua Pallatit një telegram tjetër, po nga Kuvendi i Ferizajt, ku thuhej se në rast se nuk shpallej menjëherë kushtetuta, populli me armë në dorë do të zbriste drejt Stambollit. Mendimi se masa prej 30 000 vetash të armatosur, të grumbulluar në Ferizaj, mund të marshonte drejt Shkupit, Selanikut e Stambollit shqetësoi jo vetëm sulltanin, por edhe xhonturqit, që i kishin nxitur shqiptarët të bashkoheshin me ta. Më 23 korrik, pa ardhur ende përgjigjja nga Stambolli, kryengritësit shqiptarë shpallën kushtetutën në Manastir, në Selanik, në Preshevë, në Kopryly dhe në qendra të t jera.
Bashkimi po ato ditë me xhonturqit i ushtrisë dhe sidomos i Armatës II të Maqedonisë, shumica e ushtarëve dhe e oficerëve të së cilës ishin shqiptarë, si edhe përkrahja e kryengritjes nga Kuvendi i shqiptarëve i mbledhur në Ferizaj, ishin faktorët vendimtarë, që përcaktuan fitoren e Revolucionit të korrikut të vitit 1908.
Më 23 korrik repartet kryengritëse, të përshëndetura nga popullsia hynë në Selanik, në Manastir dhe në qytete të tjera, ku “në emër të ushtrisë dhe të popullit” shpallën rivendosjen e kushtetutës së vitit 1876.
Në rrethanat kur administrata osmane në Rumeli ishte shthurur dhe zotër të situatës ishin bërë xhonturqit, si edhe përballë rrezikut të një sulmi të ushtrisë kryengritëse kundër Stambollit, Abdyl Hamiti u detyrua të pranonte, natën e 23-24 korrikut, shpalljen e kushtetutës së vitit 1876 dhe rivendosjen e rendit kushtetues.

Regjimi i turqve të rinj dhe qëndrimi i shqiptarëve ndaj tij (24 korrik - tetor 1908)

Shpallja e kushtetutës a e Hyrietit (lirisë), si në gjithë Perandorinë Osmane edhe në Shqipëri u prit me gëzim e entuziazëm nga gjithë populli shqiptar, që vuante prej shekujsh nën sundimin e autokracisë së sulltanëve. Në manifestimet që shpërthyen në mënyrë spontane në qytete të ndryshme të vendit, nën parullat e përhapura në atë kohë “liri, barazi, vëllazëri dhe drejtësi”, populli shprehu solidaritetin me revolucionin dhe kushtetutën. Të pritur me gëzim nga populli, zbritën nga malet në qytete luftëtarët e lirisë, çetat kryengritëse, që kishin luftuar kundër tiranisë së sulltanit për çlirimin e Shqipërisë.
Drejtuesit e shumë aktivistë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare shpresonin se me shpalljen e kushtetutës shqiptarëve dhe gjithë kombësive të shtypura do t’u siguroheshin liritë politike e barazia, të premtuara nga turqit e rinj. Vetëm disa përfaqësues konservatorë të parisë e të klerit të lartë myslimanë, që merrnin pension e e shpërblime nga sulltani, e pritën shpalljen e kushtetutës në mënyrë të ftohtë e të përmbajtur.
Manifestime të mëdha u mbajtën më 24-29 korrik në qytetet kryesore të Shqipërisë së Jugut, të Mesme, si edhe në Shkodër e në qytetet e Kosovës. Gjatë këtyre mitingjeve populli përshëndeti shpalljen e kushtetutës dhe shprehu njëherazi besnikërinë ndaj Shqipërisë dhe dashurinë për gjuhën shqipe. Në shumë nga këto qytete ushtarët turq vëllazëroheshin me luftëtarët e çetave.
Në këto manifestime populli shfaqi gjithashtu aspiratat e tij kombëtare. Shpallja e kushtetutës u kuptua si shpallja e lirisë dhe e të drejtës së vetëqeverisjes së Shqipërisë. Qysh në ditët e para pas fitores së revolucionit, në shumë qytete, si në Vlorë, Krujë, Durrës, Tiranë, Prizren, Gjakovë, Pejë, Ferizaj, Kaçanik etj., populli me nismën e vet filloi të dëbonte nëpunësit e aparatit të vjetër administrativ, mutesarifët, kajmekamët, gjykatësit, komandantët e xhandarmërisë, të policisë etj., dhe bër i përpjekje për të marrë pushtetin në duart e veta, duke krijuar komisione që kryenin funksionet e organeve të vetëqeverisjes, pajtonin gjaqet dhe mbanin rregullin e qetësinë. Shkupi e kremtoi shpalljen e kushtetutës më 25 korrik, në rrethana të veçanta, i rrethuar nga forcat e këmbësorisë e të artilerisë turke, që u ngarkuan të ndalonin hyrjen në qytet të katër mijë fshatarëve të armatosur, të cilët donin të shpallnin autonominë e Shqipërisë me qendër në Shkup. U lejuan të hynin në qytet vetëm disa dhjetëra nga prijësit e kryengritësve shqiptarë, që u pritën me gëzim nga populli.
Duke parë shthurjen e plotë të administratës së vjetër osmane në Shqipëri, turqit e rinj shpejtuan të krijonin në të gjitha qytetet e vendit komitetet osmane “Bashkim e Përparim”, të cilat do të përqendronin pushtetin në duart e tyre, derisa të formohej qeveria e re. Menjëherë pas shpalljes së kushtetutës, në ditët e fundit të korrikut dhe në fillim të gushtit, komitete të tilla të “Bashki m e Përparimit” u formuan në Tiranë, në Durrës, në Kavajë, në Krujë, në Berat, në Vlorë e më pas në gjithë Shqipërinë. Në radhët e tyre hynë anëtarët e komiteteve lokale të turqve të rinj, oficerë xhonturq, por edhe përfaqësues të popullsisë shqiptare. Për shkak të përfaqësimit të gjerë të shqiptarëve dhe veprimtarisë së tyre në të mirë të lëvizjes kulturore-kombëtare, këto komitete shprehnin më shumë aspiratat e popullsisë shqiptare sesa të xhonturqve.
Në Vlorë komiteti osman i bashkimit u kujdes për të ngritur një shtypshkronjë për botimet në gjuhën shqipe. Në Berat ky komitet iu kushtua përhapjes së gjuhës shqipe, për të cilën zhvilloi një veprimtari të gjerë në qytet dhe në fshatra. Në Tiranë një komitet i tillë (me emrin “Shoqëria mirëbërëse”) dhe komisioni që doli prej tij, i drejtuar nga Refik bej, Abdi bej dhe Fuat bej Toptani, mori përsipër mbajtjen e rendit e të qetësisë në vend, si edhe kujdesin për futjen e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore dhe për hapjen e shkollave shqipe.
Në vilajetin e Kosovës, për shkak të gjendjes së acaruar politike, xhonturqit ngritën komitetet osmane të “Bashkim e Përparimit”, vetëm në ndonjë qendër si në Shkup e në Ferizaj, ndërsa në shumicën e qyteteve të tjera të kësaj province formuan komisione të përzjera, në të cilat merrnin pjesë përfaqësues të parisë së vendit dhe të komiteteve të turqve të rinj. Megjithatë, ata arritën ta kthejnë Komitetin “Bashkim e Përparim” të Shkupit në një organ të rëndësishëm qeveritar për gjithë këtë provincë.
Revolucioni xhonturk dhe shpallja e kushtetutës krijuan kushte disi të favorshme për zhvillimin e lëvizjes shqiptare e sidomos të asaj kulturore-kombëtare. Në rrethana të tilla, kur edhe shqiptarët ende nuk e kishin humbur besimin te regjimi i ri kushtetues dhe shpresonin se në kushtet e tij do të përmbushnin aspiratat e tyre kombëtare, pothuajse të gjitha forcat politike shqiptare u bashkuan në mendimin se lëvizja kombëtare duhej të zhvillohej duke res pektuar këtë regjim, duke përfituar prej lirive të shpallura prej tij dhe pa shtruar si qëllim të afërm përmbysjen e tij me anën e dhunës, me rrugën e kryengritjes së armatosur.
Shumica e veprimtarëve të lëvizjes kombëtare brenda e jashtë vendit dhe organet e shtypit atdhetar, e quanin të dobishme që shqiptarët të shfrytëzonin liritë që u dha kushtetuta për të zhvilluar në mënyrë legale lëvizjen kulturore-kombëtare, për të hapur shkolla shqipe në tërë vendin, për të përhapur me të gjitha mjetet mësimin e gjuhës shqipe dhe për lëvrimin e saj të mëtejshëm. Zhvillimi i lëvizjes kulturore shihej si një nga mjetet më të rëndësishme për ngritjen e ndërgjegjes politike të popullit dhe për forcimin e bashkimit kombëtar të shqiptarëve.
Megjithatë, edhe në këto kushte u vunë re dallime ndërmjet atdhetarëve shqiptarë, me pikëpamje radikale dhe atyre të krahut të moderuar, që u shprehën në qëndrimet e ndryshme ndaj objektivit kryesor të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, ndaj luftës p olitike për autonominë e Shqipërisë, që kundërshtohej me ashpërsi nga xhonturqit.Të parët theksonin se kishte një dallim thelbësor midis synimeve të turqve të rinj, që përpiqeshin të ruanin sundimin osman në Shqipëri, dhe aspiratave të shqiptarëve për çlirimin kombëtar, midis asaj që ishte arritur pas fitores së revolucionit dhe programit themelor të lëvizjes shqiptare, formimit të një Shqipërie autonome. Ky krah radikal i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, ndonëse këmbëngulte për të shfrytëzuar liritë e shpallura kushtetuese në të mirë të lëvizjes për zhvillimin e arsimit e të kulturës shqiptare, nuk e shihte këtë si një qëllim të fundit, por si një mjet për arritjen e objektivit themelor të lëvizjes shqiptare, të autonomisë së Shqipërisë dhe të çlirimit të saj nga robëria osmane. Disa ditë pas shpalljes së kushtetutës, më 31 korrik 1908 gazeta “Kombi” shkruante se “dëshira dhe mejtimi i çdo shqiptari duhet të jetë vetëqeverimi dhe storasja (shpallja - shën. i aut.) e një konstitucie kombëtare, e një shteti shqiptar. Atje duhet të drejtohen të gjitha veprimet tona”. Në shkrimet e botuara në gazetën “Shkopi” (15 nëntor 1908) u bëhej thirrje shqiptarëve të hapnin shkolla shqipe, por të kërkonin edhe të drejtat e tyre politike, njohjen e kombit shqiptar nga qeveria osmane dhe të punonin për vetëqeverimin e Shqipërisë.
Këto qarqe atdhetare i mbaheshin pikëpamjes se kërkesat politike, siç ishin ajo e njohjes së kombit shqiptar dhe e autonomisë, nuk mund të plotësoheshin në kuadrin e bashkëpunimit me xhonturqit, që i kundërshtonin ato, por vetëm me një zhvillim dhe organizim të pavarur të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ngjarjet e mëvonshme treguan se edhe në luftën për të siguruar lirinë e shkollës e të shkrimit shqip, që përbënin një nga të drejtat më elementare njerëzore e kombëtare, shqiptarët do të ndesheshin me kundërshtimin dhe me dhunën e turqve të rinj.
Krahu i moderuar i lëvizjes kombëtare të periudhës së pasrevolucionit xhonturk , i mbahej pikëpamjes se shqiptarët në këto kushte të reja nuk duhej të shtronin kërkesa politike, por të kufizoheshin vetëm me kërkesa humanitare, arsimore e kulturore, të punonin për të përhapur arsimin në Shqipëri nëpërmjet klubeve, gazetave e shkollave shqipe, të paktën për një periudhë 10-20- vjeçare. Këto parashikohej të arriheshin nëpërmjet një bashkëpunimi të plotë e pa kushte me xhonturqit. Qëndrime të tilla u shprehën nga atdhetarë të këtij grupimi në organet e ndryshme të shtypit shqiptar, por sidomos në gazetën “Liria” (Selanik, 1908-1910), të drejtuar nga Mithat Frashëri, drejtor për çështjet e jashtme të vilajetit të Selanikut, e cila u bë zëdhënëse e këtij krahu të moderuar. Në shkrimet e botuara në këtë gazetë pas revolucionit (më 17 korrik e 21 korrik, më 18 gusht e 18 tetor 1908 etj.), theksohej se shqiptarët do të përmbushnin kërkesat e tyre arsimore e kulturore dhe “do të shijonin frytet e kulturës së sotme, nëse do të hynin në komunitet me turqit” dhe “do të bashkëpunonin me xhemijetin (Komitetin “Bashkim e Përparim”), i cili i do të mirën dhe i jep të drejta çdo kombi”; “se shqiptarët dhe xhonturqit nuk i ndante asgjë”, se ata kishin “qëllime e dëshira të njëjta” dhe se përparimi i Shqipërisë nuk do të arrihej “pa ndihmën e mirëdashjen e qeverisë turke”.
Në të vërtetë turqit e rinj pas ardhjes në fuqi hoqën dorë nga premtimet, që u kishin bërë shqiptarëve për t’u dhënë të drejtën e autonomisë. Në çështjen kombëtare ata mbajtën qëndrim të hapur shovinist. Përballë prirjeve autonomiste të popujve të shtypur, xhonturqit vunë doktrinën e “osmanizmit”, e cila ishte shpallur në kushtetutën e vitit 1876 (Neni 8) dhe u përfshi pastaj edhe në programin, që Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim” miratoi në mbledhjen e mbajtur në Selanik, në ditët e para të shtatorit të vitit 1908. Me ndihmën e kësaj doktrine, që i shpallte të gjithë shtetasit e Perandorisë “osmanllinj” dhe si të tillë gjoja të barabartë para ligjit, turqit e rinj synonin të mohonin ekzistencën e popujve të tjerë e të çështjes kombëtare në Turqi dhe të mos u njihnin kombësive joturke të drejtat më elementare. Ata shpallën gjuhën turke si gjuhë zyrtare e të detyrueshme në organet shtetërore e në shkollat. Doktrina e osmanizmit tregoi se xhonturqit do të vijonin politikën e vjetër të asimilimit të popujve të shtypur, të turqizimit të tyre. Një politikë e tillë i ktheu në fraza boshe parimet e mëdha demokratike të shpallura nga xhonturqit gjatë revolucionit: “Liri”, “Barazi”, “Vëllazëri” dhe “Drejtësi”.
Në rrethana të tilla qysh në periudhën e parë të pasrevolucionit dolën në shesh kontradiktat ndërmjet Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, synimeve të saj për vetëqeverisjen e vendit, madje edhe kërkesave të saj më të thjeshta kulturore-kombëtare dhe pushtetit të turqve të rinj, që synonin të ruanin me çdo mjet sundimin e tyre mbi shqiptarët e popujt e tjerë dhe tërësinë e Perandorisë Osmane. Në këto orvatje turqit e rinj u përkrahën nga kategori të caktuara të shoqërisë shqiptare, nga paria konservatore, e lidhur me interesa ekonomikë e politikë me këtë Perandori, nga nëpunës të aparatit shtetëror, rrethe burokratike-ushtarake etj. Ata u përpoqën gjithashtu të tërhiqnin pas vetes edhe veprimtarët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe veçanërisht përfaqësuesit e krahut të saj të moderuar.

Klubet kombëtare (1908)

Atdhetarët rilindës, pa marrë parasysh pengesat që nxirrnin xhonturqit, duke e vlerësuar gjithnjë si detyrë kryesore luftën për çlirimin e Shqipërisë nga zgjedha turke, shfrytëzuan mundësitë legale që u krijuan pas shpalljes së kushtetutës për të organizuar në përmasa mbarëshqiptare lëvizjen politike-kulturore, për ngritjen e mëtejshme të ndërgjegjes kombëtare dhe për bashkimin e popullit. Për këtë qëllim menjëherë pas revolucionit u ngritën klubet kombëtare, që u shtrinë në qytetet e në fshatrat e vendit dhe në qendra të t jera të Perandorisë ku kishte shqiptarë, filloi ngritja e shkollave shqipe, dhënia e mësimit të gjuhës amtare në shkollat e huaja në Shqipëri dhe u bënë përpjekje për miratimin e përdorimin e një alfabeti të vetëm për gjuhën shqipe.
Më 31 korrik 1908 u themelua klubi “Bashkimi” i Manastirit, me kryetar Fehim Zavalanin që sapo ishte liruar nga internimi, nënkryetar Gjergj Qiriazin dhe sekretar Naum Naçin. Ishte ndër klubet më të mëdha dhe më të rëndësishme, që luajti një rol të veçantë në formimin e klubeve të tjera dhe në zhvillimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në periudhën e regjimit xhonturk. Menjëherë pas themelimit të tij, klubi i Manastirit dërgoi në qytetet e tjera të vendit emisarët e vet për të propaganduar idetë kombëtare të shqiptarëve, siç ishin bashkimi i vilajeteve të Shqipërisë dhe ruajtja e tërësisë së saj. Në shembullin e tij dhe me nismën e atdhetarëve, u formuan në muajt gusht-shtator 1908 klubi i Korçës, i Vlorës, i Elbasanit, i Shkodrës, i Shkupit (“Klubi arsimor shqiptar”), i Kumanovës, i Tetovës, i Beratit, i Selanikut, i Stambollit, i Pogradecit, i Janinës, i Filatit. Në periudhën e mëvonshme u ngritën klubet shqiptare në qytetet dhe në qendrat e tjera të Shqipërisë, në Tiranë, Durrës, Gramsh, Gjirokastër, Ohër, Strugë, Gjilan, Dibër, Vuçiternë, Tepelenë, Delvinë, Filat, Follorinë, Kurvelesh, Përmet, Pogon, Konicë, Negovan, Bellkamen etj. Në gjithë Shqipërinë u ngritën atëherë më shumë se 40 klube.
Klubet ishin organizata të gjera demokratike, të cilat përfshinin në gjirin e tyre përfaqësues të shtresave të ndryshme të popullsisë. Në klube merrnin pjesë intelektualë, nëpunës të aparatit shtetëror e mësues shkollash, përfaqësues të borgjezisë qytetare, të prodhuesve e të tregtarëve të vegjël të qytetit e të fshatit, të bejlerëve-çifligarë, të oficerëve, si edhe të parisë të lidhur me sunduesit osmanë. Ato bashkonin në gjirin e tyre të gjitha rrymat politike të lëvizjes kombëtare, si atdhetarët me pikë pamje radikale, ashtu edhe të moderuarit, ndërsa në udhëheqjen e tyre zotëronin intelektualët e dalluar edhe më parë për veprimtari atdhetare. Klubet nuk kishin një program të vetëm e të përbashkët. Por statutet e tyre (si “Kanonizma e ligj’e klubit të shqiptarëve në Manastir”, Sofje, 1908; Kanonizma e klubit të “Diturisë shqip” në Korçë, 1908; Kanonizma e klubit të Gjirokastrës “Drita”, 1908; “Rregullore e shoqërisë së shqiptarëve në Janinë”, 1908 etj.), ndonëse ishin të veçanta për secilin klub, kishin një përmbajtje të përbashkët, që i afronte klubet si organizata të njëjta kombëtare. Pothuajse në të gjitha këto statute kërkohej që kombi shqiptar të gëzonte të gjitha liritë që garantoheshin nga një regjim kushtetues, si edhe të drejtën e mësimit të gjuhës amtare; vihej si detyrë të punohej për bashkimin e kombit shqiptar, për “të ndriturit e tij duke përhapur dituritë”, për përhapjen e arsimit në gjuhën shqipe dhe për lëvrimin e saj, për ngritjen kulturore të popullit duke hapur shkolla, shtypshkronja dhe duke botuar gazeta e libra.
Për të mos u dhënë shkas xhonturqve të mbyllnin klubet që vepronin në mënyrë legale, atdhetarët theksonin se, duke punuar për interesat e veçantë të kombit shqiptar, ata do të vepronin gjithashtu në pajtim me “qëllimet e larta” të Komitetit “Bashkim e Përparim”. Ky qëndrim u përfshi në shumë nga statutet e tyre, ndërsa pothuajse në të gjitha ato thuhej se klubet “nuk do të përziheshin në çështjet politike”. Në të vërtetë, shumica e klubeve mori pjesë aktive në tërë jetën politike të vendit dhe mbrojti me vendosmëri interesat kombëtarë të popullit shqiptar.
Klubet gëzonin përkrahjen e popullit që i quante ato si organet e veta në luftën për përmbushjen e aspiratave kombëtare. Në mjaft raste popullsia njihte më shumë autoritetin e klubeve, sesa atë të administratës osmane.
Në periudhën e parë pas revolucionit xhonturqit nuk guxuan të dilnin haptazi kundër klubeve, madje u detyruan për një kohë “të pajtoheshin” me zhvillimin e lëvizjes kulturore-arsimore shqiptare. Në këtë qëndrim të Komitetit “Bashkim e Përparim” ndikuan faktorë të tillë politikë, si gjendja e nderë në Shqipëri pas shpalljes së kushtetutës, roli i madh që luajtën shqiptarët në Revolucionin e korrikut të vitit 1908 dhe fakti që turqit e rinj nuk e kishin stabilizuar ende diktaturën e tyre ushtarake. Ndërkaq, turqit e rinj shtypën me rreptësi çdo prirje të lëvizjes shqiptare për autonominë a për pavarësinë e Shqipërisë, që nuk munguan të shfaqeshin edhe në këto kushte, ndërsa në ato raste, kur gjetën mbështetjen e forcave turkomane vendase, ata u munduan të pengonin formimin e klubeve shqiptare. Kështu, themelimi i klubit “Bashkimi” në Elbasan u arrit pas një konflikti ndërmjet atdhetarëve shqiptarë e xhonturqve, që përkraheshin nga elementët turkomanë. Në Tiranë e në Durrës xhonturqit, duke pasur përkrahjen e disa klerikëve fanatikë dhe të elementëve konservatorë turkomanë, penguan për një kohë theme limin e klubeve shqiptare, që u arrit pas qëndresës së vendosur të popullit kundër klubit të oficerëve dhe komiteteve xhonturke të këtyre qyteteve. Ngritja e klubit “Labëria” në Vlorë u arrit gjithashtu pasi u kapërcyen pengesat që nxorën xhonturqit dhe paria turkomane e këtij qyteti. Në Shkodër në vjeshtën e vitit 1908 xhonturqit, të mbështetur edhe në ulematë e në disa hoxhallarë fanatikë e turkomanë, shpërndanë për një kohë klubin e këtij qyteti dhe kundërshtuan të gjitha kërkesat për ngritjen e shoqërive kulturore shqiptare. Këtu Komiteti “Bashkim e Përparim” dhe ushtarakët xhonturq arrestuan më 26 gusht 1908 atdhetarin Dervish Hima, që sapo ishte kthyer në Shkodër nga internimi, për shkak se kundërshtoi propagandën xhonturke, që i shpallte shqiptarët “osmanllinj” dhe mbrojti idenë e një Shqipërie të lirë e të pavarur.
Ndërkaq turqit e rinj, qysh në fillim, duke u mbështetur në elementët e moderuar, si edhe në ata turkomanë, si Arif Hiqmeti (nënkryetar i klubit t ë Selanikut) me shokë, arritën të ushtronin një ndikim të fuqishëm në dy nga klubet më të rëndësishme shqiptare, në atë të Stambollit e të Selanikut, dhe u përpoqën që me anën e tyre të vinin nën kontrollin e vet të gjitha klubet, si dhe vetë lëvizjen kombëtare. Por shumica e atdhetarëve shqiptarë nuk ra pre e kësaj veprimtarie, i dënoi këto orvatje të xhonturqve dhe nuk u pajtua me ata shqiptarë që bashkëpunuan me ta. Kësaj periudhe i përket pamfleti i Andon Z. Çajupit “Klubi i Selanikut”, në të cilin fshikullohet rëndë bashkëpunimi i drejtuesve të këtij klubi me xhonturqit.
Si lëvizja kombëtare, ashtu edhe klubet nuk e humbën karakterin e vet luftarak e të pavarur. Të ndodhur nën vëzhgimin e vazhdueshëm të autoriteteve osmane, klubet e kishin gjithnjë më të vështirë të zhvillonin legalisht e haptazi veprimtarinë e tyre politike-kombëtare. Për këtë arsye pranë tyre u krijuan komitete të fshehta, të cilat merreshin me propagandën kundërosmane dhe me organizimin e luft ës për autonominë e vendit.
Nga komitetet e para të fshehta ishte ai që u themelua në Vlorë në fund të gushtit 1908, si organ drejtues i “Lidhjes kombëtare për përkrahjen e shkollave shqipe”. Ky komitet, i përbërë kryesisht nga ushtarakë, propagandonte “idetë e pavarësisë” dhe kishte si qëllim të parë organizimin e “një aksioni energjik për formimin e një Shqipërie autonome”. Për këtë arsye ai u shpërnda me ashpërsinë më të madhe nga xhonturqit. Një komitet i tillë i fshehtë u formua në vjeshtën e vitit 1908 pranë klubit “Bashkimi” të Manastirit. Ky klub dërgoi njerëz për themelimin e komiteteve të fshehta në qytetet e vilajeteve të Manastirit e të Kosovës. Në nëntor të vitit 1908 komitetet e fshehta vepronin në Korçë, në Kolonjë e në fshatrat përreth, në Follorinë, në Kozhanë, në Selfixhe, në të gjitha qytetet e vilajetit të Janinës, në Gjakovë, në Shkup dhe në qendrat e tjera të vilajetit të Kosovës. Më 7 dhjetor të vitit 1908 konsulli austriak në Manastir njoftonte Vjenën se “komitete të tilla të fshehta qenë ngritur tanimë në çdo qytet dhe fshat të Shqipërisë”. Me nismën e veprimtarit të njohur të lëvizjes kombëtare Themistokli Gërmenji, Komiteti i fshehtë i klubit të Manastirit vendosi lidhje me komitetet e fshehta maqedone dhe bashkëpunoi me to për të siguruar armë.
Komitetet e fshehta ndiqnin qëllime të rëndësishme politike, punonin për ngritjen e ndërgjegjes kombëtare të popullit dhe për të bashkuar, nën drejtimin e tyre, gjithë shqiptarët që ishin të gatshëm të kundërshtonin regjimin xhonturk dhe të siguronin në momentin e përshtatshëm autonominë e Shqipërisë
Me veprimtarinë e tyre klubet dhe komitetet e fshehta luajtën një rol të rëndësishëm në organizimin e lëvizjes kombëtare në këtë fazë të re të zhvillimit të saj. Me nismën e klubeve, për herë të parë në historinë e vendit, filluan të botoheshin brenda në Shqipëri dhe në disa qytete të tjera të Perandorisë gazeta në gjuhën shqipe. Në Korçë dolën njëra pas tjetrës gaz etat: “Korça” (1908-1910), nën drejtimin e Sami Pojanit; “Lidhja Orthodokse” (1909-1910) dhe “Koha” (1911-1912), nën drejtimin e Mihal Gramenos; në Manastir “Bashkim’i Kombit” (1909, 1910), nga Fehim Zavalani dhe më pas “Drita” (1911-1912), nga Mustafa Hilmi Leskoviku; në Shkup “Shkupi” (1911-1912), nën drejtimin e Jashar Erebarës; në Janinë “Zgjim’i Shqipërisë” (1909-1910), nga Abdyl Hakiu; në Elbasan “Tomori” (1910), nga Lef Nosi dhe organe të tjera. Nga organet kryesore të shtypit shqiptar ishin gjithashtu “Lirija” në Selanik (1908-1910), nga Mithat Frashëri; “Shqipëtari” në Stamboll (1909-1911), nga Dervish Hima etj. Pranë klubit të Manastirit e klubeve të tjera u ngritën shtypshkronja për botimin e gazetave dhe të librave shqip.
Jashtë Shqipërisë vijuan të botoheshin organe të tilla të rëndësishme të shtypit atdhetar shqiptar, si “Shqypeja e Shqypenis” (1909-1911) në Sofje, nën drejtimin e Josif Bagërit “Shkopi” (1907-1908) dhe “Rrufeja” (1909-1910) në Egjipt, “Dielli” (1909-1910) në Boston, “Liri e Shqipërisë” (1911-1915) në Sofje etj. Në vitet 1908-1912 në Shqipëri dhe jashtë botoheshin më shumë se 35 organe të shtypit shqiptar.
Në organet e shtypit gjetën pasqyrim problemet dhe ngjarjet kryesore të lëvizjes kombëtare të viteve 1908-1912. Ato u bënë propaganduese të ideve kombëtare dhe mbrojtëse të programit politik të kësaj lëvizjeje. Shumica e tyre edhe në gjendjen e re të krijuar pas shpalljes së kushtetutës, quante si detyrë themelore të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare luftën për çlirimin e Shqipërisë dhe për krijimin e shtetit kombëtar shqiptar. Gazeta “Kombi” shkruante për “çporjen e xhonturqve dhe për vetëqeverisjen e Shqipërisë” (24 korrik 1908); “Korça” parashtronte hollësisht kërkesën e formimit të një shteti autonom shqiptar duke bashkuar katër vilajetet shqiptare në një të vetëm, me kryeqytet Ohrin ose Manastirin, me gjuhën shqipe si gjuhë zyrare, me një vali të emëruar nga Stambolli dhe me nëpunës, ushtri e oficer ë shqiptarë (18 shkurt dhe 14 shtator 1909). Ideja e formimit të një shteti autonom shqiptar, të një “Shqipërie për shqiptarët” propagandohej edhe nga gazeta të tilla, si “Dielli”, “Bashkim’i Kombit” etj.
Me shkrimet e botuara, në vitet 1909-1910, kur xhonturqit iu kundërvunë në përmasa më të gjera lëvizjes kulturore-kombëtare shqiptare, filluan të mbyllnin shkollat shqipe dhe po u impononin shqiptarëve alfabetin arab, organet e shtypit atdhetar protestuan kundër kësaj politike obskurantiste dhe shoviniste të Komitetit “Bashkim e Përparim”. “Dielli” shkruante në ato ditë se “sot punërat në Shqipëri janë më keq se në kohërat e Abdyl Hamitit dhe se gjuha shqipe ndiqet më tepër se kurrë ndonjëherë” dhe u bënte thirrje shqiptarëve “të bashkoheshin dhe të zinin luftën e vërtetë kundër armiqve të kombit tonë, luftën e fundit kundër xhonturqve” (17 shtator 1909).
Organe të tilla të shtypit, si “Shqypeja e Shqypenis”, “Korça”, “Dielli”, “Shqipëtari” etj., pasqyruan hap pas hapi konfliktin e madh që shpërtheu në fillim të vitit 1910 për çështjen e alfabetit të gjuhës shqipe, botuan një varg shkrimesh për mbrojtjen e kulturës shqiptare, si edhe dhjetëra protesta, që iu dërguan parlamentit e qeverisë turke nga mësuesit atdhetarë, nga nxënësit e shkollave dhe nga mitingjet që u mbajtën në fillim të vitit 1910. Gazeta “Korça” shkruante më 18 shkurt se me këto mitingje populli shqiptar “tregoi gatishmërinë e tij për të mbrojtur shkronjat e veta qoftë edhe me gjak po të ishte nevoja”. Me shkrimet e tij shtypi shqiptar u bë paralajmëtar i konfliktit të madh që po piqej në Shqipëri ndërmjet popullit shqiptar e xhonturqve, në fushën ekonomike, arsimore, kulturore e politike, për t’u shndërruar më pas në një luftë të hapur të armatosur.
Shtypi atdhetar shqiptar u bë gjithashtu tribunë dhe propagandues i kryengritjeve të mëdha kundërosmane që shpërthyen në Shqipëri në vitet 1910-1912. Gazeta të tilla, si “Kombi”, “Shqipëtari”, “Shqypej a e Shqypenis” etj., duke u bërë jehonë ngjarjeve të Kryengritjes së Kosovës të vitit 1910, shkruanin për qëndresën e shqiptarëve të Prishtinës, të Kaçanikut, të Shkupit, të Gjakovës, të Prizrenit, të Pejës, të Lumës etj. kundër hordhive të gjeneralit turk Shefqet Turgut pashës dhe dënonin masakrat e papara të ushtrisë turke mbi kryengritësit, mbylljen e klubeve e të shkollave shqipe, si edhe persekutimin e internimin e atdhetarëve shqiptarë (“Shqypeja e Shqypenis”, 15 maj 1910; “Shqipëtari”, 8 prill 1910, 26 maj 1910 etj.). Duke përkrahur Kryengritjen e Malësisë së Mbishkodrës, të pranverës së vitit 1911, shtypi atdhetar ftonte gjithë shqiptarët, gegë e toskë, të rrëmbenin armët, të bashkoheshin dhe të hidheshin në kryengritjen e përgjithshme shqiptare për të shpëtuar atdheun, për lirinë e Shqipërisë (“Shqypeja e Shqypenis”, 2 prill 1911). Shtypi mbrojti programin e autonomisë së Shqipërisë, ose “Memorandumin e Greçës” të vitit 1911, dhe kërkoi që ai të vihej në themel t ë kryengritjes së përgjithshme shqiptare (“Drita”, Manastir, 7 dhe 28 korrik 1911).
Me shpërthimin e Kryengritjes së përgjithshme të vitit 1912, veprimtarët rilindës, nëpërmjet artikujve të botuar në organet e shtypit, i tregonin popullit shqiptar se tanimë kishte ardhur koha të zbatohej programi i autonomisë territoriale-administrative të Shqipërisë, kërkonin nga Stambolli që të njihte Shqipërinë autonome dhe u bënin thirrje kryengritësve ta çonin deri në fund luftën, “të merrnin fuqinë në dorë të tyre dhe të ngrinin një qeveri të përkohshme që të mbante sigurimin e vendit” (“Liri e Shqipërisë”, Sofje, 18 qershor 1912, 11 gusht 1912).
Lufta për autonominë e Shqipërisë trajtohej në shtypin atdhetar e lidhur ngushtë me qëndresën ndaj politikës shoviniste të shteteve fqinje, të cilët kundërshtonin çdo përpjekje për formimin e një shteti autonom shqiptar. Gjithë veprimet e këtyre shteteve, theksonte shtypi shqiptar më 1912, në pragun e Luftës Ballkanike, që nga ngritja e shkollave të huaja e ndërhyrjet e vazhdueshme në Shqipëri dhe deri tek armatosja e përgatitjet për luftë, dëshmonin për synimet e tyre për copëtimin e trojeve shqiptare (“Drita”, 7 qershor 1912). Në këto kushte, kur, siç theksohej në organet e shtypit, Shqipërisë i kanosej rreziku i copëtimit, kur po vihej në pikëpyetje vetë ekzistenca e saj dhe e kombit shqiptar, shtrohej si detyrë e ngutshme shkëputja e Shqipërisë nga Turqia dhe formimi i një shteti të veçantë shqiptar (“Liri e Shqipërisë”, 27 shkurt 1912).
Idetë atdhetare e përparimtare të propaganduara nga shtypi shqiptar ndikuan fuqishëm në luftën e popullit shqiptar për bashkimin dhe për çlirimin kombëtar.

Çelja e shkollave shqipe dhe përhapja e mësimit shqip (korrik-nëntor 1908)

Ndonëse u njihte të drejtën e arsimimit të gjithë shtetasve të Perandorisë, pa dallim feje, kushtetuta turke, duke i shpallur ata si “osmanllinj” dhe turqishten si gj uhë mësimi zyrtare e të detyrueshme në shkolla, mohonte në thelb të drejtën e popujve joturq, rrjedhimisht edhe të shqiptarëve, për t’u arsimuar në gjuhën amtare dhe për të pasur shkollat e tyre kombëtare. Në këto kushte çelja e shkollave shqipe dhe përhapja në popull e mësimit dhe e këndimt shqip, ashtu si më parë, mbeti atribut i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, në mënyrë të veçantë i klubeve dhe i shoqërive atdhetare shqiptare.
Qysh në ditët e para të formimit klubet, në përputhje me statutet e programet e tyre, u bënë qendra të veprimtarisë kulturore të atdhetarëve shqiptarë, të përpjekjeve për hapjen e shkollave dhe për lëvrimin e gjuhës shqipe. Me nismën e tyre dhe me përkrahjen aktive të popullit brenda pak muajve u hapën shkolla jo vetëm në qytete, por edhe në fshatra. Nga shkollat e para fillore shqipe, të çelura pas shpalljes së kushtetutës, ishte ajo e Elbasanit, që u hap më 2 gusht 1908. Në gusht u hapën gjithashtu shkolla të tjera shqipe, si ajo e Vlorës, e K aninës, e Tiranës dhe dy shkollat e Beratit. Gjatë muajve shtator-tetor 1908 u çel shkolla e parë shqipe në Gjirokastër (shkolla “Liria”), rifilloi shkolla e vajzave e Korçës, u hap po në këtë qytet një shkollë fillore për djem, të dyja nën administrimin e misionit protestant, si edhe shkollat shqipe në Filat e në Luros të Çamërisë. Me përpjekjet e atdhetarëve shqiptarë u hap një shkollë shqipe në qytetin e Manastirit dhe një tjetër në Nistrovë të Dibrës, ndërsa në Prizren vijonte të funksiononte shkolla shqipe e ngritur më parë.
U bënë hapat e parë edhe për hapjen e shkollave shqipe në fshatra. Në gusht të vitit 1908 u çel shkolla e parë shqipe në Myzeqe, në katundin Libofshë dhe po në këtë periudhë të parë pas shpalljes së kushtetutës, me nismën e klubit të Beratit dhe të atdhetarit Hasan Koprëncka, u ngritën tri shkolla shqipe në katundet Koprënckë, në Gostenckë dhe në Çorovodë. Në nëntor filloi të funksionojë një shkollë shqipe në Bellkamen.
Në disa nga qytetet e Shqipërisë, si në Elbasan, në Berat, në Vlorë, në Tiranë etj., hapja e shkollave shqipe u shoqërua me manifestime popullore, ku morën pjesë mijëra njerëz, dhe me ceremoni, ku u mbajtën fjalime me frymë atdhetare dhe u hodhën parullat “Rroftë liria!”, “Rroftë gjuha shqipe!”, “Rroftë Shqipëria!” etj.
Ngritja e lëvizjes kulturore në Shqipëri e shtyti Vjenën, që nëpërmjet ambasadorit të saj në Stamboll, Pallaviçini, t’i kërkonte Portës së Lartë të fuste mësimin e gjuhës shqipe në të gjitha shkollat shtetërore të viseve shqiptare. Duke e parë lëvizjen për mësimin e gjuhës shqipe si një aspiratë të përgjithshme të kombit shqiptar, Vjena e paralajmëronte Stambollin që të mos e kundërshtonte atë dhe të mos ua linte shqiptarëve ta arrinin vetë. Austro-Hungaria synonte që me këtë ndërhyrje “të siguronte epërsinë në çështjen shqiptare, e cila po merrte një rëndësi gjithnjë e më të madhe”.
Të themeluara me nismën e klubeve dhe të atdhetarëve shqiptarë, shkollat shqipe nuk u ngritën mbi dasitë fetare dhe, ndryshe nga ato turke, greke, vllahe, sllave etj., bashkonin fëmijët e të gjitha besimeve, myslimanë e të krishterë. Ato dalloheshin gjithashtu për karakterin e tyre kombëtar shqiptar e laik. Shkollat u kthyen jo vetëm në qendra të arsimimit të shqiptarëve, por edhe në vatra të zgjimit e të bashkimit të tyre kombëtar.
Megjithëse në kushtet kur mungonte një sistem shtetëror i arsimit kombëtar, shkollat shqipe nuk kishin një program unik, në shumicën e tyre, krahas lëndëve të kulturës së përgjithshme (që jepen në të gjitha shkollat fillore të çdo vendi, si bukurshkrimi, kënga, vizatimi, aritmetika etj.), mësoheshin si të veçanta gjuha dhe letërsia shqipe, historia e Shqipërisë, gjeografia e Shqipërisë etj.
Ngritja e shkollave dhe mësimi i gjuhës shqipe u shndërruan në një lëvizje të gjerë patriotike. Shkollat i ndiqnin jo vetëm fëmijët, por edhe të rriturit, për të cilët u krijuan posaçërisht kurse të mbrëmjes, ku mësonin shkri m e këndim zanatçinjtë, tregtarët, shegertët, nëpunësit dhe në katunde bujqit. Vetëm klubi “Bashkimi” i Manastirit ngriti në këtë qytet disa kurse nate. Në klubin e Elbasanit ishte ngritur një shkollë nate, ku mësonin shkrim e këndim çdo mbrëmje rreth 60-70 djem të rinj, myslimanë e të krishterë. Kurse të tilla qenë ngritur gjithashtu pranë klubeve të tjera ose pranë shkollave, në Korçë, Gjirokastër, Janinë, Filat, Vlorë, Tiranë, Durrës, Shkodër, Prizren, Shkup, në disa fshatra të Skraparit etj. Klubet shqiptare plotësonin në atë kohë, në një farë mënyre, mungesën e shkollave shtetërore shqipe.
Sipas të dhënave dokumentare arkivore dhe atyre të shtypit shqiptar, në periudhën gusht-nëntor 1908 në trevat shqiptare qenë ngritur rreth 20 shkolla të ditës e 15 kurse a shkolla të mbrëmjes, që dëshmonin për një përparim të rëndësishëm në lëmin e arsimit kombëtar, të panjohur më parë në Shqipëri.
Mësimin e gjuhës shqipe dhe të lëndëve të tjera në këto shkolla e jepnin mësuesi t patriotë, si Hysen Ceka, Babë Dudë Karbunara, Petro Nini Luarasi, Andrea Konomi, Thoma Papapano, Nuçi Naçi, motrat Sevasti e Parashqevi Qiriazi, Josif Bagëri, Musa Demi, Jani Minga, Jovan Ndreko, Toli Xhaxhollari etj. Meqenëse nuk mjaftonin mësuesit, dhënia e mësimit të gjuhës shqipe u bë një çështje nderi e një detyrë e lartë atdhetare për gjithë ata që mund ta kryenin atë, për “djemtë myslimanë e të krishterë me zemër të nxehtë”, sikurse i quante në një nga letrat e tij të tetorit 1908 atdhetari Sotir Kolea.
Gjuha shqipe mësohej edhe në mënyrë individuale ose në kurse të drejtuara nga mësues e të rinj atdhetarë, në qytete e në fshatra të Shqipërisë, që ndiqeshin kryesisht nga të rriturit, nga nëpunës të ndryshëm, hoxhallarë e mësues të shkollave turke etj.
Duke marrë parasysh vështirësitë e mëdha për hapjen e shkollave shqipe nga klubet dhe nga vetë populli, atdhetarët shqiptarë bënë përpjekje që mësimi i gjuhës shqipe të përfshihej në sistemin shtetëror shk ollor, në shkollat shtetërore turke dhe në ato të huaja, greke etj., që kishin buxhet të rregullt. Ky do të ishte hapi i parë për kthimin më pas, të paktën të shkollave fillore, në shkolla kombëtare, me gjuhën shqipe si gjuhë mësimi. Qysh në fillim të gushtit të vitit 1908, në Tiranë, me përpjekjet e komisionit të kryesuar nga Refik Toptani, u arrit të futej mësimi i gjuhës shqipe në shkollat turke e në atë greke të këtij qyteti. Klubi “Bashkimi” i Elbasanit dhe atdhetarët e kryesuar nga Aqif pashë Elbasani mblodhën mjetet e nevojshme financiare për të paguar mësuesit, që do të jepnin mësimin e shqipes në shkollat shtetërore dhe caktuan nga një mësues të gjuhës shqipe për katër shkollat fillore turke, për dy shkollat greke, si dhe një mësuese për vajzat. Pranë klubit “Bashkimi” të Elbasanit u ngrit një kurs mujor për përgatitjen e mësuesve për gjuhën shqipe. Me gjithë kundërshtimin e valiut të provincës së Manastirit nga varej Elbasani, me këmbënguljen e atdhetarëve elbasan as gjuha shqipe filloi të mësohej në shkollat turke të atij qyteti qysh në vjeshtën e vitit 1908. Po në shtator u fut gjuha shqipe si gjuhë mësimi në shkollën e komunitetit ortodoks të Elbasanit, ndërsa gjuhës greke iu la vendi i dytë.
Në Korçë, me nismën e klubit të këtij qyteti, në fillim të nëntorit u fut gjuha shqipe si lëndë mësimi në shkollën fillore turke. Pas kërkesave energjike të mësuesve dhe të nxënësve gjirokastritë, administrata osmane u detyrua të fuste shqipen edhe në shkollat turke të Gjirokastrës. Mësimi i shqipes u fut gjithashtu në shkollat shtetërore turke të Vlorës dhe në shkollën turke për vajza të Beratit. Në Vlorë që në vitin shkollor 1908-1909 gjuha shqipe filloi të mësohej edhe në shkollën greke të këtij qyteti, që kishte si drejtor mësuesin atdhetar Jani Minga. Futja e mësimit të gjuhës shqipe në shkollat greke ose të komunitetit ortodoks u arrit pas kapërcimit të pengesave që nxirrnin qarqet politike të Greqisë dhe klerikët ortodoksë shqi ptarë, që u shërbenin atyre.
Me nismën e disa mësuesve e klerikëve atdhetarë shkrimi e këndimi shqip mësohej edhe në shkollat turke të disa fshatrave, si në Bilisht, në Kolonjë, në Devoll, në Frashër etj.
Përpjekje për futjen e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore turke, madje edhe për shndërrimin e tyre në shkolla shqipe bëri në shtator të vitit 1908 klubi i Shkupit dhe veçanërisht Nexhip Draga, që ishte një nga drejtuesit e tij. Në disa shkolla fillore të fshatrave të Kosovës, si në Pakashticë, në Dumnicë, në Dumosh etj., mësuesit e klerikët atdhetarë, si Mulla Zeka, Mulla Hamiti, Mulla Dema, Mulla Bajram Dumnica etj., bënë përçapje për të futur mësimin e gjuhës shqipe dhe për t’u mësuar fëmijëve shkrimin e këndimin e shqipes.
E ndodhur përballë kërkesave këmbëngulëse të popullsisë shqiptare për ngritjen e shkollave shqipe, Ministria e Arsimit nxori në tetor të vitit 1908 urdhëresën sipas së cilës gjuha shqipe futej si lëndë mësimi në shkollat shtetërore t urke, në ato fillore (mejtepet) dhe gjysmë të mesme (ruzhdie). Edhe pse qeveria, nëpërmjet administratës lokale, nxirrte pengesa të shumta për zbatimin e këtij dekreti, publikimi i tij i dha një shtysë të re lëvizjes për futjen e gjuhës shqipe si lëndë mësimi në të gjitha shkollat shtetërore. Në fundin e tetorit klubi shqiptar “Bashkimi” i Janinës vendosi të fuste gjuhën shqipe në të gjitha shkollat turke, si dhe të themelohej në Janinë një shkollë shqipe për përgatitjen e mësuesve të gjuhës shqipe për gjithë vilajetin.
Edhe nxënësit e shkollave të Prishtinës dhe ata të gjimnazit të Manastirit, duke përfituar nga dekreti i qeverisë turke, kërkuan nëpërmjet peticioneve dërguar Stambollit, që gjuha shqipe të mësohej edhe në shkollat e mesme. Qeveria turke u detyrua t’i pranonte këto kërkesa dhe urdhëroi që gjuha shqipe të mësohej edhe në shkollat e mesme (idadie) të këtyre qyteteve. Në vjeshtën e vitit 1908 mësimi i gjuhës shqipe u fut në gjimnazin shtetëror turk të Mana stirit.
Në kohën kur qeveria turke nuk bënte asnjë shpenzim për shkollat shqipe dhe i nxirrte pengesa të shumta përhapjes së tyre, ato mbaheshin vetëm me përkrahjen e ndihmën materiale që jepte populli dhe klubet shqiptare; në shumë qytete, si në Elbasan, në Tiranë etj., me nismën e klubeve dhe të atdhetarëve, që në gusht të vitit 1908 u krijuan për këtë qëllim fonde kombëtare. Në qytetin e Beratit për mbajtjen e dy shkollave u caktua me kërkesën e atdhetarëve një taksë prej 10 paresh për çdo lëkurë që shitej dhe u vendos të vihej monopoli mbi shitjen e vajgurit. E njëjta gjë ndodhi edhe në qytetet e tjera.
Ngritja e shkollave shqipe dhe përhapja e mësimit të gjuhës shqipe solli shtimin e nevojave për abetare e libra shqip, të cilët dërgoheshin në Shqipëri nga kolonitë atdhetare të mërgimit, nga ajo e Bukureshtit dhe e Sofjes. Kërkesa të shumta për libra shqip u vinin çdo ditë nga të gjitha anët e Shqipërisë klubit “Bashkimi” të Manastirit, klubit të Korçës dhe klube ve të tjera, sidomos shoqërisë “Bashkimi” të Bukureshtit dhe shtypshkronjës “Mbrothësia” të Kristo Luarasit në Sofje. Në një nga letrat e tij të gushtit 1908, klubi i Manastirit i shkruante shoqërisë “Bashkimi” të Bukureshtit se “tërë Shqipëria kërkonte libra”. Qindra abetare e libra shqip i kërkoheshin klubit të Elbasanit nga popullsia e këtij qyteti, si edhe nga Peqini, Gramshi e Lushnja, ndërsa nga Vlora në fund të gushtit 1908 u kërkuan 1 000 abetare të Sami Frashërit dhe 800 libra këndimi, të cilat u shpërndanë edhe në rrethin e Beratit. Kërkesa të shumta për libra shqip i vinin klubit të Korçës nga ky qytet dhe më shumë nga Kolonja, Starova, Opari e nga fshatra të tjera.
Më të kërkuar ishin librat e Sami Frashërit, si “Abetarja”, “Shkronjëtorja”, “Dheshkronja”; librat e Naim Frashërit, si “E këndimit e çunave këndonjëtoreja”, “Mësimet”, “Dituritë“, “Gjithësia”, “Vjersha për mësonjëtoret e para”, si edhe veprat e tjera, si “Shqipëria ç’ka qënë, ç’është e ç’ do të bëhetë?” (e Sami Frashërit); “Bagëti e Bujqësija”, “Lulet e verës” dhe “Skënderbeu” (të Naim Frashërit); “Mirëvetia” e “Numeratorja” (të Jani Vretos); “Abetarja” (e Gasper Benusit); “Fizika” (e Gjergj Qiriazit) etj.
Qysh në ditët e para pas shpalljes së kushtetutës, në fund të korrikut dhe në fillim të gushtit 1908, Shoqëria “Bashkimi” e Bukureshtit dërgoi në Shqipëri (klubit të Manastirit) 20 000 copë abetare e libra të tjerë shqip. Në Korçë brenda disa javësh u shitën 15 000 abetare shqipe. Kristo Luarasi, në një nga letrat e tij të 4 gushtit, shkruante se përveç 400 librave që kishte bërë gati për t’i dërguar në Shqipëri, do të “çonte në Tiranë edhe 1 000 abetare gegërisht dhe 800 libra të tjerë, që i kishte gati në Sofje”.
Zhvillimi i lëvizjes politike-kulturore kombëtare ndeshi jo vetëm në pengesat e autoriteteve xhonturke, por edhe në kundërshtimin e atyre klerikëve konservatorë, myslimanë e ortodoksë, që u shërbenin fuqive të huaja. Në Tiranë, në Durrë s, në Shkodër, në Ohër, në Strugë, në Dibër dhe në vende të tjera klerikët turkomanë u përpoqën të ndalonin shkrimin dhe mësimin e gjuhës shqipe, duke e shpallur atë në kundërshtim me fenë myslimane e me kuranin. Në disa nga këto qendra administrata lokale turke kërcënonte me internim atdhetarët që përhapnin shkrimin e shqipes, ndërsa në Shkodër nxiti klerikët fanatikë myslimanë t’i dërgonin telegrame të stisura Ministrisë së Brendshme, në të cilat thuhej se nuk njihnin gjuhë tjetër zyrtare veç turqishtes. Edhe shovinistët grekë e klerikët ortodoksë grekomanë u orvatën të pengonin hapjen e shkollave të para shqipe në Shqipërinë e Jugut. Këta vijuan të përdornin për këtë qëllim të gjitha mjetet e mundshme që nga kërcënimet, mallkimet e shkishërimet e atdhetarëve që dërgonin fëmijët në shkollat shqipe dhe deri te bandat e andartëve.
Megjithatë, falë entuziazmit të popullit dhe punës këmbëngulëse të klubeve këto vështirësi u kapërcyhen dhe u krijuan kushtet për thirrjen e Kongresit Kombëtar të Manastirit.

Kongresi i Manastirit për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe (14-22 nëntor 1908)

Përhapja e shkollave dhe e mësimit të gjuhës shqipe, si edhe zhvillimi i kulturës kombëtare në përgjithësi, shtruan në rend të ditës nevojën e caktimit të një alfabeti të vetëm. Rilindësit me të drejtë e shihnin mungesën e një alfabeti të njëjtë të gjuhës shqipe jo vetëm si një problem gjuhësor e kulturor, por edhe si një çështje politike, një shenjë dasie, që pengonte bashkimin e shqiptarëve. Zgjidhja e saj do të ndihmonte si në lëvrimin e mëtejshëm të gjuhës e të letërsisë shqipe, ashtu edhe në konsolidimin e unitetit kombëtar dhe të bashkimit politik të popullit shqiptar.
Vendosja e një alfabeti të njëjtë të gjuhës shqipe u përgatit gjatë një epoke të tërë të Rilindjes, falë veprimtarisë krijuese në lëmin e gjuhësisë dhe të letërsisë të brezave të tërë të iluministëve shqiptarë, gjuhëtarë, shkrimtarë, poetë, publicistë etj. Një ndihmesë të vyer dhanë organet e shtypit, sidomos ato të viteve të fundit të shek. XIX dhe të fillimit të shek. XX, ku spikati në mënyrë të veçantë revista “Albania” (Bruksel-Londër, 1897-1909) e Faik Konicës. Miratimi i alfabetit (alfabetares) së Stambollit, në vitin 1879, ndonëse shënoi një hap të rëndësishëm përpara në rrugën e vendosjes së një alfabeti të njëjtë të gjuhës shqipe, nuk arriti ta zgjidhte përfundimisht këtë çështje. Alfabeti i Stambollit u përhap vetëm në Shqipërinë e Jugut e të Mesme, ndërsa në Shqipërinë e Veriut, posaçërisht në Shkodër përdoreshin tri alfabete të tjera për shkrimin e shqipes, ai i shoqërisë “Bashkimi” (1899), i “Agimit” (i jezuitëve) dhe alfabeti i shkrimtarëve të vjetër të Veriut, që përdorej më shumë nga klerikët katolikë. Organet e shtypit shqiptar, ndonëse botoheshin të gjitha me alfabetin latin, kishin ndryshime ndërmjet tyre.
Në rrethana të tilla, vendosja e një alfabeti të njëjtë të gjuhës shqipe do të a rrihej jo vetëm në luftë me sunduesit e huaj osmanë, që përpiqeshin ta pengonin atë si një arritje që do të çonte në afirmimin e mëtejshëm të kombit shqiptar, por edhe duke kapërcyer frymën dhe interesat lokalë të shoqërive e të grupeve kulturore shqiptare, që ushqeheshin edhe nga dasitë krahinore të trashëguara nga e kaluara.
Ndonëse në thelb ishte një çështje kulture, njësimi i alfabetit të gjuhës shqipe paraqitej njëherazi një nga problemet më të rëndësishme politike të kohës, zgjidhja e të cilit do të varej nga zhvillimi i lëvizjes kombëtare në përgjithësi. Në të vërtetë, thirrja e kongresit për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe u bë e mundur vetëm në rrethanat e reja, që u krijuan për lëvizjen kulturore-kombëtare pas shpalljes së kushtetutës në vitin 1908.
Nismën për thirrjen e kongresit për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe e mori klubi “Bashkimi” i Manastirit, që luante rolin kryesor ndërmjet klubeve shqiptare. Drejtuesit e këtij klubi, menjëher ë pas themelimit të tij, e shpallën zgjidhjen e kësaj çështjeje si detyrën më të ngutshme të lëvizjes kombëtare. Gjatë muajve gusht-shtator, pasi kishte marrë edhe pëlqimin e klubeve e të shoqërive të tjera atdhetare, klubi i Manastirit ndërmori masat konkrete për thirrjen e kongresit kombëtar për çështjen e alfabetit. Në “Zëdhënien” që u shpërnda me këtë rast, ftoheshin të merrnin pjesë në kongres “gjithë shqiptarët, brenda dhe jashtë Shqipërisë”, si edhe “çdo filolog” shqiptar. Nisma e tij u prit mirë nga atdhetarët shqiptarë dhe nga klubet e shoqëritë patriotike brenda e jashtë vendit, që u treguan të gatshme të dërgonin përfaqësuesit e tyre në këtë kongres.
Kongresi u hap në Manastir më 14 nëntor 1908 dhe i vijoi punimet deri më 22 nëntor. Në Kongres morën pjesë 32 delegatë me të drejtë vote, që përfaqësonin 26 qytete e shoqëri të ndryshme shqiptare brenda dhe jashtë atdheut, si dhe 18 delegatë të tjerë si pjesëmarrës pa të drejtë vote. Kongresi i Manastirit u shnd ërrua kështu në një kuvend të vërtetë mbarëshqiptar, në të cilin morën pjesë gjithsej 50 delegatë nga të gjitha anët e Shqipërisë, nga qytetet e vilajeteve të Manastirit, të Kosovës, të Janinës e të Shkodrës, si edhe nga shoqëritë shqiptare të Bukureshtit, të Sofjes, të ShBA-së, të Egjiptit, të Italisë etj.
Kongresi i Manastirit për çështjet që diskutoi e zgjidhi dhe si një nga tubimet më të gjera e më përfaqësuese nga përbërja e tij, vlerësohet me të drejtë si kuvendi më i rëndësishëm kombëtar në historinë politike e kulturore të shqiptarëve në fillim të shek. XX. Delegatë të tij ishin shkrimtarët dhe publicistët më të njohur, lëvrues të gjuhës shqipe, laikë e klerikë, si Gjergj Fishta, Nikollë Kaçori, Ndre Mjeda, Gjergj Qiriazi, Mithat Frashëri, Hilë Mosi, Mati Logoreci, Thoma Avrami, Sotir Peci, Shahin Kolonja, Luigj Gurakuqi, Adam Shkaba; veprimtarë të lëvizjes kombëtare dhe të klubeve shqiptare, si Bajram e Çerçis Topulli, Mihal Gramenoja, Fehim Zavalani, Dhimit ër Mole, Nyzhet Vrioni, Rrok Berisha, Leonidha Naço, Dhimitraq Buda, Akil Eftimi, Shefqet Frashëri, Refik Toptani, Gligor Cilka, Emin bej Shkupi, Hafiz Ibrahim efendiu (nga Shkupi), Ramiz Daci, Xhemal Beu (nga Ohri), Fahri Frashëri (nga Resna) etj. Kryetar i Kongresit u zgjodh Mithat Frashëri, ndërsa nënkryetarë Luigj Gurakuqi e Gjergj Qiriazi. Megjithatë, për një varg arsyesh të diktuara nga rrethanat e kohës, pati edhe intelektualë të shquar (si Faik Konica etj.) që nuk arritën të merrnin pjesë në punimet e këtij Kongresi.
Gjatë dy ditëve të para të Kongresit u zhvilluan mbledhje të gjera e të hapura, ku morën pjesë, përveç delegatëve, edhe intelektualë e nxënës të shkollave të Manastirit, si edhe banorë të tjerë të këtij qyteti, rreth 400 veta. Këto mbledhje u shndërruan në manifestime kombëtare, në të cilat u mbajtën fjalime patriotike për nevojën e bashkimit të të gjithë shqiptarëve, gegë e toskë, myslimanë e të krishterë, si dhe për përparimin e kombit e të kultu rës së tij.
Vendin kryesor në punimet e Kongresit, duke përfshirë edhe mbledhjet e hapura, e zuri çështja e caktimit të një alfabeti të përbashkët për të gjithë shqiptarët. Gjatë diskutimeve që u bënë në ditët e para, të gjithë shfaqën mendimin se alfabeti që do të vendosej duhej të kishte si bazë atë latin. Por pikëpamjet e delegatëve më tej u ndanë, prandaj në ditën e tretë të punimeve Kongresi zgjodhi një komision prej 11 vetash, të kryesuar nga at Gjergj Fishta, ku bënin pjesë njohësit më të mirë të gjuhës shqipe, përkrahës të alfabeteve të Stambollit, të “Bashkimit”, të “Agimit”, si dhe intelektualë të tjerë të shquar. Komisionit iu dhanë fuqi të plota për të vendosur për këtë çështje.
Pas shumë diskutimesh Komisioni vendosi që të mos merrej në vështrim asnjëri nga tri alfabetet e përmendura më sipër, por të krijohej një alfabet i ri mbi bazën e atij latin, duke u dhënë shkronjave latine vlera fonetike në përputhje me nevojat e gjuhës shqipe. Por Komisioni ndeshi në vështirësi për caktimin e shkronjave dyshe, që nevojiteshin për ata tinguj të shqipes, që i mungonin latinishtes (për dh, gj, nj, th etj.). Në këto rrethana, pas tri ditë diskutimesh (17-19 nëntor), anëtarët e Komisionit, sikurse thuhej në vendimin e Kongresit, “të shtyrë edhe nga disa shkaqe të përjashtme”, nuk arritën të caktonin një alfabet të vetëm për gjuhën shqipe, prandaj vendosën “të kthehen prapa”, duke pranuar alfabetin e Stambollit “e me të bashkë edhe një abece thjesht latine, që të përdoreshin e të mësoheshin bashkarisht në mes të shqiptarëve”. Të dy alfabetet do të përdoreshin detyrimisht në shkolla.
Ky vendim, që vetë Kongresi e quajti kthim prapa, u argumentua nga Komisioni me “disa shkaqe të përjashtme” dhe pikërisht me nevojën për të shtypur me alfabetin thjesht latin libra jashtë Shqipërisë dhe për korrespondencat me jashtë. Në të vërtetë, me shkaqe të jashtme nuk kuptoheshin vetëm ato thjesht teknike, por edhe trysnia e ushtruar mbi Komisionin nga qarqet e shoqëritë e ndryshme shqiptare, që ishin për alfabetin e Stambollit (në Shqipërinë e Jugut) dhe atë të “Bashkimit” në Gegëri e sidomos në Shkodër. Vendimi për të përdorur bashkërisht dy alfabete u mor për të mos shkaktuar përçarje në radhët e delegatëve dhe të shqiptarëve në përgjithësi. Në të njëjtën kohë ai u quajt si një zgjidhje e përkohshme për të kaluar në të ardhmen në përdorimin e një alfabeti të vetëm.
Ndonëse nuk caktoi një alfabet të vetëm, vendimi i Kongresit të Manastirit ishte një hap i rëndësishëm përpara në rrugën e zgjidhjes përfundimtare të çështjes së alfabetit të shqipes dhe ushtroi një ndikim të fuqishëm në bashkimin politik dhe përparimin e mëtejshëm kulturor të kombit shqiptar. Me këtë vendim iu dha fund kaosit që mbretëronte deri atëherë në çështjen e shkrimit të shqipes. Në vend të alfabeteve të shumta që ishin përhapur në Shqipëri e në kolonitë e mërgimit, tani do të përdoreshin vetëm dy, edhe këta bashkërisht. Përveç kësaj, duke vendosur për dy alfabete, që mbështeteshin në atë latin, Kongresi i Manastirit ripohoi edhe njëherë vendosmërinë e shqiptarëve për të mbrojtur individualitetin e tyre kombëtar, kundër orvatjeve të xhonturqve për t’u imponuar alfabetin arab dhe për t’i identifikuar ata me turqit.
Atë që nuk e çoi dot deri në fund Kongresi i Manastirit, e zgjidhi përfundimisht vetë jeta e popullit shqiptar. Alfabeti thjesht latin, duke qenë i papërzier e më homogjen nga karakteri i shkronjave, më i lehtë e më praktik për shtyp, u përhap gjithnjë e më shumë dhe nga fundi i Luftës së Parë Botërore u bë tashmë alfabeti i përbashkët e i vetëm për gjithë shqiptarët, alfabeti i sotëm i gjuhës shqipe.
Megjithëse çështja e njësimit të alfabetit zuri vendin kryesor në punimet e Kongresit të Manastirit, vetë Kongresi nuk ishte një mbledhje thjesht gjuhësore, por edhe një manifestim politik. Krahas tubimeve të hapura, u organizuan edhe mbledhje të fshehta kushtuar çështjeve p olitike të ditës. Objekti kryesor i diskutimeve në këto mbledhje ishin marrëdhëniet e shqiptarëve me turqit, lufta për të drejtat kombëtare të popullit shqiptar, për zhvillimin kulturor dhe ekonomik të vendit, si edhe marrëdhëniet me shtetet evropiane. Përfundimet e këtyre diskutimeve dhe vendimet që u morën në këto mbledhje, u përfshinë në programin kombëtar prej 18 pikash që iu dha deputetit të Korçës, Shahin Kolonjës, për ta paraqitur në parlament në emër të shqiptarëve. Ky program ështe një nga dokumentet më të rëndësishme të Kongresit të Manastirit, në të cilin u pasqyruan aspiratat e shqiptarëve për autonominë territoriale-administrative të Shqipërisë.
Vendin kryesor në program e zinin kërkesat politike për “njohjen zyrtare të kombësisë shqiptare dhe të gjuhës shqipe”. Në lidhje të ngushtë me këtë kërkohej emërimi i nëpunësve shqiptarë në të katër vilajetet, zgjedhja e të gjitha organeve lokale, zgjerimi i kompetencave të tyre dhe kryerja e shërbimit ushtarak ng a dy deri në dy vjet e gjysmë në Shqipëri, nën drejtimin e oficerëve shqiptarë të dalë nga shkollat ushtarake që do të ngriheshin në vend.
Pjesë përbërëse e kërkesës për njohjen e kombësisë shqiptare dhe e të drejtave të saj, ishte edhe themelimi i shkollës së pavarur shqipe, që do të arrihej duke i kthyer të gjitha shkollat shtetërore turke në Shqipëri, ato fillore, qytetëse e të mesme, në shkolla kombëtare dhe duke vendosur gjuhën amtare shqipe “si gjuhë mësimi në të gjitha këto shkolla shtetërore”, ndërsa turqishtja do të mësohej si lëndë e veçantë, duke filluar nga viti katërt i shkollës fillore. Të lidhura ngushtë me këtë ishin edhe masat që parashikohej të merreshin për kthimin e shkollave në gjuhën greke, që funksiononin për shqiptarët e krishterë, në shkolla kombëtare, me gjuhën shqipe si gjuhë mësimi, duke i hequr ato nga administrimi i klerit dhe duke i shpallur shkolla shtetërore. Këto shkolla do të mbaheshin me të ardhurat nga pasuritë e kishave, të cil at duhej të administroheshin nga shteti dhe me të ardhurat e buxhetit të shtetit osman. Për t’u prerë rrugën ndërhyrjeve të Austrisë, të Italisë e të Greqisë në Shqipëri, kërkohej që klerikët katolikë e ortodoksë të paguheshin nga shteti turk. Me këto masa do të kufizohej ndikimi i propagandave të huaja shkollore e kishtare në Shqipëri, sidomos i asaj greke.
Një nga kërkesat më të rëndësishme në fushën e arsimit ishte ajo për themelimin e një universiteti shqiptar, që kishte qenë aspiratë e hershme e rilindësve. Për përgatitjen e profesorëve për këtë universitet do të dërgoheshin çdo vit, me bursa të shtetit, të rinj që do të mësonin në shkollat e larta të Evropës dhe të ShBA-së. Po kështu kërkohej të themelohej një muze arkeologjik kombëtar në një nga qytetet e Shqipërisë.
Programi përmbante gjithashtu një varg masash, që kishin për qëllim zhvillimin ekonomik të vendit, për të cilin ishte interesuar borgjezia shqiptare. Të tilla ishin masat për hapjen dhe shfry tëzimin e minierave, për ndërtimin e hekurudhave nga sipërmarrës shqiptarë, për ngritjen e ekonomive të mëdha bujqësore në Myzeqe etj. Në pjesën ekonomike përfshihej edhe kërkesa për kufizimin e depërtimit të kapitalit të huaj në ekonominë shqiptare, që kishte për qëllim të ndalonte ekspansionin ekonomik të shteteve të huaja dhe në mënyrë të veçantë t’u jepte mundësi borgjezisë shqiptare e kapitalit vendas të shtinte në dorë tregun dhe ekonominë e Shqipërisë.
Programi politik, i miratuar në Kongresin e Manastirit, megjithëse nuk përmbante kërkesa të domosdoshme për organizimin e një shteti autonom, si veçimi i territoreve shqiptare dhe forma e qeverisjes së tyre, ai pati rëndësi të veçantë, sepse i përmbysi shpresat e tyrqve të rinj dhe të bashkëpunëtorëve të tyre shqiptarë për ta kufizuar Kongresin vetëm me çështjet e alfabetit, për ta mbajtur larg problemeve politike e luftës kundër regjimit xhonturk. Miratimi i tij dëshmonte gjithashtu se Lëvizja Kombëtare Shqip tare edhe pas shpalljes së kushtetutës kishte ruajtur karakterin e saj politik e të pavarur dhe kishte si objektiv themelor realizimin e autonomisë së Shqipërisë.
Kongresi i Manastirit shënoi gjithashtu një hap të rëndësishëm në ngritjen e shkallës së organizimit të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Vetë thirrja e tij si një forum mbarëkombëtar, vendimet që mori për çështje të tilla që i takonin gjithë kombit dhe, në mënyrë të veçantë, njohja faktike e klubit të Manastirit si klub qendror, me të cilin do të mbanin lidhje gjithë klubet e tjera, dëshmojnë për vendosjen e një bashkërendimi të veprimtarisë organizative e politike-kulturore të klubeve dhe të shoqërive shqiptare, nën drejtimin e klubit “Bashkimi” të Manastirit. Jo rastësisht konsujt e huaj e trajtonin këtë masë si një përpjekje që do të krijonte njëlloj federate të klubeve shqiptare.
Vendimi për t’i dhënë klubit “Bashkimi” të Manastirit, që qëndronte në krye të luftës për të drejtat kombëtare të shqiptarëve, a tributet e një klubi qendror, u arrit pas kundërshtimit të përpjekjeve të krahut të moderuar të lëvizjes kombëtare për t’u imponuar klubeve e shoqërive shqiptare udhëheqjen politike dhe organizative të klubit të Stambollit, drejtuesit e të cilit, përgjithësisht, njiheshin si përkrahës të xhonturqve.
Kongresi i Manastirit dhe vendimet e tij përbëjnë një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e re të popullit shqiptar. Për herë të parë pas kuvendeve, që u mbajtën në periudhën e Lidhjes së Prizrenit (1878-1881) dhe të Lidhjes së Pejës (1899-1900), u mblodhën në këtë Kongres përfaqësues nga të gjitha krahinat e Shqipërisë dhe u morën vendime të rëndësishme për çështjen e alfabetit e për ato politike, që ndihmuan për ngritjen në një shkallë më të lartë të kulturës e të arsimit shqiptar, si edhe për bashkimin e tij të mëtejshëm në luftën për çlirimin kombëtar.


Shqipëria gjatë zgjedhjeve parlamentare të vitit 1908 dhe Kundërrevolucion it të prillit të vitit 1909

Zgjedhjet për në parlamentin turk u bënë sipas ligjit elektoral të shpallur nga xhonturqit më 15 shtator 1908, i cili nuk njihte kombësitë joturke dhe i shpallte të gjithë banorët e Perandorisë “osmanllinj”. Ai vinte si kusht për të qenë deputet pranimin e përkatësisë në “kombësinë” osmane, njohjen e gjuhës turke, si dhe caktonte për këtë një cenz të lartë pasurie, duke përjashtuar kështu nga zgjedhjet shtresa të gjera të popullsisë fshatare e qytetare. Por xhonturqit e shkelën edhe këtë ligj, i kufizuan më shumë të drejtat e kombësive joturke në zgjedhje.
Fushata elektorale e muajve tetor-nëntor u zhvillua në Shqipëri në një gjendje të nderë dhe u shoqërua me konflikte ndërmjet atdhetarëve shqiptarë e xhonturqve. Në zona të tëra popullsia shqiptare, duke kujtuar se regjistrimi i popullsisë që xhonturqit ndërmorën për zgjedhjet bëhej për shtimin e taksave, e bojkotuan atë. Për shkak të veprimeve arbitrare të xho nturqve, në vilajetet e Kosovës dhe të Shkodrës pati protesta, konflikte e përleshje me autoritetet lokale. Si pasojë, krahina të tëra të shqipërisë nuk morën pjesë në zgjedhje. Popullsia katolike e Shkodrës, për shkak të shkeljes së ligjit elektoral, i bojkotoi zgjedhjet; po kështu veproi edhe popullsia e Mitrovicës, në vilajetin e Kosovës. Pothuajse gjithë popullsia e sanxhakut të Prevezës, shumica e asaj të sanxhakëve të Gjirokastrës e të Janinës etj., që përbëheshin nga çifçinjtë, u përjashtuan nga e drejta elektorale. Përveç kësaj, xhonturqit përdorën të gjitha mjetet për t’i detyruar zgjedhësit të votonin për deputetët turq e proturq, që ishin kandidatë të Komitetit “Bashkim e Përparim”.
Në Vlorë e në Berat xhonturqit organizuan një fushatë të ashpër kundër kandidaturës së Ismail Qemalit. Megjithatë, në saje të veprimtarisë së klubeve dhe të atdhetarëve, popullsia e sanxhakut të Beratit e zgjodhi atë deputet. Në Elbasan klubet dhe atdhetarët e tjerë vunë përballë kandidaturës së Abdullah Mahir efendiut, që përkrahej nga xhonturqit, atë të atdhetarit doktor Ibrahim Temo. Megjithëse gëzonte mbështetjen e atdhetarëve elbasanas e sidomos të të rinjve me ndjenja kombëtare, për shkak të propagandës së xhonturqve dhe ithtarëve të tyre, doktor Ibrahim Temoja nuk arriti të zgjidhej si deputet i këtij sanxhaku. Në Dibër forcat atdhetare të vendit hynë në konflikt me xhonturqit, që kërkonin t’u impononin si kandidatë për deputetë përkrahësit e tyre, elementët proturq, duke përdorur për këtë qëllim edhe ushtrinë kundër zgjedhësve vendas. Përkundër pengesave të xhonturqve, që në Gjilan u shoqëruan me përdorimin e forcave ushtarake kundër shqiptarëve, Hasan Prishtina u zgjodh deputet i sanxhakut të Prishtinës.
Fushata e zgjedhjeve përkoi me aneksimin nga Austro-Hungaria të Bosnjës dhe të Hercegovinës, në tetor të vitit 1908 (që ishin pushtuar prej saj me vendimet e Kongresit të Berlinit, më 1878). Thirrjet e xhonturqve për bojkotimin e mallr ave austriake gjetën në një farë mase përkrahje edhe midis shqiptarëve, që ishin të shqetësuar për mundësinë e vazhdimit të ekspansionit austriak drejt tokave të tyre, në vilajetin e Kosovës. Megjithatë, xhonturqit nuk arritën atëherë të formonin me shqiptarët një front të përbashkët kundëraustriak.
Zgjedhjet u zvarritën shumë dhe si rrjedhim parlamenti u hap vetëm më 17 dhjetor 1908. Nga krahinat shqiptare në të u zgjodhën 26 deputetë, nga të cilët vetëm një pjesë e tyre, si Ismail Qemali, Nexhip Draga, Hasan Prishtina, Shahin Kolonja, Bedri Pejani etj., përfaqësonin forcat atdhetare shqiptare, që vepruan në parlament si kundërshtarë të politikës së xhonturqve ndaj shqiptarëve.
Ismail Qemali, udhëheqës i grupit të deputetëve shqiptarë në parlament, u vu njëkohësisht në krye të opozitës liberale, e cila në dhjetor të vitit 1908 u shndërrua në një parti më vete me emrin “Ahrar” (“Liberalët”). Megjithëse partia “Ahrar” përfaqësonte interesat e qarqeve konservatore të Turqisë dhe luftonte kundër regjimit xhonturk nga pozitat e tyre, në programin e saj përfshihej edhe kërkesa për decentralizimin e administrimit të Perandorisë Osmane dhe për vetëqeverisjen e provincave kombëtare. Ishte pikërisht kjo kërkesë dhe synimi për ta shfrytëzuar atë në të mirë të shqiptarëve, ajo që e shtyu Ismail Qemalin të bashkohej me këtë organizatë e të tërhiqte në të edhe deputetët shqiptarë e të kombësive të tjera. Në të njëjtën kohë, Ismail Qemali u përpoq ta shndërronte atë në një parti me një program të vërtetë liberal, e cila, krahas të tjerave, duhej t’u siguronte kombeve lirinë e veprimit për çështjet që u takonin interesave të tyre nacionalë, domethënë një autonomi të gjerë.
Në sesionin e dhjetorit parlamenti diskutoi gjendjen politike në Perandorinë Osmane, çështjen e çetave shqiptare e maqedone dhe të shkollave kombëtare të popujve joturq. Meqë shumica e deputetëve i përkiste Komitetit “Bashkim e Përparim”, parlamenti u bë përçues i politikës nacionaliste xhonturke, nuk pranoi të plotësonte kërkesat e lëvizjeve kombëtare në Shqipëri e në Maqedoni, duke përfshirë edhe atë të hapjes së shkollave kombëtare në gjuhën shqipe.
Vazhdimi nga xhonturqit i politikës së asimilimit të shqiptarëve, duke u mohuar kombësinë dhe të drejtën e mësimit të gjuhës amtare, si edhe arbitrariteti i administratës osmane, u bënë shkak për acarimin e gjendjes politike në Shqipëri dhe të marrëdhënieve të shqiptarëve me Komitetin “Bashkim e Përparim”. Në Manastir, ku ndodhej qendra drejtuese e klubeve, xhonturqit përgatitën atentate kundër udhëheqësve të lëvizjes shqiptare. Një atentat i tillë u bë edhe në Korçë kundër Dervish Himës, që kundërshtonte me vendosmëri politikën shoviniste të turqve të rinj.
Xhonturqit u orvatën të veçonin dhe të zhduknin një nga udhëheqësit më me ndikim në të lëvizjes shqiptare, Isa Boletinin. Ndonëse kishte qenë një nga drejtuesit e Kuvendit të Ferizajt, të korrikut të vitit 1908, Isa Bo letini, pas shpalljes së kushtetutës, shfaqi mosbesim ndaj regjimit xhonturk, nuk pranoi propozimet e Komitetit “Bashkim e Përparim” për t’u futur në organizatat e xhonturqve dhe për t’iu nënshtruar atyre. Kjo ishte arsyeja e konfliktit të tij me kajmekamin e Mitrovicës, që lindi menjëherë pas revolucionit dhe që e detyroi Isa Boletinin të tërhiqej në gusht të vitit 1908 në Boletin. Megjithatë, Isa Boletini nuk ndërmori atëherë ndonjë veprim konkret politik a të armatosur kundër qeverisë, ndërsa xhonturqit, për të përligjur veprimet ushtarake për zhdukjen e tij, e shpallën “kundërshtar” të kushtetutës dhe përkrahës të regjimit të vjetër absolutist. Duke përfituar nga rritja e pakënaqësisë së shqiptarëve ndaj qeverisë, ata, më 22 nëntor 1908, me qëllim që ta kapnin ose ta zhduknin Isain, dërguan kundër tij në Boletin 1 500 ushtarë, të pajisur me artileri. Pas përleshjes që zgjati gjithë ditën, në të cilën u vranë rreth 30 ushtarë turq dhe 3 shqiptarë, Isa Boletini u tërhoq natën në fshatrat përreth për t’u vendosur më pas në katundin Isniq të Pejës.
Në jug të Shqipërisë Komiteti “Bashkim e Përparim” dhe degët e tij u përpoqën të shfrytëzonin gjendjen e acaruar që ishte krijuar në marrëdhëniet greko-turke lidhur me çështjen e Kretës për t’i tërhequr shqiptarët në anën e tyre, për t’i mobilizuar kundër grekëve dhe për ta çorientuar lëvizjen e tyre kombëtare në këto krahina. Për këtë qëllim në shkurt të vitit 1909 xhonturqit organizuan në Tepelenë një mbledhje të përfaqësuesve të parisë myslimane të vilajetit të Janinës. Këtu morën pjesë edhe delegatë të klubeve kombëtare, të cilët e shfrytëzuan këtë tubim për të kërkuar ngritjen e shkollave shtetërore shqipe, caktimin e nëpunësve shqiptarë, zbatimin e masave për zhvillimin ekonomik të vendit dhe armatosjen e popullsisë shqiptare. Xhonturqit i hodhën poshtë këto kërkesa.
Në fillim të vitit 1909, si pasojë e të korrurave të këqija të dy vjetëve të fundit dhe e bojkotimit të mallrave aust riake për shkak të aneksimit të Bosnjës dhe të Hercegovinës nga Austria, gjendja ekonomike në Shqipëri u keqësua shumë. Rajone të tëra të vilajeteve shqiptare kërcënoheshin nga uria; fshatarët po detyroheshin të shisnin bagëtinë e tokën dhe të vërshonin në qytete, ku gjendja nuk ishte më mirë. Zejtaria e tregtia po kalonin gjithashtu një krizë të rëndë, që e keqësoi gjendjen e prodhuesve e të tregtarëve të vegjël.
Pakënaqësia e popullsisë u shtua edhe më shumë kur qeveria turke, në vend që t’ua lehtësonte fshatarëve barrën e taksave, siç u kishte premtuar gjatë revolucionit, filloi të mblidhte të gjitha llojet e taksave për vitin 1909 dhe ato të prapambetura të dy viteve të fundit. Edhe ligji i ri i shërbimit ushtarak i shpallur në gusht të vitit 1908, sipas të cilit thirreshin në ushtri të gjithë shqiptarët, pa dallim feje, cenoi venomet e krahinave malore të Shqipërisë dhe shkaktoi kundërshtimin e popullsisë së tyre. Të gjitha këto bënë që në shkurt të vitit 190 9 malësorët e rretheve të Pejës, të Gjakovës e të Dibrës të ngrinin krye kundër administratës osmane dhe kundër Komitetit “Bashkim e Përparim”.
Në mars kryengritja u shtri sidomos në sanxhakun e Pejës dhe në Malësinë e Dibrës, por trazira pati edhe në Pazarin e Ri. Për shtypjen e saj u dërguan nga Mitrovica 4 batalione ushtarësh, me 24 topa, të drejtuara nga komandanti i Divizionit të 18 të Mitrovicës, Xhavit Pasha. Por xhonturqit shpallën si qëllim të parë të ekspeditës zhdukjen e Isa Boletinit, që me 700 kryengritës ishte përforcuar në Isniq. Më 20 mars Xhavit Pasha, në krye të 3 000 ushtarëve, me 16 topa e me forca të kavalerisë, u nis nga Mitrovica në Pejë dhe më 24 mars u drejtua për në Isniq, ku kërkoi nga krerët shqiptarë të dorëzonin Isa Boletinin, ndërsa popullsia të paguante taksat dhe të jepte ushtarë, duke i kërcënuar se do t’u digjte shtëpitë e pasurinë.
Megjithëse Isa Boletini, për të mos i dhënë shkak Xhavit Pashës të shkatërronte fshatrat e kësaj z one, u tërhoq nga Isniqi drejt jugut pa bërë ndonjë qëndresë, ushtria osmane shkatërroi 96 kulla të përkrahësve të tij në Isniq e në katunde të tjera të rrethit të Pejës. Këto veprime e shtuan pakënaqësinë e popullsisë dhe e ndërlikuan gjendjen jo vetëm në vilajetin e Kosovës, por edhe në gjithë trevat shqiptare.
Veprimet ushtarake u shtrinë edhe në Malësinë e Dibrës, ku në fillim të prillit u zhvillua një përleshje ndërmjet fshatarëve kryengritës dhe ushtrisë turke në katundin Gjuricë, gjatë së cilës turqit patën humbje të mëdha. Kryengritësit bënë përpjekje për t’u organizuar dhe për t’u bashkuar. Më 10 prill u mbajt në Malësinë e Dibrës një tubim i gjerë, ku morën pjesë, përveç përfaqësuesve të popullsisë së Dibrës, edhe ata të Shkodrës, të Elbasanit, të Prizrenit, të Pejës etj. Këtu u formua një Këshill, i cili do të merrej me organizimin dhe me zgjerimin e kryengritjes, për t’i dhënë asaj një karakter më të përgjithshëm.
Lëvizja përfshiu edhe Shkodrën, Janin ën etj., ku të rinjtë shqiptarë nuk pranonin të kryenin shërbimin ushtarak dhe largoheshin nga ushtria. Autoritetet xhonturke dërguan në Shqipërinë e Jugut forca ushtarake për ta shtypur këtë lëvizje. Për t’u prerë hovin largimeve nga ushtria ato pushkatuan vetëm në Janinë, në mars të vitit 1909, 80 ushtarë shqiptarë.
Me politikën e vet nacionaliste Komiteti “Bashkim e Përparim” e thelloi edhe më shumë armiqësinë me popullin shqiptar dhe me popujt e tjerë të shtypur të Perandorisë. Këtë gjendje e shfrytëzuan qarqet reaksionare të Turqisë, me sulltan Abdyl Hamitin në krye, që prisnin rastin e përshtatshëm për të asgjësuar rendin kushtetues dhe për të rivendosur absolutizmin. Komplotin kundërrevolucionar, siç është quajtur ai në histori, e organizoi partia opozitare “Ahrar”. Kjo parti, duke pasur përkrahjen e disa përfaqësuesve të parisë dhe të klerikëve turkomanë të Dibrës e të Kosovës, shpresonte të bënte për vete shqiptarët e veçanërisht repartet ushtarake shqiptare t ë pakënaqura nga regjimi xhonturk. Mirëpo shqiptarët, pikërisht ata të sanxhakut të Dibrës dhe të zonave malore të Kosovës, që në atë kohë kishin ngritur krye kundër qeverisë xhonturke, duke kundërshtuar qëndrimet nacionaliste të xhonturqve, kërkonin të siguronin të drejtat e tyre kombëtare duke u mbështetur në kushtetutën, e jo të restauronin regjimin e vjetër absolutist të sulltan Abdyl Hamitit, prandaj nuk e përkrahën kundërrevolucionin. Ithtarët e sulltan Abdyl Hamitit në këto treva mundën të bënin për vete vetëm një pjesë të oficerëve të ushtrisë turke, por jo popullsinë shqiptare të këtyre zonave. Këtë kthesë nuk e përkrahu as grupi i deputetëve shqiptarë që bashkëpunonte në parlament me partinë “Ahrar”, duke përfshirë këtu edhe Ismail Qemalin.
Më 13 prill 1909 ngriti krye garnizoni i Stambollit që rrëzoi qeverinë dhe detyroi Komitetin “Bashkim e Përparim” të largohej nga Stambolli. Në kryeqytet e rreth tij ndodheshin atëherë 25 000 ushtarë. Pushteti kaloi në d uart e forcave reaksionare gjysmëfeudale e klerikale, të kryesuara nga Shejhylislami dhe të lidhura me regjimin absolutist të sulltan Abdyl Hamitit. Por kundërrevolucioni i prillit i vitit 1909 nuk gjeti përkrahje as në Turqi, as edhe në kombësitë e shtypura. Edhe Ismail Qemali, që u gjend atëherë në Stamboll, ndonëse i përkiste partisë “Ahrar”, e dënoi si të dëmshme kthesën reaksionare të prillit. Megjithëse nuk e kundërshtoi postin e kryetarit të Senatit, që parlamenti i mbetur turk i ofroi atëherë, ai nuk pranoi të bashkëpunonte me sulltanin dhe nuk mori pjesë si ministër në qeverinë që u formua në ato ditë. Lajmet që qarkullonin në atë kohë për pjesëmarrjen e Ismail Qemalit në këto ngjarje, për shkak të të cilave ai u detyrua të largohej nga Turqia, ishin të rreme, të trilluara nga armiqtë e tij e sidomos nga sulltan Abdyl Hamiti, ato kishin për qëllim ta zhduknin atë. Komisioni i posaçëm i parlamenti turk, i formuar pas shtypjes së kundërrevolucionit të prillit të viti t 1909, e shpalli Ismail Qemalin të pafajshëm.
Shqiptarët, me gjithë armiqësinë e tyre ndaj regjimit xhonturk, iu përgjigjën pozitivisht thirrjes që Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim”, me seli në Selanik, u drejtoi gjithë klubeve. Edhe popullsia e krahinave veriore, që kishte filluar t’u kundërvihej xhonturqve, nuk u bashkua me kundërrevolucionin e prillit siç shpresonin përkrahësit e sulltan Abdyl Hamitit. Sikurse vinte në dukje konsulli francez në Manastir në relacionin që i dërgonte qeverisë së tij më 18 maj 1909, “shqiptarët dhe ushtarët “reaksionarë” (siç i quanin xhonturqit - shën. i aut.) në pragun e këtyre ngjarjeve u bënë menjëherë luftëtarë të zjarrtë të kushtetutës”. Drejtuesit e klubeve shqiptare u vunë tërësisht në mbrojtje të rendit kushtetues dhe dërguan në Armatën III të Maqedonisë, që u ngarkua për të shtypur kundërrevolucionin, reparte vullnetare shqiptare, të ngritura në vilajetet e Manastirit dhe të Kosovës. Për hir të veprimeve të klubit shqiptar të Shkupit, të drejtuar nga Bajram Curri e atdhetarë të tjerë, dështuan përpjekjet e myftiut të Prishtinës, të dërguar me porosi nga Stambolli në kryeqendrën e vilajetit për të tërhequr shqiptarët e Kosovës në kthesën kundërrevolucionare. Më 17 prill klubi i Shkupit i bëri thirrje popullsisë shqiptare të përkrahte regjimin kushtetues, të hynte në repartet ushtarake vullnetare për të marshuar drejt Stambollit dhe për të shtypur forcat kundërrevolucionare. Në mbrojtje të kushtetutës u vunë edhe maqedonët.
Shqiptarët, të inkuadruar në forcat e Armatës III, morën pjesë në luftimet e Çatallxhasë, që zgjatën tri ditë dhe që çelën rrugën për veprime të mëtejshme kundër forcave të reaksionit hamitian. Në këto rrethana revolta u kufizua vetëm në Stamboll dhe dy javë pas shpërthimit të saj u shtyp nga Armata III e Maqedonisë, e cila, e komanduar nga Mahmut Shefqet pasha, hyri më 29 prill në kryeqytet dhe rivendosi pushtetin e Komitetit “Bashkim e Përparim”. Sulltan Ab dyl Hamiti II u rrëzua nga froni dhe vendin e tij e zuri sulltan Mehmet Reshati V, që ishte një kukull në duart e xhonturqve dhe të Komitetit Qendror “Bashkim e Përparim”. Kryeministër u caktua Hysen Hilmi pasha.
Ismail Qemali, që në ato ditë të majit të vitit 1909 ndodhej në Athinë, përkrahu menjëherë qeverinë e re dhe i bëri thirrje edhe partisë “Ahrar” ta mbështeste atë. Pas kthimit në Stamboll, duke pasur ndihmën e shqiptarëve dhe të arabëve, që bënin pjesë në partinë “Ahrar”, Ismail Qemali u zgjodh kryetar i saj.

Shkolla e shkrimi shqip pas Kongresit të Manastirit dhe dhuna xhonturke (dhjetor 1908 - gusht 1909)

Të mbështetur në vendimet e Kongresit të Manastirit, atdhetarët shqiptarë hapën shkolla të reja shqipe dhe i shtuan përpjekjet për të përhapur shkrimin shqip në të katër anët e vendit. Në janar të vitit 1909 klubi i Elbasanit mblodhi të holla të mjaftueshme për të mbajtur me mjetet e tij 4 shkol la shqipe, një në qytet me 100 nxënës dhe tri në fshatra me nga 60 nxënës secila. Klubi kishte caktuar gjithashtu 3 mësues shëtitës në krahinën e Shpatit, të cilët u mësonin gjuhën shqipe fëmijëve e banorëve të rritur të 10 fshatrave. Përveç këtyre, që nga fundi i vitit 1908 në Shpat funksiononin 4 shkolla shqipe, ku mësonin fëmijët e 19 fshatrave.
Në janar-shkurt të vitit 1909 u ngrit një shkollë shqipe në Glinë të Leskovikut, një në Pogradec, dy shkolla shqipe në katundet Kakos e Selenicë të Frashërit (në të cilat mësonin edhe fëmijët e katundeve përreth), një shkollë shqipe në katundin Cakran të Fierit dhe një tjetër në Negovan. Në shkurt të vitit 1909 filloi të funksiononte shkolla shqipe e Kumanovës, që u hap nga klubi shqiptar i këtij qyteti. Në fillim të vitit 1909, pas një lufte të ashpër me oficerët xhonturq, u arrit të çelen shkolla shqipe në qytetin e Ohrit. Në mars të vitit 1909 në Korçë, përveç dy shkollave të hapura menjëherë pas shpalljes së kushtetutës, u çel edhe një shkollë tjetër e pavarur për djem, kurse në verën e atij viti u çel një shkollë shqipe në fshatin Libohovë.
Me përpjekjet e klubeve vijoi të futet mësimi i gjuhës shqipe në shkollat shtetërore turke dhe të huaja. Në dhjetor të vitit 1908 mësimi i gjuhës shqipe ishte futur si lëndë e detyrueshme në të katër shkollat fillore turke të Elbasanit, në atë gjysmë të mesme (qytetëse), si edhe në shkollën e komunitetit ortodoks. Pranë kësaj shkolle ishte ngritur edhe një kurs nate për mësimin e shqipes, që ndiqej nga 60 djem. Pas kësaj qeveria greke i preu kësaj shkolle subvencionimin.
Në fillim të vitit 1909 klubet shqiptare arritën të fusnin mësimin e gjuhës shqipe në shkollat fillore turke të Gjirokastrës, të Frashërit, të Përmetit, të Tepelenës, të Beratit, të Peqinit, të disa fshatrave të Mallakastrës etj., ndërsa klubi i Vlorës e shndërroi shkollën fillore turke të këtij qyteti në shkollë shqipe. Mësimi i shqipes u fut gjithashtu në shkollat turke të fsh atrave Qesarakë, Novoselë e Selenicë e Kolonjës dhe në shkollën greke të Fierit.
Në pranverën e vitit 1909, falë përpjekjeve të klubeve e të mësuesve atdhetarë, gjuha shqipe mësohej edhe në shkollat qytetëse (ruzhdie) turke të Vlorës, të Përmetit, të Mitrovicës, të Beratit si dhe në disa gjimnaze (idadie) të vendit, si në atë të Manastirit, të Gjirokastrës, të Beratit, të Korçës, të Janinës, të Durrësit, të Shkupit etj.
Në mjaft qytete të Shqipërisë u kërkua që gjuha shqipe të përdorej edhe në gjykata e në predikimet fetare të kishës ortodokse. Në fundin e shkurtit të vitit 1909 klubi i Korçës, së bashku me përfaqësuesit e popullsisë ortodokse të këtij qyteti, vendosi që predikimi në kishat ortodokse të bëhej në gjuhën shqipe. Ky vendim iu njoftua edhe peshkopit të Korçës, Patrikanës së Stambollit dhe valiut të Manastirit. Ndërkaq, atdhetarët korçarë, me nismën e tyre, filluan të futnin gradualisht gjuhën shqipe në kishat e qytetit. Në kishën e Negovanit predikimi filloi të bëhej gjithashtu në shqip.
Edhe përfaqësuesit e popullsisë katolike e myslimane të Kurbinit, në mbledhjen që mbajtën në gusht të vitit 1909, kërkuan nga qeveria turke që të hapte shkolla fillore shqipe në fshatrat e kësaj krahine.
Klubi i Elbasanit, për të shmangur pengesat që xhonturqit u nxirrnin shkollave shqipe, u propozoi më 31 dhjetor gjithë klubeve shqiptare që t’i përcillnin parlamentit turk e deputetëve shqiptarë kërkesën për njohjen zyrtare të kombësisë shqiptare, plotësimi i së cilës do t’u siguronte shqiptarëve të drejtat kombëtare në lëmin e kulturës dhe të arsimit. Por kjo kërkesë nuk u miratua nga qeveria turke.
Shkolla shqipe qysh në periudhën e parë pas revolucionit u ndesh me përpjekjet e xhonturqve për të penguar përhapjen e saj. Prandaj edhe përkrahja që shqiptarët u dhanë xhonturqve për shtypjen e kundërrevolucionit të prillit të vitit 1909, ishte akti i fundit i bashkëpunimit me ta. Pasi forcuan pozitat në Stamboll, xhonturqit ka luan në përdorimin e masave shtypëse ndaj lëvizjes kulturore të popujve të shtypur në përgjithësi dhe të shqiptarëve në veçanti.
Lëvizja për arsimin e kulturën kombëtare shqiptare u gjend shumë shpejt përballë goditjeve të Komitetit “Bashkim e Përparim”, i cili, meqë paraqitej si mbrojtës i kushtetutës, vepronte më shpesh në mënyrë të fshehtë sesa të hapur. Një nga mjetet kryesore që xhonturqit përdorën për të ndaluar këtë lëvizje, për t’i përçarë shqiptarët sipas dasisë fetare dhe për të penguar ngritjen e ndërgjegjes kombëtare, ishte propaganda e shkrimit të gjuhës shqipe me alfabetin arab, që filloi menjëherë pas Kongresit të Manastirit. Në shërbim të kësaj propagande u vunë disa nga klerikët konservatorë myslimanë dhe elementë të tjerë fanatikë e turkomanë, të cilët, duke shfrytëzuar ndjenjat fetare të popullsisë myslimane shqiptare, u përpoqën të formonin tek ajo bindjen se shkronjat latine janë të të pafeve (të kaurëve), se binin ndesh me fenë islame dhe se shq ipja mund të shkruhej vetëm me alfabetin turko-arab, që ishte i shenjtë, sepse me të ishte shkruar Kurani. Në fillim të vitit 1909 u formua në Stamboll “Shoqëria për mësimin dhe për shkrimin e gjuhës shqipe me shkronjat turqishte”, e përbërë kryesisht nga ulematë (klerikët e lartë) myslimanë, që shpërndante thirrje dhe abetare shqipe me alfabetin arab. Një abetare e tillë u përhap në viset e ndryshme të Shqipërisë në muajin janar të atij viti.
Kjo fushatë u shoqërua me orvatjet, që xhonturqit bënë për të provokuar mitingje të elementëve fanatikë e turkomanë kundër përdorimit të alfabetit latin, siç ndodhi në fillim të shkurtit në Manastir, në Dibër, në Follorinë e në Përlepë. Konsulli francez në Manastir, Pisho (Pichon), në informacionin e tij (të 16 shkurtit 1909), shkruante se “në këto tubime, të provokuara në mënyrë të fshehtë nga vetë autoritetet turke, nuk arritën të grumbullohen veçse hoxhallarët dhe turqit fanatikë, ndërsa shqiptarët, thuajse në mënyrë të përgjithshme nuk pranuan të duken atje”. Jo rastësisht këto mitingje u mbajtën në xhami. Po kështu, ulematë dhe disa nga hoxhallarët e Shkodrës, të nxitur nga Komiteti “Bashkim e Përparim” i këtij qyteti, duke përfituar nga fanatizmi i pjesës myslimane të popullsisë, zhvilluan në pranverën e vitit 1909 një agjitacion të fuqishëm për përdorimin e alfabetit arab në shkrimin e shqipes.
Ministria e Arsimit e Turqisë që në fund të vitit 1908 urdhëroi që në shkollat e vilajetit të Kosovës shqipja të mësohej me shkronjat arabe. Një urdhër i tillë iu dha në shkurt të vitit 1909 edhe prefekturës së Elbasanit. Po kështu vepruan autoritetet turke dhe komitetet xhonturke në qytetet e tjera të vendit, në Janinë, në Filat etj. Atdhetarët shqiptarë të këtyre trevave u vunë para një trysnie të dyfishtë, të shovinistëve grekë dhe të xhonturqve, që vepronin të bashkuar në luftën kundër shkollës dhe kundër shkrimit shqip. Në të njëjtën kohë komitetet xhonturke përkrahnin në ato ditë propa gandën asimiluese panhelenike që disa profesorë grekë dhe Shoqëria “Etniki Heteria” (“Shoqëria Kombëtare”) zhvillonin në atë kohë në viset shqiptare të vilajetit të Janinës.
Për të fshehur veprimtarinë e tij armiqësore kundër kulturës shqiptare, Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim” në mars të vitit 1909 u kumtoi klubeve shqiptare se “do të qëndronte asnjanës dhe nuk do të ndërhynte në çështjen e zgjedhjes së alfabetit të gjuhës shqipe”.
Klubet e quajtën këtë deklaratë një përpjekje të re për të mashtruar shqiptarët dhe morën masa për të mbrojtur liritë kushtetuese e për t’i bërë ballë reaksionit xhonturk. Në protestën që klubi “Bashkimi” i Manastirit i dërgoi Komitetit Qendror “Bashkim e Përparim” në javën e fundit të marsit, i shkruante se, duke luftuar alfabetin shqip ky komitet bie ndesh me kushtetutën turke, e cila ua garanton gjithë popujve të Perandorisë të drejtën e mësimit dhe të shkrimit të gjuhës amtare. Në letërkëmbimin e tij të marsit të vitit 1909 me klubet e Filatit, të Korçës etj., klubi “Bashkimi” i Manastirit i quante këto veprime të xhonturqve dhe të turkomanëve shqiptarë për t’u imponuar shqiptarëve alfabetin arab, si veprime armiqësore kundër kombit shqiptar. Ai udhëzonte në ato ditë klubet e tjera kombëtare që “kundër këtyre tradhtarëve të mos vepronin vetëm me penë, por edhe me armë”.
Komiteti “Bashkim e Përparim” u orvat të zhdukte klubet shqiptare dhe atdhetarët më të njohur, që drejtonin luftën kundër reaksionit xhonturk. Në maj të vitit 1909 xhonturqit, pasi arrestuan disa nga veprimtarët e klubit “Labëria” të Vlorës dhe i detyruan të tjerët të arratiseshin jashtë Shqipërisë, e likuiduan këtë klub, që ishte një nga më të rëndësishmit në Shqipërinë e Jugut. Po në atë kohë mbyllën edhe klubin e Ohrit, kryesia e të cilit u çua e lidhur me pranga në Manastir e pastaj në Stamboll.
Në fundin e majit të vitit 1909 vetëm në Ohër, në Pogradec e në Strugë u arrestuan 17 veta, përkrahës të shkollës dhe të sh krimit shqip, që u akuzuan për propagandë reaksionare kundër regjimit kushtetues. Midis të arrestuarve ishin edhe Hamdi Ohri, një nga udhëheqësit më në zë të lëvizjes kombëtare në këtë trevë, që kishte kaluar vite të tëra në burgjet e sulltan Abdyl Hamitit, Xhemaledin Beu, kryetar i klubit të Ohrit dhe Mehmet Beu, sekretar i klubit, intelektual dhe përkrahës i shkollës shqipe. Klubet shqiptare protestuan kundër këtij veprimi të dhunshëm, derisa i detyruan xhonturqit t’i shpallnin të pafajshëm dhe t’i lironin këta atdhetarë.
Ditë të vështira kaloi në verën e vitit 1909 lëvizja kulturore kombëtare në Tiranë. Më 23 korrik, në përvjetorin e shpalljes së kushtetutës, u zhvillua në Tiranë ceremonia e hapjes së klubit të këtij qyteti. Ishte paraparë gjithashtu që më 24 të këtij muaji të çelej një shkollë shqipe e mbrëmjes për të rriturit dhe të fillonte në mënyrë të organizuar mësimi i gjuhës shqipe në të gjitha shkollat shtetërore turke të Tiranës. Por pikërisht në këtë di të, me nxitjen e komiteteve xhonturke dhe të klubeve të oficerëve të lidhur me ta, nxënësit sulmuan e goditën në të gjitha shkollat mësuesit atdhetarë, sapo këta u njoftuan se nga ai çast do të fillonin mësimin e gjuhës shqipe. Më 27 korrik, po me shtytjen e klubeve të oficerëve, hynë në Tiranë më shumë se 200 fshatarë të armatosur, që demonstruan në rrugët e qytetit dhe para klubit të oficerëve, duke kërkuar mbylljen e klubit shqiptar dhe arrestimin e 64 anëtarëve të tij. Veprimtarë të tillë të lëvizjes kombëtare në Tiranë, si Refik Toptani e bashkëpunëtorët e tij, ose klerikët atdhetarë Hafiz Ibrahim Dalliu, Beqir Luga etj., u sulmuan drejtpërdrejt dhe u fyen publikisht. Me këto veprime të xhonturqve e të turmave fanatike të këtij rrethi u mbyll klubi kombëtar i Tiranës dhe dështoi orvatja e atdhetarëve tiranas për të futur gjuhën shqipe në shkollat e këtij qyteti. E njëjta gjendje u krijua edhe në Durrës, në kryeqendrën e prefekturës, ku atdhetarët shqiptarë nuk guxonin të hapnin klube e shkolla shqipe, si edhe në nënprefekturën e Kavajës, ku përpjekjet për hapjen e shkollës shqipe e të mësimit shqip ndeshën në kundërshtimin e reaksionit xhonturk dhe të klerikëve fanatikë myslimanë.
Aktet e dhunshme të xhonturqve, sidomos ngjarjet e Tiranës, e bënë gazetën “Dielli” të shkruante në atë kohë se “sot punërat në Shqipëri janë më keq se në kohërat e Abdyl Hamitit. Sot gjuha shqipe ndiqet më tepër se kurrë ndonjëherë” (“Çështja e Tiranës”, 16 shtator 1909). Ishin këto veprime arbitrare të administratës osmane, që i bënë konsujt e huaj, bashkëkohës të këtyre ngjarjeve, të arrinin në përfundimin se turqit e rinj “po mbajnë qëndrim armiqësor ndaj nacionalizmit shqiptar”, se “duke zbatuar traditat hamitiane dhe në kundërshtim me premtimet e tyre solemne, ata po persekutojnë çdo shfaqje të ndjenjave kombëtare shqiptare”, se në Turqi po shkohej drejt një diktature ushtarake dhe se kishte rrezik që kushtetuta të kthehej në një iluzion.
Politika turqizuese kundër shkollave e shkrimit shqip dhe konflikti i armatosur me shqiptarët, i nxitur nga administrata ushtarake osmane, zbuloi para popullit shqiptar thelbin reaksionar të regjimit xhonturk.

Ekspeditat ushtarake të Xhavit Pashës në Kosovë dhe Kryengritja shqiptare e vitit 1909 (maj-tetor 1909)

Me rivendosjen e pushtetit të tij në kryeqytet dhe në provinca Komiteti “Bashkim e Përparim”, megjithëse edhe këtë herë fitoren mbi forcat e kundërrevolucionit hamitian të prillit 1909, ia detyronte në një masë të madhe mbështetjes që i dhanë shqiptarët, e vazhdoi më me ngulm e në mënyrë të dhunshme politikën e vet nacionaliste, për të forcuar Perandorinë “një e të pandashme” Osmane, duke i mohuar popullit shqiptar dhe popujve të tjerë joturq çdo të drejtë kombëtare.
Krahas goditjeve kundër lëvizjes arsimore e kulturore shqiptare, në acarimin e marrëdhënieve ndërmjet shqiptarëve e xhonturqve ndikuan fuq ishëm edhe ekspeditat ushtarake të Xhavit Pashës në Kosovë dhe në Shqipërinë e Veriut në përgjithësi, të ndërmarra kryekëput me nismën e qeverisë së Stambollit.
Popullsia e Kosovës, edhe pse nuk kishte pranuar të paguante taksat (përfshirë edhe ato të prapambetura), të njihte shërbimin e detyrueshëm ushtarak dhe të dorëzonte armët, nuk pati ndërmarrë ndonjë qëndresë të armatosur kundër pushtetit xhonturk. Megjithatë, Komiteti “Bashkim e Përparim”, duke synuar t’i nënshtronte shqiptarët e Kosovës, t’i çarmatoste për t’i bërë të paaftë për të kundërshtuar, t’i detyronte të paguanin taksat e prapambetura dhe t’i rekrutonte me forcë në ushtrinë osmane, ndërmori ekspedita ndëshkimore të njëpasnjëshme, të komanduara nga Xhavit Pasha, që vazhduan nga pranvera e deri në muajin tetor të vitit 1909.
Për të mënjanuar çdo reagim të opinionit publik evropian dhe të Fuqive të Mëdha kundër dhunës mbi shqiptarët, qeveria turke deklaroi se ekspeditat ushtarake kishin për qëllim t ë qetësonin elementët “reaksionarë”, përkrahësit e sulltan Abdyl Hamitit dhe “kundërshtarët” e kushtetutës, edhe pse dihej se shqiptarët, duke përfshirë edhe ata të Kosovës, kishin luftuar kundër absolutizmit për vendosjen e regjimit kushtetues dhe për mbrojtjen e tij.
Në fillim të majit të vitit 1909 qeveria xhonturke nisi nga Shkupi drejt Gjakovës një ekspeditë të re ndëshkimore, të drejtuar nga Xhavit Pasha, komandant i Divizionit të 18 të Mitrovicës. Në krye të 10 batalioneve të këmbësorisë, të pajisura me 32 topa, Xhavit Pasha hyri më 16 maj në Pejë. Pasi la këtu tri batalione “për të mbajtur rregullin”, Xhavit Pasha u hodh në Gjakovë, ku kërkoi nga popullsia e qytetit të dorëzonte armët, të bëhej regjistrimi i popullsisë, të vileshin taksa të dyfishta për bagëtinë dhe të zgjeroheshin dritaret e kullave. Meqë krerët e Malësisë së Gjakovës që ishin thirrur në qytet, i kundërshtuan këto kërkesa, Xhavit Pasha u nis me pesë batalione këmbësorie dhe me dy bateri artileri e drejt Malësisë së Gjakovës.
Persekutimi i popullsisë dhe shkatërrimi i fshatrave (Ponoshec etj.) shkaktoi zemërimin e malësorëve, të cilët me forca të bashkuara sulmuan më 12 qershor ushtrinë e Xhavit Pashës në Qafën e Morinës. I goditur nga të katër anët nga kryengritësit, gjenerali turk u gjend në këtë zonë malore në një pozitë të vështirë, u thye keq dhe u detyrua të tërhiqej në Gjakovë.
Për të parandaluar vazhdimin e ekspeditës ushtarake në Shqipëri, deputetët shqiptarë Hasan Prishtina e Fuat Pasha, në fillim të qershorit, paraqitën një interpelancë në parlament, me të cilën kërkuan nga ministri i Brendshëm shpjegime rreth ngjarjeve në Kosovë. Por qeveria turke nuk hoqi dorë nga përdorimi i dhunës për nënshtrimin e shqiptarëve.
Pasi i erdhën përforcime të reja, Xhavit Pasha, në fundin e qershorit të vitit 1909, rifilloi ekspeditën, këtë herë kundër popullsisë së Pejës dhe të Rugovës. Gjatë kësaj fushate të egër ushtritë turke shkatërruan dhe kthyen në gërma dha fshatrat në të dyja anët e Grykës së Rugovës, vranë pleq e fëmijë dhe çnderuan vajza e gra.
Po ato ditë lëvizja u shtri edhe në trevën juglindore të Kosovës. Me nxitjen e krerëve të Malësisë së Gjakovës, të Pejës, të Ferizajt, të Prizrenit dhe të Lumës u mblodhën në Ferizaj rreth 3 000 veta, që kërkuan nga qeveria turke të kthente në detyrat e tyre gjithë nëpunësit shqiptarë të dëbuar si atdhetarë, të emëroheshin në administratën shtetërore vetëm nëpunës shqiptarë, të mos paguhej asnjë lloj takse e re, të ndërpritej çarmatimi i popullsisë së Lumës dhe t’u lejohej shqiptarëve të mbanin armë. Për të shtypur lëvizjen në Ferizaj xhonturqit dërguan forca ushtarake, me të cilat mundën të krijonin vetëm një qetësi të përkohshme.
Në fillim të korrikut Xhavit Pasha u kthye si “fitimtar” në Mitrovicë së bashku me ushtrinë e tij. Por ngjarjet e mëvonshme treguan se, me gjithë raprezaljet që bëri, pashai turk nuk arriti t’i nënshtronte shqiptarët. Kthimi i armëve, regjist rimi i popullsisë dhe mbledhja e taksave u ndërprenë sapo u largua ushtria. Ndërkaq, shqiptarët rindërtuan shumë shpejt kullat e shkatërruara.
Në gjysmën e parë të korrikut të vitit 1909, kur në Shqipërinë e Veriut vijonte ende qëndresa e armatosur kundër ekspeditave të Xhavit Pashës, Ismail Qemali, atë kohë i arratisur në Itali, publikoi thirrjen drejtuar “Vëllezërve shqiptarë!”, e cila, e botuar në formë manifesti në mijëra kopje, u shpërnda në të gjitha anët e Shqipërisë?. Shqiptarët, vinte në dukje Ismail Qemali në këtë thirrje, kanë 100 vjet që po luftojnë për të drejtat njerëzore dhe për lirinë, megjithatë sot rrezikohen të humbasin si komb. Duke njohur thelbin nacionalist të regjimit xhoturk, Ismail Qemali përpiqej të bindte shqiptarët të mos i mbështesnin shpresat te Komiteti “Bashkim e Përparim”. Pas shpalljes së lirisë (kushtetutës), theksonte ai, shqiptarët më shumë se çdo komb tjetër shpresuan se do të kishin mundësi të punonin për përparimin e gjuhës së tyre, por u gënjyen. Si dëshmi për këtë përmendeshin dhunimet në Shqipërinë e Poshtme, vrasjet që po bënte Xhavit Pasha në Shqipërinë e Sipërme, si edhe përçarjet që xhonturqit po mbillnin midis shqiptarëve.
Ismail Qemali arrinte në përfundimin se rruga e vetme, për shpëtimin e kombit shqiptar nga lakmitë e të huajve, do të ishte lufta për autonominë e Shqipërisë. “Shpresa e jonë, jeta e jonë, - shkruante ai, - lipset të jetë: Vetëurdhrimi i Shqipërisë, nën hijen e Perandorisë Osmane”. Ai parashtroi në këtë dokument programin e vet politik për zgjidhjen e çështjes shqiptare, të cilën e shihte në themelimin e një shteti autonom shqiptar. Për këtë duhej të bashkoheshin të gjitha viset ku flitej gjuha shqipe, të banuara nga popullsia shqiptare, në një vilajet të vetëm, i cili do të mbante emrin Shqipëri, “Vilajeti Shqiptar” (“Arnautlluk Vilajeti”) dhe do të kishte si kryeqytet Ohrin ose Elbasanin. Në kufijtë e Shqipërisë autonome do të përfshiheshin nga vilajeti i Janinës s anxhakët e qendrës (i Janinës), të Prevezës, të Gjirokastrës dhe të Beratit; nga vilajeti i Shkodrës sanxhaku i Shkodrës me Malësinë dhe sanxhaku i Durrësit; nga vilajeti i Manastirit sanxhaku i qendrës (i Manastirit), kazaja e Grebenesë nga sanxhaku i Selfixhesë, sanxhakët Dibrës, të Korçës dhe të Elbasanit; nga vilajeti i Kosovës sanxhakët e Shkupit, të Prishtinës, të Pejës dhe të Prizrenit.
Shqipëria autonome do të qeverisej nga një guvernator i dërguar nga Stambolli, pranë të cilit do të vepronte, po si organ ekzekutiv, Këshilli i Pleqve. Mësimi në të gjitha shkollat do të zhvillohej në gjuhën shqipe. Shqipja do të përdorej, bashkë me turqishten, edhe në shkollat e larta. Gjithë nëpunësit civilë e ushtarakë do të ishin shqiptarë nga kombësia. Ushtria, që do të përbëhej nga shqiptarët, do të shërbente brenda kufijve të Shqipërisë. Ashtu si Sami Frashëri, edhe Ismail Qemali mendonte që organizimi shtetëror i Shqipërisë autonome të ishte i tillë që, kur Perandoria Osmane të shthurej, Shqipëria të qëndronte në këmbë dhe të dilte prej saj si shtet i pavarur.
Ismail Qemali parashtroi në këtë thirrje programin më të plotë dhe më të përshtatshëm për zgjidhjen e çështjes shqiptare, rreth të cilit shpresonte të bashkonte jo vetëm krahun radikal të lëvizjes politiko-kulturore, forcat atdhetare që drejtonin klubet dhe shoqëritë shqiptare, por edhe kryengritësit e Kosovës e të Veriut të Shqipërisë, të cilët luftonin kundër ekspeditave ushtarake të Xhavit Pashës dhe kundër qeverisë xhonturke që i kishte organizuar ato.
Ndërkaq vijoi në Kosovë qëndresa kundërosmane, vatër e së cilës u bë Ferizaj me rrethinat e tij. Lëvizja kryengritëse në Ferizaj ishte e lidhur me veprimtarinë e një komiteti të fshehtë, që filloi të vepronte në këtë rreth në verën e vitit 1909. Me nismën e tij, më 20-22 gusht u mbajt në Ferizaj një manifestim i gjerë i shqiptarëve të armatosur, ku, përveç popullsisë së këtij qyteti dhe të rrethinave të tij, morën pjesë edhe banorë të rretheve të Gjilanit e të Prishtinës, që protestuan kundër taksave të reja, që vuri në atë kohë qeveria xhonturke. Më 22 gusht numri i demonstruesve u shtua duke arritur në 3 000 veta. Po në këtë ditë, forcat ushtarake osmane, të dërguara nga Shkupi e Selaniku, goditën shqiptarët e tubuar në Ferizaj dhe vranë 12 prej tyre e plagosën disa të tjerë. Konflikte të armatosura ndërmjet shqiptarëve e ushtrisë pati edhe në rrugën Ferizaj-Gjilan.
Në ditët e fundit të gushtit lëvizja u përhap në rrethin e Pejës, midis Gucisë e Beranës. Për të ndëshkuar popullsinë e kësaj ane u dërguan ato ditë nga Peja, Shkupi, Prizreni e Selaniku forca të tjera ushtarake, që goditën kryengritësit në hapësirën midis Gucisë e Beranës. Në të njëjtën kohë vijuan përpjekjet edhe me kryengritësit e Rugovës.
Në fund të gushtit dhe në fillim të shtatorit lëvizja përfshiu Lumën e Podrimën, në sanxhakun e Prizrenit. Lumjanët, ashtu si shumica e popullsisë së sanxhakut të Prizrenit, pat ën luftuar për shpalljen e kushtetutës turke, në korrik të vitit 1908. Qëndresa e tyre e armatosur nuk drejtohej kundër kushtetutës, por kundër politikës së xhonturqve, të cilët shkelën premtimet që u kishin bërë shqiptarëve gjatë revolucionit për të kufizuar taksat, për t’u dhënë të drejtat kombëtare, madje edhe autonominë, dhe kërkonin t’u hiqnin banorëve të këtyre krahinave edhe ato privilegje që i gëzonin prej shekujsh sipas venomeve të tyre, të njohura edhe nga sulltanët osmanë.
Më 3 e 4 shtator rreth 700-800 kryengritës lumjanë, të udhëhequr nga Ramadan Zaskoku, u përgatitën të hynin në Prizren për t’i paraqitur mytesarifit kërkesat e tyre. Megjithatë, për të shmangur konfliktin e armatosur me garnizonin e Prizrenit, që u përgatit të rezistonte, kryengritësit pranuan të shpërndaheshin dhe të dërgonin në Prizren një komision prej 20-30 vetash, i cili do të paraqiste kërkesat e tyre paqësore, që duhej t’u përcilleshin edhe deputetëve shqiptarë të parlamentit.
Por Stambolli ndërmori një fushatë të re ushtarake kundër shqiptarëve. Më 6 shtator 1909 Xhavit Pasha, në krye të 8 batalioneve të këmbësorisë dhe 2 baterive të artilerisë malore, u nis nga Mitrovica për në Prizren. Gjatë rrugës nga Ferizaj për në Prizren ushtria turke sulmoi e shkatërroi krejtësisht katundin Duhl dhe rrënoi gjithashtu 60 shtëpi të katundit Bllacë. Nga Prizreni Xhavit Pasha, në krye të 5 batalioneve, u hodh në Lumë, ku dogji e shkatërroi fshatra të tëra, duke i lënë lumjanët pa shtëpi e katandi. Për t’u shpëtuar masakrave popullsia e Lumës u tërhoq në Has e në zona të tjera malore, përtej Drinit të Bardhë.
Por, i goditur nga kryengritësit lumjanë në perëndim të Prizrenit, Xhavit Pasha, pasi shkatërroi me topa Bllacën e fshatrat e tjera të Lumës, u tërhoq përsëri në Prizren, ku tashmë qenë përqendruar rreth 3 500 ushtarë, me dy bateri malore.
Për të dalë nga gjendja e vështirë, pashai turk dërgoi në Lumë nga Shkupi deputetin shqiptar Nexhip bej Drag a, një nga drejtuesit e klubit të atij qyteti, i njohur për ndjenjat atdhetare. Nexhip Draga, ashtu si shumë intelektualë të tjerë shqiptarë, e quante të parakohshme qëndresën e armatosur kundër regjimit xhonturk, prandaj hyri në bisedime me lumjanët dhe i bindi të mos u kundërshtonin ushtrive të Xhavit Pashës. Më 11 shtator Xhavit Pasha, në krye të 5 batalioneve dhe të një baterie malore, u dynd në Lumë. Lumjanët nuk e fshehën pakënaqësinë e tyre, megjithatë ruajtën për një kohë qetësinë. Ushtria e tij zuri katundin Bicaj, qendrën e kajmekamllëkut të Lumës, ku filloi të çarmatoste banorët. Më 15 shtator, kur u drejtua për në Kolesian, u sulmua gjatë rrugës nga kryengritësit, që vranë e plagosën disa ushtarë dhe e detyruan atë të kthehej përsëri në Bicaj, ku bëri raprezalje të mëdha. Sipas informatave të Xhavit Pashës, kryengritësit lanë në këtë përpjekje 100 të vrarë, ndërsa Bicaj u shkatërrua nga goditjet e artilerisë, që rrafshoi me tokën 37 kulla.
Më 16 shtator, kur ushtria osmane vazhdoi ekspeditën drejt jugut të Bicajt, u godit në pyjet e Kolesianit nga kryengritësit, që pas një përleshjeje të shkurtër u tërhoqën në zonën malore. Edhe këtu Xhavit Pasha shkatërroi krejtësisht fshatin Kolesian, duke përfshirë edhe kullën e udhëheqësit të lumjanëve, Islam Spahiut, si edhe katundet përreth, Nangë, Bushat, Gabricë, Mamëz, Pobreg etj. Gjatë këtyre përleshjeve u plagos edhe drejtuesi tjetër i kryengritësve, Ramadan Zaskoku. Gjithë kryengritësit, që ishin arrestuar gjatë luftimeve dhe qenë mbyllur në kazermat e Bicajt, u pushkatuan pa gjyq, kurse njerëzit u varfëruan deri në atë shkallë sa, sikurse pohojnë pjesëmarrësit turq të kësaj ekspedite, “u mbeti vetëm shpirti, të cilin e jepnin pa dhimbje”.
Xhavit Pasha nuk arriti të depërtonte, siç kishte parashikuar, drejt Drinit, sepse më 19 shtator u sulmua përsëri në Kolesian nga kryengritësit, që këtë herë i shkaktuan humbje edhe më të rënda dhe e detyruan të tërhiqej në Prizren. Së bashk u me ushtrinë populli dëboi edhe nëpunësit e administratës osmane dhe gjykatësit e kajmekamllëkut të Bicajt.
Sado që Xhavit Pasha, në relacionet që i çonte Stambollit, i zvogëlonte së tepërmi humbjet e tij, ai pati në luftimet me shqiptarët shumë të vrarë e të plagosur. Shtypi shqiptar, duke u mbështetur në dëshmitë e ushtarëve turq, pjesëmarrës të këtyre luftimeve, shkruante se vetëm në Lumë Xhavit Pasha la rreth 1 000 ushtarë të vrarë (“Dielli”, Boston, 24 shtator 1909: “Pa komplimente”). Vështirë është të përcaktohen dëmet në njerëz të kryengritësve, megjithatë, po të gjykohet nga relacionet konsullore të kohës dhe të dhënat e Xhavit Pashës, arrihet në përfundimin se kryengritësit kanë pasur rreth 300-500 të vrarë, midis të cilëve edhe 8-10 komandantë.
Në intervistën që i dha më 20 shtator 1909 gazetës “Le Progrès de Salonique” (“Përparimi i Selanikut”), Xhavit Pasha deklaroi se qëllimi i ekspeditës ishte “të likuidonte disa rebelë shqiptarë”, megjithatë e pati të vështirë të justifikonte me këtë persekutimet masive e barbare që bëri gjatë fushatës ushtarake në Lumë e në vise të tjera të Shqipërisë së Veriut. Këto, siç i relatonte qeverisë së tij konsulli italian në Shkup, u kryen “me metodat e lashta të barbarisë turke, që turqit nuk i kishin harruar”. Këtë egërsi të xhonturqve e shprehu edhe Xhavit Pasha, kur u deklaroi gazetarëve anglezë, francezë etj., se “nuk do të prehej para se t’ua shtypte kokën shqiptarëve”.
Megjithëkëto mizori, Xhavit Pasha nuk arriti të shtypte qëndresën e shqiptarëve dhe të përballonte goditjet e tyre, rrjedhimisht nuk u largua nga Luma si fitimtar. Personalitetet shtetërore të kohës arritën, atëherë, në përfundimin se ekspedita e tij pësoi disfatë.
Ngjarjet e shtatorit të vitit 1909 në Shqipërinë e Veriut vunë në lëvizje shqiptarët që vepronin në Stamboll e sidomos grupin e deputetëve. Në promemorjen, që doktor Ibrahim Temoja nga Struga dhe doktor Zenel Abedini nga Gjilani i drejtuan nga Stambo lli ministrit të Brendshëm, Talat Beut, më 21 shtator 1909, dënohej dhuna ushtarake ndaj shqiptarëve të viseve të veriut si një veprim krejtësisht i paligjshëm dhe i paudhë. Me shqiptarët që ndihmuan për shpalljen e kushtetutës, theksonin autorët e saj, duhet vepruar me këshilla e me urtësi dhe jo siç po bën qeveria, me topa dhe me dyfekë, që nxisin edhe më shumë pakënaqësinë e popullsisë së Shqipërisë. Në këtë dokument thuhej se ishte qeveria ajo që i detyroi shqiptarët të rrëmbenin armët, se ata po mbrojnë të drejtat e tyre të ligjshme, po ashtu siç luftuan për kushtetutën dhe për lirinë e përgjithshme. “Në vend që të përdorni armët kundër tyre, - thuhej në promemorje, - përhapni arsimin dhe zhdukni injorancën”. Por ministri i Brendshëm, Talat Beu, nuk ua vuri veshin as protestave të atdhetarëve shqiptarë, as edhe propozimeve të tyre për të ndaluar gjakderdhjen.
Edhe shtypi patriotik shqiptar e quante qëndresën e shqiptarëve një mbrojtje të ligjshme, të provokuar nga dhuna ushtarake e xhonturqve. “U ranë më qafë pa ndonjë shkak të vërtetë, - shkruante gazeta “Korça” më 14 shtator 1909, - Xhavit Pasha, sikur ndiqte armiqtë, preu e po pret eshtrat e vëllezërve tanë dhe ka lënë shumë etër e nëna pa bij, shumë motra pa vëllezër, shumë gra pa burra dhe foshnja nëpër rrugë”.
Ekspeditat ndëshkimore ashpërsuan marrëdhëniet e xhonturqve me shqiptarët në tërësi. Valiu i Kosovës, Masar Beu, i shkruante ato ditë Portës së Lartë se ekspedita e Xhavit Pashës, në vend që ta qetësonte gjendjen në Lumë, e acaroi edhe më shumë, shkaktoi pakënaqësinë e përgjithshme të popullsisë së Kosovës.
Për këtë u bind edhe Stambolli, që urdhëroi Xhavit Pashën të merrej vesh me kryengritësit. Më 2 tetor ai pranoi propozimet e Mustafa Litës, njërit prej udhëheqësve të kryengritësve, që në emër të të gjthë popullsisë së Lumës i premtoi se shqiptarët e kësaj zone do t’u nënshtroheshin urdhrave të qeverisë, me kusht që ekspedita e tij ushtarake të tërhiqej ng a Luma. Pas kësaj ndodhi tërheqja e Xhavit Pashës dhe e ushtrisë së tij nga Luma e Prizreni, që shkaktoi habinë e bashkëkohësve të huaj në Turqi e jashtë saj. Më 5 tetor Xhavit Pasha ishte kthyer tanimë në Mitrovicë.
Por, pa përfunduar ende ekspedita ushtarake në Lumë, shpërtheu kryengritja në Malësinë e Dibrës, ku, përveç popullsisë vendase, ishin mbledhur edhe shumë nga kryengritësit kosovarë. Këtu u mbajt një tubim i gjerë, ku morën pjesë rreth 2 000 veta nga Malësia, Dibra e Poshtme, Mati e Mirdita, që vijoi dy ditë me radhë, më 14 e 15 shtator. Në tubim u kërkua që shqiptarët të luftonin për vetëqeverisjen e atdheut të tyre. Për të penguar shtrirjen e lëvizjes në gjithë sanxhakun e Dibrës, Porta e Lartë, përveç batalioneve që ndodheshin në qytetin e Dibrës, dërgoi më 27 shtator forca të tjera ushtarake nga Selaniku.
Megjithatë, lëvizja u shtri edhe në Dibrën e Poshtme, ku mori përmasa edhe më të mëdha. Shqiptarët braktisën fshatrat e zunë grykat malore për t’i bërë pritë ushtrisë osmane. Këtu u përqendruan, në dhjetëditshin e parë të tetorit, forcat kryesore ushtarake osmane. Komanda e ekspeditës kundër Dibrës së Poshtme iu besua Xhavit Beut, i cili më 26 tetor 1909, në krye të 300 ushtarëve të pajisur me topa, u fut midis fshatrave Dardhë e Rexhë, që njihej si zona ku kryengritësit zhvillonin tubimet e tyre, ndërsa një forcë tjetër ushtarake u dërgua në Mat dhe në rrethet e tij. Megjithatë, Xhavit Beu shumë shpejt u detyrua të tërhiqte ushtritë e tij nga Dibra e Poshtme dhe nga Malësia, pa arritur ta nënshtronte popullsinë e tyre.
Ekspeditat ushtarake e dhuna e ushtruar nga Xhavit Pasha mbi shqiptarët provuan se qëllimi i xhonturqve nuk ishte “të mbronin” rendin kushtetues, të kërcënuar gjoja nga “reaksionarët shqiptarë”, por të vendosnin një regjim të centralizuar të skajshëm në Perandorinë Osmane. Me këto masa Komiteti “Bashkim e Përparim” synonte të pengonte gjithashtu zgjerimin e lëvizjes kombëtare, kulturore dhe autono miste në Shqipëri, pjesë e së cilës ishte edhe kryengritja që po zhvillohej atëherë në krahinat veriore të vendit.
Në memorandumin që kryengritësit e Gegërisë i dorëzuan qeverisë turke, në fundin e tetorit të vitit 1909, krahas amnistisë për pjesëmarrësit në kryengritje, parashtroheshin edhe kërkesa me karakter kombëtar, si futja e gjuhës shqipe si gjuhë mësimi në të gjitha shkollat e Shqipërisë dhe emërimi në Shqipëri i nëpunësve që e njihnin vendin. Shqiptarët e zonave malore u treguan gjithashtu të gatshëm të hiqnin dorë nga disa prej venomeve të tyre, por kërkuan që t’i jepej popullsisë së zonave të afërta me kufirin me Malin e Zi e drejta për mbajtjen e armëve, që të ndërtoheshin fortifikata në kufi dhe të ndryshonte mënyra e mbledhjes së taksave sipas gjendjes së vendit.
Kërkesa të njëjta me këto i parashtruan qeverisë turke edhe klubi shqiptar i Stambollit së bashku me klubet e tjera të Shqipërisë.
Dhuna ushtarake mbi shqiptarët u denoncua botërisht nga shqiptarët e Stambollit. Në fund të tetorit u formua një Komitet Nismëtar Kombëtar, i përbërë nga doktor Zenel Abedini, doktor Ibrahim Temoja dhe Mehmet pashë Dëralla (Tetova), i cili organizoi në Aksaraj të Stambollit dy tubime të rëndësishme, njërin më 27 tetor dhe një tjetër më 5 e 8 nëntor 1909. Si në mbledhjen e parë, ashtu edhe në të dytën morën pjesë dhjetëra veta, intelektualë të profesioneve të ndryshme dhe deputetë, që përfaqësonin të katër vilajetet shqiptare. Në mbledhjen e nëntorit u miratua një promemorje, në të cilën përshkruhej gjendja tragjike, që ishte krijuar në Shqipërinë e Veriut për shkak të operacioneve ushtarake të qeverisë. Vihej theksi në mënyrë të veçantë në ndihmesën e shqiptarëve për shpalljen e kushtetutës më 1908 dhe për mbrojtjen e saj gjatë ngjarjeve kundërrevolucionare të 13 prillit 1909. Ishin forcat ushtarake qeveritare, thuhej në promemorje, ato që përdorën të parat forcën, që ngjallën tmerr kudo ku shkelën dhe u bënë shkak për armi qësimin e popullsisë me qeverinë. Në këto rrethana, shqiptarët u detyruan të ngrenë flamurin e kryengritjes. Edhe për ngjarjet e Lumës bëhej fajtore qeveria që deshi t'i shtypte ato me ekspeditat ushtarake të Xhavit Pashës, që përdori armët dhe dogji fshatrat e Lumës e të Prizrenit. Edhe pse ushtria u tërhoq, ajo la pas zona të shkretuara dhe urrejtjen e popullit.
Me qëllim që në të ardhmen të mos ndodhnin ngjarje të tilla, atdhetarët shqiptarë të Stambollit i propozonin qeverisë të ndërmerrte këto masa: të dërgohej në Shqipërinë e Veriut një komision për të bërë hetimet në vend për shkaqet e ngjarjeve që u parashtruan më lart; të gjithë ata që kishin bërë veprime të këqija të dënoheshin sipas ligjeve; të ngriheshin organet e rregullta të drejtësisë; të emëroheshin në ato zona të Shqipërisë së Veriut nëpunës, që dinin gjuhën e vendit dhe që do të ndihmonin në përparimin e popullsisë; të ngriheshin fortifikime në kufirin me Malin e Zi për t'i mbrojtur ato vise nga sul met e malazezëve; të mos shtrihej në vilajetet e Shkodrës, të Kosovës e të Manastirit shërbimi i detyrueshëm ushtarak, i cili nuk ka qenë njohur asnjëherë nga popullsia; të ndërtoheshin sa më parë rrugët, ku të gjenin punë banorët e varfër të atyre viseve, të cilët detyroheshin të shkonin në emigracion në Serbi, në Bullgari e në Hungari; të hapeshin shkolla fillore në fshatra e në ato qytete ku nuk kishte të tilla.
Promemorja iu dorëzua më 13 nëntor 1909 ministrit të Brendshëm, Talat Beut, për t’ia përcjellë qeverisë. Ajo u nënshkrua gjithashtu nga deputetët shqiptarë të parlamentit, të cilët kërkuan që Xhavit Pasha të largohej nga Rumelia dhe të hidhej në gjyq si shkaktar i trazirave në Gegëri.
Mbledhjet, që u organizuan nga atdhetarët shqiptarë e nga grupi i deputetëve, patën jehonë në Stamboll dhe në opinionin publik në përgjithësi; ato treguan, siç shkruante gazeta “Lirija” e Selanikut më 12 dhjetor 1909, se “shqiptarët qenkan të zotë dhe kur duan mund të mblidhe n e të kuvendojnë për të mirën e kombit”.
Dhuna e ushtruar nga Xhavit Pasha dhe nga ushtria osmane mbi shqiptarët e thelloi edhe më shumë hendekun midis popullit shqiptar e xhonturqve, forcoi te shqiptarët bindjen se interesat e tyre si komb ishin krejt të veçantë nga ata të xhonturqve. Në një korrespondencë të dërguar nga Shkupi dhe të botuar në gazetën “Dielli” më 26 nëntor 1909, thuhej se “kombëtaria pati prej sjelljeve të turqve një fitim të madh”, se “pas ngjarjeve të Lumës filloi të gjallërohet edhe më tepër lëvizja kombëtare në Kosovë, u përhapën aq shumë idetë dhe dëshirat për vetëqeverimin e Shqipërisë, sa nuk ishte menduar kurrë e që as me një propagandë 20-vjeçare nuk do të kishim mundur t’i arrinim”.

Kongresi i Dibrës (23-29 korrik 1909)

Ngjarjet në Shqipëri e vunë qeverinë xhonturke në një pozitë të vështirë, nga e cila ajo u përpoq të dilte duke thirrur një kongres në Dibër më 23 korrik 1909, ditën e përvjetorit të shpalljes së kushtetutës.
Kongresi u organizua me nismën e Komitetit Qendror “Bashkim e Përparim”, i cili për të krijuar përshtypjen se ky tubim ishte thirrur nga shqiptarët, ia ngarkoi shpërndarjen e ftesave një komisioni kushtetues vendas, të formuar posaçërisht për këtë qëllim në Dibër. Ndërkaq xhonturqit nuk hoqën dorë nga synimi për t’i dhënë këtij Kongresi një karakter të përgjithshëm osman, prandaj shpallën se qëllimi kryesor i kësaj mbledhjeje do të ishte përcaktimi i “qëndrimit që do të mbahej kundrejt projekteve të Fuqive të Mëdha për copëtimin e Maqedonisë dhe të Shqipërisë”, si edhe forcimi i “veprimtarisë së përbashkët për lulëzimin e Perandorisë dhe për mënjanimin e shkaqeve të pakënaqësisë dhe të ftohjes” midis elementëve të saj. Në Kongres u ftuan të marrin pjesë jo vetëm shqiptarët, por edhe kombësitë e tjera të gjashtë vilajeteve të Turqisë Evropiane.
Në të vërtetë, duke thirrur Kongresin e Dibrës, xhonturqit synonin të realizonin atë detyrë që nuk mundën ta kryenin me anë të ekspeditave ushtarake: të nënshtronin shqiptarët dhe t’i detyronin të hiqnin dorë nga lufta për çlirimin kombëtar ose, siç thuhej në dokumentet e kohës, “për pavarësinë e Shqipërisë”. Valiu i provincës së Manastirit, Fahri Pasha, vetëm dy ditë para hapjes së Kongresit, u kumtoi përfaqësuesve të huaj konsullorë në Manastir se “qëllimi i thirrjes së Kongresit të Dibrës është që të ndikohet me mjete paqësore te shqiptarët për t’i qëndruar besnik kushtetutës dhe qeverisë turke”. Me këtë Kongres xhonturqit shpresonin gjithashtu të forconin lidhjet me parinë e Shqipërisë dhe të krijonin para botës së jashtme përshtypjen se turqit e rinj dhe shqiptarët kishin qëllime të përbashkëta dhe se ndërmjet tyre ishte vendosur një bashkëpunim i ngushtë. Ata shpresonin gjithashtu që me tubime të tilla të fitonin kohë dhe, pasi të stabilizonin gjendjen në vend, të shtypnin me dhunë Lëvizjen Kombëtare Shqiptare.
Për të tërhequr në Kongres vetëm përkrahësi t e tyre dhe për të mos u dhënë kohë klubeve shqiptare, sidomos atyre të viseve të Shqipërisë së Jugut, që ishin më larg Dibrës, të dërgonin përfaqësuesit e vet në këtë mbledhje, xhonturqit i shpallën ftesat e tyre vetëm 5-6 ditë para Kongresit. Ftesat iu dërguan kryesisht parisë e krerëve klerikë myslimanë, nga radhët e të cilëve komitetet xhonturke dhe valinjtë shpejtuan të zgjidhnin si delegatë të Kongresit ithtarët e tyre. Megjithatë, klubet shqiptare, sidomos ai i Manastirit dhe i Selanikut, që në atë kohë po përgatisnin thirrjen e Kongresit kombëtar të Elbasanit, ndonëse u gjendën të papërgatitur, vepruan në mënyrë energjike, zhvilluan një veprimtari të dendur organizative për të dërguar në Kongresin e Dibrës delegatët e tyre nga radhët e intelektualëve atdhetarë, disa prej të cilëve do të shkonin drejtpërdrejt nga Dibra në Elbasan.
Në Kongres morën pjesë 325 delegatë nga qytetet e ndryshme të vilajeteve shqiptare dhe nga viset e tjera të Turqisë Evropia ne. Shumica e tyre ishin shqiptarë, myslimanë e të krishterë. Por krahas tyre kishte edhe delegatë turq, 16 sllavo-maqedonë, 15 grekë, disa serbë e vllehë. Përbërja e Kongresit qe heterogjene: një pjesë e mirë qenë klerikë të lartë dhe çifligarë turkomanë, nëpunës, mësues e drejtorë shkollash (turke e të huaja) dhe intelektualë me prirje xhonturke, ndërsa disa ishin oficerë xhonturq të veshur civilë. Por në Kongres morën pjesë edhe mjaft përfaqësues të forcave atdhetare të lëvizjes kombëtare, laikë e klerikë, të dërguar kryesisht nga klubet e shoqëritë atdhetare, midis të cilëve qenë Vehbi efendi Dibra, Sotir Peci, Fehim Zavalani, Dervish Hima, Loni Logori, Hafiz Ali Korça, Llambi Kota, Abdyl Ypi (Starja), Aqif pashë Elbasani, Beniamin Nosi, Andrea Ballamaçi, Qazim Beu (kryetar i klubit “Bashkimi” të Dibrës), Jusuf Karahasani (nga Malësia e Dibrës), Haxhi Hafiz Ibrahim efendiu (nga klubi i Shkupit), Murat Aga (nga Gjakova) etj.
Për t’iu përgjigjur qëllimeve që s htruan xhonturqit dhe për shkak të përbërjes së tij, kuvendi mori emrin “Kongresi kushtetues i përbashkët shqiptaro-osman”.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Vehbi efendi Dibra, myfti i këtij sanxhaku, një nga personalitetet me ndikim në trevat shqiptare dhe i njohur njëherazi për atdhetarizmin e tij. Qysh në fillim të punimeve të Kongresit, xhonturqit u orvatën t’u impononin delegatëve programin e vet prej 4 pikash, të përgatitur qysh më parë nga Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim”, që kishte për qëllim të detyronte shqiptarët dhe përfaqësuesit e kombësive të tjera joturke të pranonin doktrinën e “osmanizmit”, të shprehnin, krahas besnikërisë ndaj kushtetutës, edhe gatishmërinë për të mbrojtur Perandorinë Osmane nga rreziku i jashtëm dhe nga çdo lëvizje e brendshme kryengritëse.
Më 24 korrik, ditën e dytë të Kongresit, kryetari i tij, i detyruar të zbatonte rendin e ditës të përcaktuar qysh më parë nga Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim”, parashtroi rezolutën pr ej 4 pikash, që ishte paraparë të nënshkruhej pa diskutim nga gjithë delegatët dhe t’i dërgohej në formën e një peticioni parlamentit turk. Por këto përpjekje të xhonturqve për t’i kufizuar punimet e Kongresit vetëm me miratimin e kësaj rezolute, hasën në kundërshtimin e vendosur të atdhetarëve shqiptarë, “të delegatëve nacionalistë”, siç thuhet në dokumentet bashkëkohëse, të cilët nuk pranuan të nënshkruanin verbërisht dhe pa diskutim programin e paraqitur nga Komiteti.
Për shkak të qëndresës së atdhetarëve shqiptarë, xhonturqit dhe përkrahësit e tyre u detyruan të tërhiqeshin, pranuan që punimet e mëtejshme të Kongresit të vijonin nëpërmjet një Komisioni prej 40 delegatësh, të cilëve, me qëllim që të neutralizohej grupi i atdhetarëve shqiptarë, iu shtuan edhe pesë funksionarë osmanë, të caktuar nga Komiteti “Bashkim e Përparim”. Komisioni, që zgjodhi si kryetar Vehbi Dibrën, u ngarkua të hartonte vendimet përfundimtare të Kongresit të Dibrës.
Punimet e mëte jshme të Kongresit (të Komisionit), që zgjatën disa ditë me radhë dhe u zhvilluan në gjuhën shqipe, u karakterizuan nga një konfrontim i ashpër midis dy grupimeve politike, atij proturk, që përkrahte programin e paraqitur nga Komiteti “Bashkim e Përparim”, dhe grupit të atdhetarëve shqiptarë, që kërkonin të përfshiheshin në program kërkesa të tilla kombëtare, si futja në shkolla e mësimit të detyrueshëm të gjuhës shqipe dhe themelimi i shkollave shqipe në gjithë Shqipërinë. Këto kërkesa, si edhe ajo e mësimit të shqipes me alfabetin e Kongresit të Manastirit, ndeshën në kundërshtimin e xhonturqve dhe të delegatëve turkomanë shqiptarë, sidomos të disa klerikëve të lartë myslimanë të dërguar nga valiu i Shkodrës e i Kosovës.
Megjithatë, në saje të këmbënguljes së atdhetarëve shqiptarë, Kongresi, në mbledhjen e tij të fundit më 28 korrik, miratoi një program tjetër prej 17 pikash, të përgatitur nga Komisioni e të përbërë prej dy pjesësh: pjesa e parë, prej 5 pikash, që g jatë diskutimeve u quajtën “nene të bashkimit” ose “bashkimtare”, përfaqësonte programin e paraqitur nga xhonturqit me disa ndryshime që iu bënë në Kongres, nën trysninë e delegatëve shqiptarë. Në këtë pjesë shprehej uniteti i të gjithë osmanllinjve dhe besnikëria e shqiptarëve ndaj osmanizmit, vendosmëria e tyre për të respektuar regjimin kushtetues, për të mbrojtur me armë në dorë qeverinë kushtetuese, në rast se do të kërcënohej nga jashtë ose nga ata që brenda vendit do t’u shërbenin ideve të huaja; kërkohej gjithashtu që gjithë shqiptarët të kryenin shërbimin e detyrueshëm ushtarak. Kjo pjesë e programit, me gjithë ndryshimet që pësoi në Kongres, ruajti në thelb karakterin e saj xhonturk. Në pjesën e dytë të programit, të përbërë nga 12 pika, të cilat gjatë punimeve të Kongresit u quajtën “nenet dytësore ose të nevojshme” (për shqiptarët - shën. i aut.), megjithëse në mënyrë mjaft të moderuar, u përfshinë disa nga kërkesat e parashtruara nga përfaqësuesit e rrymë s kombëtare shqiptare. Një pjesë e mirë e masave që përfshiheshin këtu kishin të bënin me zhvillimin e përgjithshëm ekonomik e kulturor të vilajeteve të Turqisë Evropiane. Parashikohej ndërtimi në këto vilajete i hekurudhave dhe i rrugëve automobilistike; tharja e kënetave dhe sistemimi i lumenjve; krijimi në Turqinë Evropiane i shkollave normale turke për mësues dhe i shkollave të larta për tregti e mjeshtëri (profesionale), në të cilat të mësohej filozofia fetare, morali islam e Kurani; ngritja në një nga qendrat e Turqisë Evropiane e një universiteti turk; likuidimi i menjëhershëm i “Shoqërisë së duhanit të Perandorisë Osmane” (“Régie des tabacs…”) etj.
Krahas këtyre përfshiheshin edhe disa masa të veçanta për Shqipërinë. Kërkohej që të “hapeshin në Shqipëri, ku arsimi është më i prapambetur, shkolla fillore, të mesme dhe të larta për tregëti e mjeshtëri, ku gjuha shqipe të mësohej lirisht në kufijtë e dëshëruar”. Mësimi i gjuhës shqipe dhe sasia e orëve për të i liheshin për t’i caktuar çdo lokaliteti të veçantë. Një masë e tillë, edhe pse krijonte mundësinë për mësimin e gjuhës shqipe, ishte larg kërkesës së Lëvizjes Kombëtare Shqiptare për themelimin e shkollave kombëtare shqipe dhe për futjen e mësimit të detyruar të shqipes në shkolla. Vendimi që u mor në lidhje me alfabetin e gjuhës shqipe, për të përdorur “lirisht alfabetin turk ose shqiptar”, ishte gjysmak dhe u çelte rrugën xhonturqve e gjithë kundërshtarëve të alfabetit shqip për të penguar e për të luftuar përhapjen e shkrimit shqip.
Në këtë pjesë të programit, po me këmbënguljen e shqiptarëve, kërkohej që “në emërimin e nëpunësve t’u jepet përparësi banorëve vendas që njihnin karakterin dhe zakonet e vendit”, që të hiqeshin shkollat fetare (të krijuara për shqiptarët ortodoksë e për vllehët) nga administrimi i kishës dhe t’i jepeshin Ministrisë së Arsimit, si dhe të njihej gjuha e vendit në komunitetet fetare.
Duke qenë i organizuar nga xhonturqit dhe duke p asur në përbërjen e vet një shumicë delegatësh turkomanë, si edhe delegatë nga kombësitë e tjera të Turqisë Evropiane, Kongresi i Dibrës, me gjithë përpjekjet e atdhetarëve shqiptarë, sikurse theksohet në dokumentet bashkëkohëse, nuk arriti të kthehej në një manifestim të pavarur dhe kombëtar shqiptar. Në vendimet e botuara në formën e një broshure të veçantë në Manastir më 1909 (1325), ky tubim mbante emrin “Kongresi kushtetues i përbashkët shqiptaro-osman”. Po këtë emërtim do të kishin edhe kongreset e tjera, të cilat, sipas vendimit që u mor në Dibër, do të thirreshin çdo vit në një nga qytetet e Turqisë Evropiane?. Po kështu, komisionet, që Kongresi rekomandonte të krijoheshin në qendra të ndryshme të Rumelisë, “për të bashkuar të gjitha kombet e Perandorisë Osmane” do të quheshin “Bashkimi i Kombeve” (“Ittihad-i Anasir”).
Megjithatë, ka rëndësi të veçantë fakti që atdhetarët shqiptarë e shndërruan Kongresin e Dibrës në një arenë të luftës kundër reaksionit xho nturk, mbrojtën të drejtat kombëtare të popullit shqiptar dhe i detyruan organizatorët e tij xhonturq të pranonin disa nga kërkesat e tyre, të cilat, ndonëse nuk shprehnin në mënyrë të plotë aspiratat e kombit shqiptar, binin ndesh me politikën e osmanizimit të ndjekur nga xhonturqit. Prandaj Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim” dhe ithtarët e tij në Shqipëri, si myftiu i Manastirit, Rexhep efendi Tetova etj., i dhanë popullaritet, me anën e shtypit, të mitingjeve e të mjeteve të tjera, asaj pjese të vendimeve që bënte fjalë për unitetin e shqiptarëve, si “osmanllinj”, me turqit dhe nuk përfillën aspak masat që parashikonin mësimin, qoftë edhe me kufizime, të gjuhës shqipe në shkolla.
Por as vendimet e Kongresit të Dibrës, as propaganda xhonturke për bashkëpunimin e shqiptarëve me Komitetin “Bashkim e Përparim” nuk mundën të mbulonin kundërshtitë e kombit shqiptar me regjimin turqve të rinj.

Kongresi Kombëtar i Elbasanit (2-8 shtator 1909)

Kongresi i Dibrës nuk e ndryshoi vendimin e marrë qysh më parë nga rrethet atdhetare për të mbledhur një kongres kombëtar në Elbasan, i cili do të shqyrtonte në mënyrë të veçantë problemin e shkollës shqipe që ishte bërë objekt i sulmeve të xhonturqve, përgatitjen e mësuesve, organizimin në shkallë kombëtare të rrjetit të shkollave shqipe, drejtimin e përqendruar të tyre nga një institucion kombëtar dhe sigurimin e mjeteve financiare për mbajtjen e tyre. Thirrja e tij bëhej e domosdoshme edhe për shkak të rritjes së rrjetit të shkollave shqipe pas Kongresit të Manastirit.
Pak kohë para thirrjes së Kongresit (më 3 korrik 1909), Ministria e Arsimit e Turqisë, nën trysninë e kërkesave këmbëngulëse të shqiptarëve, u detyrua të njoftonte vilajetet që të përfshinin në programin mësimor të shkollave shtetërore, qytetëse (ruzhdie) dhe në gjimnazet (idadie), mësimin e gjuhës së vendit (shqipe) dhe që mësuesit e kësaj gjuhe të paguheshin n ga buxheti i shtetit. Kjo ishte një rethanë që favorizonte punimet e Kongresit të Elbasanit për çështjet e arsimit shqiptar.
Kongresi u thirr me nismën e klubit shqiptar të Selanikut, i cili, qysh në fund të marsit njoftoi për këtë klubet e shoqëritë shqiptare, ndërsa me përgatitjen e tij të drejtpërdrejtë u morën klubet “Bashkimi” e “Vllaznia” të Elbasanit, që u shpërndanë ftesat klubeve dhe shoqërive shqiptare brenda e jashtë vendit.
Kongresi i Elbasanit u hap më 2 shtator të vitit 1908 dhe i vijoi punimet deri më 8 shtator. Në të morën pjesë 35 delegatë, përfaqësues të klubeve dhe të shoqërive shqiptare të qyteteve të tilla të Shqipërisë, si Tirana, Durrësi, Dibra, Shkupi, Manastiri, Gjirokastra, Korça, Berati, Leskoviku, Përmeti, Ohri, Struga, Pogradeci, Janina, Filati, krahinat e Gramshit, të Skraparit etj. Nuk mundën të dërgonin delegatët e tyre Vlora, për shkak të terrorit të xhonturqve mbi atdhetarët e këtij qyteti, Shkodra, për arsye të veprimtarisë së reaks ionit xhonturk, të përkrahur nga klerikët konservatorë dhe elementët fanatikë turkomanë, si edhe vilajeti i Kosovës, po për shkak të pengesave që nxorën klerikët dhe paria konservatore e fanatike, që përkrahte alfabetin arab. Megjithatë, klubi i Shkupit ngarkoi si përfaqësues të vetin Mithat Frashërin, ndërsa atdhetarët shkodranë njoftuan në mënyrë paraprake se do t’i njihnin vendimet e këtij Kongresi. Po ashtu nuk u përfaqësuan edhe shoqëritë atdhetare të mërgimit.
Midis delegatëve të Kongresit kishte veprimtarë të njohur të lëvizjes kombëtare, si edhe mësues atdhetarë, siç ishin Orhan Pojani, Grigor Cilka, Gjergj e Sevasti Qiriazi, Mithat Frashëri, Dervish bej Biçaku, Ahmet Dakli, Refik Toptani, Hafiz Ibrahim Dalliu, Thoma Papapano, Hamdi Ohri, Nikollë Kaçori, Josif Haxhi Mima, Simon Shuteriqi, Dhimitër Buda, Abdullah Rushit Ahmeti (Struga), Abdulla Koprëncka, Kristo Dako, Emin Haxhi Ademi, Selman Blloshmi, Andrea Konomi, Idhomenë Kosturi etj.
Punimet e Kongresit u drejtuan nga një kryesi e zgjedhur nga delegatët dhe e përbërë nga Dervish bej Biçaku (kryetar), Mithat Frashëri (nënkryetar) dhe Simon Shuteriqi e Josif Haxhi Mima (sekretarë).
Ashtu siç ishte parashikuar, në Kongres u shqyrtuan tri çështje themelore: çelja e një shkolle normale dhe masat e nevojshme për të; krijimi i një qendre të vetme për drejtimin, për organizimin dhe për financimin e shkollave shqipe; masat për bashkërendimin e veprimtarisë së klubeve shqiptare.
Akti themelor i Kongresit të Elbasanit ishin Vendimet ose, siç u quajt ndryshe, Rezoluta prej 15 nenesh, që u miratua dhe u nënshkrua nga gjithë delegatët. Një nga masat më të rëndësishme të kësaj Rezolute ishte çelja në Elbasan në vjeshtën e atij viti e një Shkolle Normale (pedagogjike), me gjashtë klasa, e cila do të përgatiste mësues për shkollat fillore shqipe. Shkolla pedagogjike do të mbahej me kontributin e të gjitha klubeve dhe shoqërive shqiptare. Në Kongres u miratua edhe një rregullore e ve çantë e Shkollës Normale, e përpunuar nga një komision i posaçëm. Për t’i vënë shkollat shqipe nën një drejtim unik e të përqendruar në shkallë kombëtare, Kongresi vendosi që të krijohej në Korçë Shoqëria qendrore shkollore “Përparimi”. Sipas statutit të saj të veçantë ajo do të quhej Shoqëria e mësonjëtoreve shqipe “Përparimi” dhe do të kishte për detyrë të kujdesej për mbajtjen e administrimin e Shkollës Normale të Elbasanit, për hapjen e shkollave të tjera shqipe dhe për botimin e librave të nevojshëm. Pranë shoqërisë krijohej edhe një arkë e përgjithshme, që do të plotësohej me kontributin e klubeve, të shoqërive dhe të atdhetarëve të veçantë. Me qëllim që Shoqëria “Përparimi” të ushtronte lirisht dhe pa pengesa veprimtarinë e saj, Kongresi kërkoi që ajo të njihej zyrtarisht si “person juridik” nga qeveria turke; u hartua një rregullore e veçantë e kësaj shoqërie, e cila do t’i paraqitej gjithashtu për miratim qeverisë. Shoqëria duhej të kërkonte ndihmën financiare të shtetit turk.
Kongresi ngarkoi “të gjitha klubet dhe shoqëritë, si edhe çdo shqiptar, të përpiqeshin të vinin gjuhën shqipe në të gjitha shkollat e vendit”. Në mënyrë të veçantë u ngarkua klubi qendror (i Manastirit) që të “nxirrte lejen që gjuha shqipe të hynte zyrtarisht në të gjitha shkollat e Shqipërisë”, ndërsa me pikën 8 të Vendimeve, Kongresi i Elbasanit ngarkonte klubin qendror që sa më parë të “kërkonte futjen e gjuhës shqipe si gjuhë mësimi në të gjitha shkollat shtetërore fillore dhe qytetëse (ruzhdie)”. Përmbushja e këtyre kërkesave do të shënonte një hap të rëndësishëm në shndërrimin e të gjitha shkollave të huaja (turke ose në gjuhë të tjera) në shkolla shqipe dhe për themelimin e një sistemi kombëtar shkollor në Shqipëri. Kongresi ngarkonte gjithë atdhetarët shqiptarë që të kërkonin nga këshillat e vilajeteve hapjen e shkollave bujqësore, aq të nevojshme për popullsinë e zonave bujqësore të vendit.
Në Kongres u diskutuan gjithashtu disa çështje o rganizative dhe politike. Për të forcuar bashkëpunimin, lidhjet organizative dhe bashkërendimin e veprimeve ndërmjet të gjitha klubeve e shoqërive, u vendos që të gjitha klubet e shoqëritë shqiptare të drejtoheshin nga një klub qendror. Në pajtim me këtë Kongresi zgjodhi si klub qendror (për dy vjet) klubin e Manastirit, i cili qëndronte në krye të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
Për të bashkërenduar dhe për të organizuar më mirë e në përmasa kombëtare veprimtarinë politiko-kulturore të klubeve dhe të shoqërive shqiptare, u miratua një Rregullore e përgjithshme e klubeve dhe e shoqërive shqiptare, ku përcaktoheshin detyrat e tyre dhe format e lidhjeve e të bashkëpunimit ndërmjet tyre.
Në mbledhjet e mbyllura e të shpeshta në Kongres delegatët shprehën mosbesimin ndaj regjimit xhonturk dhe Komitetit Qendror “Bashkim e Përparim”, të cilët në shumë qytete të Shqipërisë, si në Strugë, në Tiranë, në Gjirokastër, në Filat etj., nxitnin komitetet lokale që t’u kundërviheshin a spiratave kombëtare të shqiptarëve. Në emër të delegatëve të Kongresit iu dërgua kryeministrit turk një telegram, në të cilin protestohej kundër dhunës mbi atdhetarët shqiptarë në Vlorë e në qendra të tjera dhe kërkohej lirimi i bejlerëve atdhetarë të arrestuar. Po në këto mbledhje delegatët u shprehën për një organizim më të mirë të komiteteve të fshehta dhe për forcimin e lidhjeve ndërmjet tyre.
Në Kongres u shfaq mendimi se, në kushtet kur xhonturqit nuk pranonin t’i njihnin popullit shqiptar të drejtat më elementare kombëtare e njerëzore për t’u çliruar njëherë e përgjithmonë nga arbitrariteti e zgjedha e turqve të rinj, shqiptarët duhej të organizonin luftën e armatosur për të siguruar autonominë e Shqipërisë dhe për këtë qëllim populli shqiptar duhej të bashkëpunonte me popujt e tjerë të shtypur të Turqisë Evropiane, me maqedonët, vllehët etj., që luftonin gjithashtu për çlirimin e tyre kombëtar.
Kongresi dënoi ndërhyrjet e fuqive të huaja në Shqipëri që ishin forcuar në fillim të shek. XX, e veçanërisht pas aneksimit të Bosnjës dhe të Hercegovinës nga Austro-Hungaria.
Në këtë Kongres u vendos gjithashtu që pas tri vjetësh, më 1912, të mbahej po në Elbasan një kuvend tjetër, që do të shqyrtonte “nevojat e Shqipërisë”, programin e të cilit do ta përgatisnin shoqëritë e këtij qyteti.
Kongresi i Elbasanit i dha një shtytje të re lëvizjes për shkollën dhe për arsimin kombëtar në përgjithësi. Të mbështetur në vendimet e tij, atdhetarët shqiptarë ngritën në Korçë, më 20 shtator 1909, Shoqërinë qendrore shkollore “Përparimi”, në kryesinë e së cilës u zgjodhën atdhetarët e njohur Orhan Pojani (kryetar), Stavri Karoli, Idhomenë Kosturi e Mihal Gramenoja.
Me qëllim që Shoqëria “Përparimi” të ushtronte ligjërisht të gjitha kompetencat e saj si një institucion qendror e drejtues i arsimit kombëtar, kryetari i saj Orhan Pojani, duke pasur mbështetjen e deputetëve atdhetarë shqiptarë të parlamentit, bëri përçapje pranë Këshillit të Sh tetit në Stamboll për të siguruar njohjen e saj zyrtare si person juridik. Megjithëse kjo kërkesë u kundërshtua nga qeveria turke, Shoqëria “Përparimi” u kthye në të vërtetë në një organizatë arsimore kombëtare dhe dha një ndihmë të çmuar për organizimin e drejtimin e arsimit shqiptar. Ajo dha një ndihmesë të veçantë për sigurimin e fondeve të nevojshme financiare për Shkollën Normale të Elbasanit dhe për shkollat e tjera shqipe. Duke iu përgjigjur thirrjes që shpërndau për këtë qëllim brenda e jashtë Shqipërisë, dhjetëra klube dhe shoqëri atdhetare të vendit, organet e shtypit shqiptar, shoqëritë e kolonive të mërgimit dhe qindra atdhetarë derdhën në arkën e saj shuma të mëdha të hollash. Brenda një kohe të shkurtër u mblodhën për nevojat e Shkollës Normale dhe të shkollave të tjera 1 000 lira turke. Në mënyrë të veçantë rreth 340 atdhetarë dhanë ndihmën e tyre në të holla.
Më 1 dhjetor 1909 u çel në Elbasan Shkolla Normale (pedagogjike), që ishte shkolla e par ë e mesme kombëtare shqipe. Mësuesit e saj të parë ishin atdhetarë të njohur dhe njerëz të shquar në lëmin e kulturës, si Aleksandër Xhuvani (i diplomuar në Greqi për filologji, i dalluar në fushën e letërsisë), Sotir Peci (i diplomuar gjithashtu në Greqi për matematikë-fizikë, drejtor i gazetës “Kombi”) etj. Drejtor i parë i saj u caktua Luigj Gurakuqi?, i cili vuri të gjitha forcat dhe aftësitë e tij në shërbim të arsimit kombëtar. Në Shkollën Normale jepnin gjithashtu mësim Petër Dodbiba, Simon Shuteriqi, Hasan Mejza dhe Hafiz Ibrahim Dalliu.
Shkolla Normale kishte gjashtë klasa, me një plan mësimor prej 30 lëndësh, humanitare, të shkencave të natyrës etj. Ajo dallohej për karakterin e saj kombëtar, që përcaktohej nga përmbajtja e lëndëve dhe nga fakti se pranonte nxënës të të gjitha besimeve fetare, myslimanë e të krishterë. Atdhetarët bashkëkohës e çmonin atë si një vatër të formimit atdhetar të brezit të ri.
Qysh në vitin e parë të themelimit të saj (1909-1910) Shkolla Normale e Elbasanit pati 160 nxënës të ardhur nga të gjitha anët e Shqipërisë. Disa prej tyre, rreth 50 nxënës, kishin ardhur nga Kosova, Rrafshi i Dukagjinit e Dibra, të dërguar nga klubet shqiptare, si ai i Shkupit, i Dibrës etj. dhe me kujdesin e veçantë të atdhetarëve Hasan Prishtina, Bajram Curri, Nexhip Draga etj.
Shkolla shqipe u hapën në këtë periudhë pas Kongresit të Elbasanit edhe në vende të tjera të Shqipërisë. Në fund të shtatorit u bë në Korçë përurimi i shkollës së riorganizuar të djemve (i mësonjëtores së parë shqipe të vitit 1887), çelur qysh në pranverën e vitit 1909, e cila ishte një nga shkollat më të plota me pesë klasa dhe pesë mësues. Në tetor u hapën shkolla shqipe në Progër, në Cukaj të Martaneshit, në Verlen të Bilishtit, në Margëllëç, ndërsa në muajin dhjetor u çel shkolla shqipe në Negovan (nën drejtimin e Petro Nini Luarasit) dhe në fshatin Koshtan të Tepelenës.
Me përpjekjet e Klubit Arsimor të Shkupit, të Hasan Prishtinës e të atdhetarëve të tjerë kosovarë, në vjeshtën e vitit 1909 u hapën shkolla shqipe në vilajetin e Kosovës, në Moravë, në Gjilan dhe në fshatin Pozharan, ku mësonin edhe fëmijët e katundeve përreth. Shkolla shqipe kanë qenë ngritur në këtë kohë edhe në Prizren, në Gjakovë, në Pejë dhe në Vuçiternë. Në janar të vitit 1910 klubi i Shkupit ngriti një shkollë private shqipe në këtë qytet, ndërsa në shkurt u hap shkolla shqipe në Mitrovicë.
Në mars-prill të vitit 1910 u çelën shkolla shqipe në Mesare të Leskovikut, në Labovën e Poshtme (nga klubi “Drita” i Gjirokastrës), në fshatra të Çamërisë, si në Ninat, Konispol, Koskë, Janjar, Konicë, Mazarek etj. Në verën e atij viti u hapën shkolla shqipe në Tepelenë, në Tiranë, në Vlorë, në Zerqan, në Kaninë, në Leskovik etj. U bënë përçapje për ngritjen e shkollave të tjera shqipe pothuajse në të gjitha qytetet e Shqipërisë. Në fillim të vitit 1910 klubi i Dibrës mori nismën për hapjen e një numri të madh shkollash shqipe në këtë rret h.
Gjatë vitit shkollor 1909-1910, përveç qyteteve të tjera, gjuha shqipe u fut edhe në gjimnazet turke të Elbasanit, të Vlorës, të Beratit dhe të Shkupit (ku jepte mësim Bedri Pejani). Shqipja filloi të mësohej gjithashtu në shkollën “Edep” të Shkupit, që mbahej nga klubi “Rinia patriotike” (“Shubani vatan”) të këtij qyteti. Sipas të dhënave të shtypit shqiptar të kohës, në vjeshtën e vitit 1909 gjuha shqipe ishte futur si lëndë pothuajse në të gjitha gjimnazet (idadijet) turke të Shqipërisë dhe në shumë shkolla qytetëse (ruzhdie). Meqë Ministria e Arsimit, qysh në korrikun e vitit 1909, kishte lejuar mësimin e gjuhëve të vendit në gjimnazet turke, mësuesit e gjuhës shqipe në këto shkolla u emëruan nga organet e saj.
Por këto shkolla ndiqeshin nga një numër i kufizuar nxënësish, prandaj atdhetarët shqiptarë vijuan të kërkonin që gjuha shqipe të mësohej në të gjitha shkollat fillore të vendit, rrjeti i të cilave ishte më i gjerë. Në fundin e vitit shkollor 1 909-1910 mësimi i shqipes u fut edhe në shkollën qytetëse të Prevezës, në atë të Lurosit, në shkollat fillore turke të Kolonjës, të Oparit, të Devollit, të Përmetit, të Elbasanit dhe të disa qendrave të Kosovës. Në fillim të vitit 1910 përfaqësues të popullsisë së Ohrit kërkuan nga parlamenti që gjuha shqipe të mësohej në të gjitha shkollat shtetërore të kësaj prefekture.
Me gjithë pengesat e shovinistëve grekë, atdhetarët shqiptarë gjatë vitit 1910 arritën të fusnin mësimin e shqipes edhe në shkollat e tjera greke, si në ato të Elbasanit, të Beratit, të Kavajës dhe të Labovës së Poshtme.
Por përhapja e mëtejshme e shkollave dhe e shkrimit shqip u pengua për shkak të shpërthimit të reaksionit xhonturk kundër kulturës dhe Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në përgjithësi.

Reaksioni xhonturk dhe qëndresa kundër tij (1909-1910)

Megjithëse Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim” kishte deklaruar se nuk do të përzihe j në çështjen e zgjedhjes së alfabetit të gjuhës shqipe, në të vërtetë ai mobilizoi kundër Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe në mënyrë të veçantë kundër klubeve e shkollave shqipe gjithë administratën shtetërore, qendrore e lokale, klerikët fanatikë myslimanë dhe ekspeditat e gjeneralëve osmanë.
Xhonturqit u mbështetën në këtë veprimtari në ligjin mbi “Bandat”, që parashikonte masa shumë të rrepta për të gjithë ata që merrnin pjesë në çetat e armatosura dhe për të afërmit e tyre, si dhe në ligjin “Mbi shoqëritë”, që ndalonte të gjitha organizatat kombëtare, përveç atyre osmane. Këto dy ligje u miratuan nga parlamenti turk në vjeshtën e vitit 1909, me gjithë kundërshtimin e deputetëve të kombësive joturke.
Në shtator të vitit 1909 me urdhër të valiut të Kosovës u mbyll shkolla shqipe e Pejës, ndërsa në janar u dëmtua dhe më pas u mbyll shkolla shqipe e Gjilanit. Në shkurt të vitit 1910 valiu i Kosovës urdhëroi të mbyllen të gjitha shkollat shqipe të këtij vilajeti d he të hiqej mësimi i gjuhës shqipe nga shkollat shtetërore turke. Hasan Prishtina, Nexhip Draga e atdhetarë të tjerë kosovarë protestuan menjëherë kundër këtyre veprimeve dhe kërkuan nga Stambolli largimin e valiut nga Kosova.
Veprime të njëjta kundër shkollave shqipe u ndërmorën në vilajetin e Janinës, ku drejtoria e arsimit në fillim kundërshtoi kërkesat për hapjen e shkollave të reja shqipe (në Leskovik, Filat etj.), ndërsa në mars të vitit 1910 urdhëroi të ndalohej mësimi i gjuhëve të tjera në shkolla, përveç turqishtes.
Në fillim të vitit 1910 ministri i Arsimit deklaroi se “qeveria turke do të qëndrojë neutrale në punët e alfabetit, por në shkollat shtetërore do të vërë në zbatim alfabetin arab”. Pas kësaj administrata osmane filloi të fuste me forcë në të gjitha shkollat e vendit alfabetin arab për mësimin e shqipes. Sikurse theksonte ato ditë kryeministri turk, Ibrahim Haki pasha, qeveria e Stambollit e trajtonte çështjen e alfabetit shqip si një problem pol itik, shihte në përdorimin e alfabetit latin për shkrimin e shqipes hapin e parë për shkëputjen e Shqipërisë nga Turqia.
Në përpjekjet e tyre për të penguar përhapjen e shkollës e të shkrimit shqip xhonturqit u mbështetën te klerikët konservatorë dhe tek elementët e tjerë turkomanë nga radhët e shqiptarëve. Kjo i dha mundësi Komitetit Qendror “Bashkim e Përparim” ta paraqiste konfliktin rreth alfabetit shqip si një çështje të brendshme të shqiptarëve.
Myftiu i Manastirit, Rexhep Nuredini, që ishte autor i njërës prej tri abetareve shqipe me shkronja arabe, bënte propagandë kundër alfabetit shqip të Kongresit të Manastirit në vise të ndryshme të Shqipërisë së Mesme dhe të Jugut (deri në Vlorë), duke mobilizuar për këtë qëllim edhe klubet xhonturke të oficerëve. Po kështu vepronin myftinjtë e Korçës, të Gjirokastrës, të Kavajës etj., ndërsa ai i Prishtinës dhe i Dibrës nxorën qarkore, në të cilat u bënin thirrje gjithë klerikëve myslimanë të organizonin mitingje për të përkrahur alfabetin arab.
Të nxitur nga xhonturqit, një grup prej 14 deputetësh të parlamentit, që u paraqitën si shprehës “të ndjenjave të popullit shqiptar”, edhe pse mjaft prej tyre nuk dinin të shkruanin e të lexonin shqip, kërkuan nga kryeministri turk në janar të vitit 1910 që të përdorej alfabeti arab për shkrimin e shqipes dhe të ndalohej ai latin. Kishte midis tyre edhe deputetë shqiptarë të njohur për qëndrimet e tyre antikombëtare, si Mahmut Bedriu (Peja), Haxhi Ali Elbasani, Fuat Pasha i Prishtinës, Sait Efendiu (Idrizi) i Shkupit, Hasan Basriu i Dibrës, Riza Efendiu i Shkodrës etj.
Përkundrazi, deputetët atdhetarë, Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Shahin Kolonja etj., të zemëruar nga veprimet e parlamentarëve turkomanë, i dërguan kryeministrit një letër proteste, ku kërkuan që të respektoheshin të drejtat e ligjshme të shqiptarëve, të liheshin ata të lirë të përdornin alfabetin që dëshironin dhe që administrata qeveritare të mos ndërhyn te.
Në bashkëpunim me elementët turkomanë, si Sait Efendiu (deputet i Shkupit), Arif Hiqmeti etj., valiu i Kosovës, Masar Beu, më 2 shkurt të vitit 1910 organizoi një miting në një nga xhamitë e Shkupit, në të cilën klerikët fanatikë i shpallën shkronjat latine në kundërshtim me fenë islame dhe kërkuan që të ndalohej përdorimi i tyre për gjuhën shqipe. Më 6 shkurt u mbajt një miting tjetër në një nga xhamitë e Manastirit, ku u kërkua të hiqej alfabeti latin për gjuhën shqipe dhe të futej ai arab, me të cilin ishin shkruar edhe librat e shenjtë. Mitingje të tilla në përkrahje të alfabetit arab u mbajtën në shkurt të atij viti edhe në Elbasan, në Gjakovë, në Korçë, në Gjilan, në Vuçiternë, në Mitrovicë e në qendra të tjera, në të cilat, sipas dëshmive të bashkëkohësve, morën pjesë vetëm klerikët konservatorë myslimanë dhe një grusht fanatikësh turkomanë.
Disa nga krerët turkomanë shqiptarë, duke pasur përkrahjen e xhonturqve, formuan në Stamboll më 4 mars 1910 shoqëri në me emrin “Rrethi arsimor shqiptar” (“Arnavud mahfel mearifi”), të kryesuar nga kleriku e senatori Haxhi Ali Elbasani, që ishte edhe deputet i parlamentit, Mahmut Bedriu, deputet i Pejës etj. Shoqëria ose “Mahfeli”, siç u quajt në atë kohë, filloi të punonte për të përhapur në Shqipëri arsimin me shkronja arabe, duke botuar libra e gazeta me këtë alfabet, që të forconte kështu “lidhjet e shqiptarëve me atdheun osman”.
Me gjithë përpjekjet e xhonturqve për ta shtrirë veprimtarinë e “Mahfelit” në vilajetin e Kosovës e në viset e tjera shqiptare, ajo u kufizua kryesisht në Stamboll. Edhe këtu iu kundërvunë atij shumë atdhetarë të Stambollit, që formuan “Shoqatën e intelektualëve shqiptarë”, e cila mbronte alfabetin shqip të Kongresit të Manastirit.
I nxitur nga Komiteti “Bashkim e Përparim”, edhe Shejhylislami i propozoi Ministrisë së Arsimit që të ndalonte futjen e alfabetit latin për shkrimin e shqipes dhe më 5 prill, me anën e një qarkoreje të veçantë u kërkoi të n jëjtën gjë gjithë myftinjve të Shqipërisë. Shejhylislami dhe fill pas tij shehlerët e hoxhallarët fanatikë e turkomanë mallkuan alfabetin latin, u ndaluan myslimanëve ta përdornin atë dhe kërkuan prej tyre të shkruanin gjuhën shqipe vetëm me shkronjat “e shenjta” të Kuranit.
Në luftën kundër shkollës e kulturës kombëtare shqiptare turqit e rinj patën përkrahjen e dhespotëve ortodoksë grekë dhe të klerikëve grekomanë shqiptarë, të cilët, me ndihmën e bandave të andartëve që vepronin lirisht edhe pas shpalljes së kushtetutës, terrorizonin popullsinë e Negovanit, të Bellkamenit dhe të fshatrave të Shqipërisë së Jugut e të Mesme, që kërkonte çeljen e shkollave shqipe.
Këto veprime të xhonturqve shkaktuan zemërim të thellë tek atdhetarët dhe te populli shqiptar, që u ngritën për mbrojtjen e shkollës e të shkrimit shqip dhe të të drejtave kombëtare. Në krye të kësaj qëndrese, thuajse të përgjithshme, u vunë klubet e shoqëritë atdhetare, si klubi “Bashkimi” i Manastirit, kl ubi “Dituria” i Gjirokastrës, klubet e Korçës, të Elbasanit, të Pogradecit, të Kolonjës etj. Ato protestuan pranë qeverisë turke kundër ndjekjeve që po u bëheshin gjuhës shqipe dhe atdhetarëve shqiptarë.
Paria e Prishtinës, në një letër që i dërgonte në fund të dhjetorit të vitit 1909 deputetit të saj, Hasan Prishtina, në emër të popullsisë së kësaj treve, protestonte kundër përpjekjeve që po bëheshin për t’i detyruar shqiptarët të përdornin alfabetin arab, theksonte se alfabeti latin është më i përshtatshëm për gjuhën shqipe, se përdorimi i tij nuk krijon ndonjë shqetësim as nga pikëpamja politike, as edhe nga ajo fetare. Në këtë dokument i kërkohej Hasan Prishtinës që të ndërmjetësonte pranë qeverisë që mësimet në shkollat fillore të bëheshin në gjuhën shqipe dhe që ajo të jepej me alfabetin latin.
Orvatjet e qeverisë turke në fillim të vitit 1910 për të futur në shkolla alfabetin arab për mësimin e shqipes, hasën në qëndresën e vendosur të mësuesve dhe të nxënësve, që në shumë qytete të Shqipërisë, si në Korçë, Berat, Durrës, Janinë, Shkup e në vende të tjera, braktisën shkollat turke dhe protestuan kundër autoriteteve shtetërore.
Edhe populli i Elbasanit iu përgjigj mitingut të klerikëve fanatikë e turkomanë myslimanë me një manifestim masiv kundër futjes së alfabetit arab, i cili u organizua më 18 shkurt 1910 në një nga sheshet e qytetit, ku morën pjesë rreth 7 000 qytetarë e fshatarë të ardhur nga Shpati dhe nga katundet e tjera të Elbasanit. Në këtë miting populli kërkoi nga qeveria dhe nga parlamenti të pranonin përdorimin e alfabetit shqiptar (latin) për shkrimin e gjuhës shqipe.
Më 27 shkurt u organizua nga klubi “Dituria” një miting i madh në Korçë në mbrojtje të abëcësë shqipe, ku morën pjesë rreth 15 000 veta nga qyteti e nga rrethi i Korçës, nga Devolli, nga Kolonja, nga Opari e nga Pogradeci. Në emër të popullit të mbledhur në këtë tubim iu dërguan telegrame proteste, kundër futjes së alfabetit arab, qeve risë turke dhe deputetëve shqiptarë të parlamentit.
Një pjesëmarrje të gjerë pati edhe mitingu që u zhvillua në Berat më 28 shkurt, ku qenë të pranishëm rreth 15 000 veta, banorë të qytetit e të fshatrave të rrethit. Në telegramet e protestës, që iu dërguan qeverisë turke në emër të popullit të Beratit, theksohej se, duke futur alfabetin arab “qeveria synon t’i lërë shqiptarët në padije si gjer më sot dhe të futë grindje e përçarje ndërmjet atyre myslimanë dhe ortodoksë”. Mitingje të tilla u mbajtën edhe në Tepelenë, në Përmet dhe në Skrapar.
Telegrame proteste kundër përdorimit të alfabetit arab dhe për mbrojtjen e alfabetit latin iu dërguan qeverisë e parlamentit turk edhe në emër të popullit të Gjirokastrës (nga Shoqëria “Bashkimi”), të Çamërisë (nga klubi i Filatit), të Shkupit, të Ohrit, të Vlorës, të Prishtinës, të Mitrovicës, të Gramshit, të Përmetit, të Frashërit, të Tepelenës, të Konicës, të Leskovikut etj.
Duke vënë theksin në përmasat e kësaj lëvizje je, konsulli francez në Shkodër i shkruante qeverisë së tij, në shkurt të vitit 1910, se tërë Shqipëria është ngritur kundër përpjekjeve të qeverisë turke për t’i detyruar shqiptarët të përdorin alfabetin arab, si dhe për të mbrojtur alfabetin shqip të vendosur në Kongresin e Manastirit.
Mitingjet e zhvilluara nga klubet shqiptare në shkurt të vitit 1910, si nga shkalla e organizimit e rregulli që zotëroi në to, nga përmbajtja kombëtare e përparimtare e kërkesave të tyre, ashtu edhe nga përmasat që morën, ishin ngjarje të reja për Lëvizjen Kombëtare Shqiptare dhe të rralla e të papara deri atëherë, jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për gjithë Perandorinë Osmane.

Kongresi i Dytë i Manastirit (2-3 prill 1910)

Në këtë gjendje të acaruar të marrëdhënieve shqiptaro-turke, kur konflikti me xhonturqit për çështjet e kulturës shqiptare kishte arritur kulmin e tij, atdhetarët shqiptarë mblodhën një kuvend tjetër komb ëtar, Kongresin e Dytë të Manastirit. Ky tubim u thirr me nismën e klubit “Bashkimi” të Manastirit dhe i zhvilloi punimet nga 2-3 prill të vitit 1910.
Në Kongres morën pjesë 20 delegatë, që përfaqësonin 34 klube e shoqëri të vilajeteve të Shkodrës, të Kosovës, të Manastirit e të Janinës, si edhe klubet shqiptare të Stambollit, të Selanikut e të qendrave të tjera. Kongresit i erdhën telegrame përshëndetjeje nga anë të ndryshme të Shqipërisë dhe nga shoqëritë atdhetare të mërgimit.
Ndryshe nga kongreset e mëparshme kombëtare, në këtë kuvend pati një numër mjaft të madh delegatësh nga qytetet e vilajeteve të Kosovës dhe të Manastirit, nga Peja, Gjakova, Gjilani, Mitrovica, Vuçiterna, Shkupi, Tetova, Dibra, Struga, Ohri etj. Midis delegatëve ishin Dervish Hima, Fehim Zavalani, Petro Nini Luarasi, Hysni Curri, Ferit Ypi, Bedri Pejani, Qamil Shkupi, Gjergj Qiriazi, Bejtullah Gjilani, Themistokli Germenji, Tefik Panariti, Hajdar Blloshmi, Abdullah Efendiu (nga Strug a), Qazim Iliaz Dibra, Rexhep Mitrovica, Xhafer Kolonja etj. Kryetar i Kongresit u zgjodh Bedri Pejani, ndërsa sekretarë Ferit Ypi dhe Petro Nini Luarasi.
Sikurse dëshmon “Zëdhënia” që klubi “Bashkimi” i Manastirit shpërndau me këtë rast, qëllimi i këtij Kongresi ishte të diskutonte çështjet që kishin të bënin me mbrojtjen e shkollës, të shkrimit e të kulturës kombëtare kundër reaksionit xhonturk dhe kundër politikës asimiluese të xhonturqve. Kongresi do të merrte masa të mëtejshme për zgjerimin e rrjetit të shkollave shqipe dhe për zhvillimin e kulturës shqiptare në tërësi.
Kongresi i Dytë i Manastirit ishte një manifestim politik e kombëtar shqiptar. Si në fjalimet e delegatëve, ashtu edhe në vendimet e Kongresit u shpreh protesta kundër përndjekjeve që po u bëheshin shkollës e alfabetit shqip nga Komiteti Qendror “Bashkim e Përparim” dhe nga qeveria turke.
Dervish Hima, që mbajti edhe fjalën e hapjes në Kongres, foli “për nevojat e zhvillimit të arsimit, të për hapjes së diturisë dhe të përparimit të kombit shqiptar”. Ai dhe delegatët e tjerë, si Ferit Ypi, Tefik Panariti etj., kritikuan Komitetin Qendror “Bashkim e Përparim”, i cili, në kundërshtim me premtimet që u kishte bërë shqiptarëve, po u mohonte të drejtën e arsimit kombëtar dhe të përdorimit të lirë të gjuhës shqipe, ndërhynte egërsisht në çështjen e alfabetit të gjuhës shqipe, që ishte një e drejtë e natyrshme e njerëzore si për çdo popull. Ky qëndrim i xhonturqve u cilësua nga delegatët si një përpjekje për të përçarë shqiptarët sipas dasive fetare, për të osmanizuar myslimanët shqiptarë dhe për të penguar përparimin kulturor dhe emancipimin politik të kombit shqiptar. “Na kanë shpallur luftë në fushën e shkronjave”, theksoi Dervish Hima në Kongres, prandaj “ne që jemi mbledhur këtu, bashkë me gjithë atdhetarët shqiptarë, do t’i mbrojmë me çdo mjet shkronjat tona kombëtare…”.
Kongresi tërhoqi vëmendjen e gjithë atdhetarëve shqiptarë për rrezikun e shkombët arizimit dhe të aneksimit të territoreve të Shqipërisë nga shtetet fqinje, nga Serbia, Greqia e Bullgaria. Serbia, u tha në Kongres, duke ndjekur një politikë shoviniste, synon të pushtojë Kosovën, të cilën e ka pagëzuar me emrin “Stara Serbia”, ndërsa qarqet politike të Greqisë po përpiqen me të gjitha mjetet, duke përdorur klerikët ortodoksë konservatorë e progrekë, shkollat e mësuesit grekomanë, të asimilojnë shqiptarët e krishterë dhe të aneksojnë territoret e Shqipërisë së Jugut. Petro N. Luarasi theksoi në fjalën e tij se këta klerikë fanatikë e grekomanë, të nxitur nga Greqia, mallkojnë e shkishërojnë banorët e fshatrave Progër, Negovan e Bellkamen sepse çojnë fëmijët në shkollat shqipe, ndërsa bandat e andartëve grekë, të paguar nga Athina, vrasin atdhetarët më të dalluar që përhapin mësimin e shkrimin shqip. Gjatë 5 vjetëve të fundit ishin vrarë në Negovan nga bandat greke 45 shqiptarë. Për të paralizuar këtë veprimtari Petro Nini Luarasi, përveç të tjerave, i prop ozoi Kongresit që të kërkonte që kisha shqiptare të ndahej nga Patrikana greke.
Aktet kryesore të Kongresit të Dytë të Manastirit ishin Programi prej 10 pikash dhe një Promemorje prej 4 pikash, që iu dërgua qeverisë turke. Në këto dokumente parashikoheshin masa të rëndësishme për zhvillimin e arsimit kombëtar, për mbrojtjen e alfabetit të shqipes, për botimin e librave dhe të teksteve shkollore shqipe. Për këtë qëllim do të ngrihej pranë klubit qendror një komision arsimor-kulturor, që në program quhej Akademi, i cili do të merrej me botimin e teksteve shkollore, të veprave letrare dhe të një fjalori shqip-turqisht e anasjelltas. Parashikohej të hapej në Shkup një shkollë normale me konvikt, e ngjashme me atë të Elbasanit, dhe të themelohej këtu një gazetë e re në shqip dhe në turqisht, me anën e së cilës do të informoheshin shqiptarët dhe opinioni publik evropian për ngjarjet e rëndësishme që po zhvilloheshin në këtë vilajet. Kongresi ngarkonte klubet dhe gjithë atdhe tarët shqiptarë që të punonin për zgjerimin e mëtejshëm të rrjetit të shkollave shqipe, për sigurimin e lokaleve shkollore, të mësuesve dhe të mjeteve të nevojshme financiare.
Në Promemorjen prej katër pikash, që iu dërgua Portës së Lartë, parashtroheshin këto kërkesa: të jepej liri e plotë për mësimin e gjuhës shqipe, në përputhje me të drejtat kushtetuese; të mënjanoheshin të gjitha pengesat që nxirrnin autoritetet shtetërore për zhvillimin e lirë të kombit shqiptar dhe veçanërisht të mos lejohej asnjë lloj ndërhyrjeje në mënyrën e mësimit të gjuhës kombëtare (shqipe), duke ua lënë të drejtën e zgjedhjes së alfabetit të shqipes, siç qe vendosur në Kongresin e Dibrës, mësuesve (shqiptarë); të caktohej nga qeveria një subvencion për shkollat e të krishterëve shqiptarë, për t’i shkëputur ato nga ndikimi i Greqisë dhe t’i kërkohej Patrikanës nga qeveria që të lejonte përdorimin e gjuhës shqipe gjatë predikimit në kisha. Promemorja ngarkonte klubin qendror shqiptar q ë të këshillohej me Shejhylislamin rreth “dëmit” që gjoja i shkaktohej fesë myslimane nga përdorimi i alfabetit latin për mësimin e shqipes.
Kongresi mori masa edhe për forcimin e lidhjeve organizative ndërmjet klubeve shqiptare dhe për bashkërendimin e veprimtarisë së tyre. U vendos që klubet shqiptare të kishin një rregullore të njëjtë dhe të detyrueshme për të gjithë. Kjo rregullore a kanonizëm e përgjithshme do të njihej zyrtarisht edhe prej qeverisë turke. Një vendim i tillë ishte marrë edhe në Kongresin e Elbasanit, por nuk ishte vënë në zbatim. Të gjitha klubet do të drejtoheshin nga klubi qendror shqiptar, atributet e të cilit tani, ndryshe nga vendimet që ishin marrë në kongreset e mëparshme, do t’i kishte klubi i Stambollit. Kongresi mendoi se duke e shpërngulur qendrën udhëheqëse të klubeve nga Manastiri në Stamboll do të krijohej një udhëheqje e vetme e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, ku të bashkoheshin drejtuesit e klubeve dhe deputetët atdhetarë shqipta rë të parlamentit, si Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Shahin Kolonja etj. Këta deputetë parashikohej të përfshiheshin edhe në kryesinë qendrore të klubit të Stambollit.
Megjithatë, vendimi i Kongresit të Dytë të Manastirit, për të caktuar si klub qendror atë të Stambollit, nuk u pëlqye nga rrethet e gjera atdhetare të vendit. Edhe ngjarjet e mëvonshme, sidomos qëndrimi i udhëheqjes së këtij klubi ndaj kryengritjes shqiptare të vitit 1910, kur ajo mori hapur në mbrojtje xhonturqit, provuan se ky vendim ishte i gabuar.
Po kështu u vendos që të thirrej në korrik të vitit 1910 një kongres më i gjerë në Janinë, i cili, krahas problemeve të tjera, do të zgjidhte përfundimisht problemin e alfabetit, duke zgjedhur njërën prej dy abëcëve latine, të miratuara nga Kongresi i Parë i Manastirit.
Në Kongresin e Dytë të Manastirit, ashtu si në ato të mëparshmet, u mbajtën edhe mbledhje të fshehta, në të cilat u diskutuan çështje të tilla politike, siç ishin forcimi i komit eteve të fshehta dhe masat që duheshin marrë për përgatitjen e një kryengritjeje të përgjithshme. Por, ndërsa për komitetet e fshehta u mor vendim që të zgjeroheshin e forcoheshin më tej, për përgatitjen e kryengritjes së përgjithshme nuk u mor ndonjë masë. Kjo çështje u la të diskutohej e të vendosej në kongresin e ardhshëm. Sipas të dhënave të bashkëkohësve, në mbledhjet e fshehta u hartua edhe një program politik, të cilin ata e quanin platformë “të autonomisë së Shqipërisë”, ku, përveç të tjerave, parashikohej njohja zyrtare e kombit shqiptar, mësimi i gjuhës shqipe në të gjitha shkollat e Shqipërisë dhe njohja e saj si gjuhë zyrtare. Megjithatë, ky program nuk u përfshi në asnjërin nga dy aktet e shpallura botërisht të Kongresit.
Kongresi i Dytë i Manastirit, ashtu si mitingjet, protestat dhe manifestimet e tjera që u zhvilluan në Shqipëri në pragun e këtij kuvendi, në shkurt-mars të vitit 1910, shprehën vendosmërinë e shqiptarëve për mbrojtjen e shkrimit shqip, t ë shkollës dhe të kulturës kombëtare në tërërsi. Ato ishin, njëherazi, një paralajmërim për kryengritjen e armatosur që do të shpërthente në pranverën e vitit 1910.

Scopri il Blog di Yahoo! Mail: trucchi, novità, consigli... e la tua opinione! __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
Agim Xhemali | 9 May 13:55 2008
Picon

Debate historic: Si dhe pse u danë shqiptart n’ dy linja historice?

Debate historic: Si dhe pse u danë shqiptart n’ dy linja historice?
 
Critice e paradigme  t’ Ferajt per history-n shqiptare
Pikpamja e national-islamismit shqiptar per history-n shqiptare asht e thjeshte: Shqiptarve u ka ardhë historicisht e keqja prej Occidentit dhe nationve fqije orthodoxe, slavëve dhe greekve. Vetem me occupation-in osman t’ trevave shqiptare dhe me islamization-in  e shumsis s' ethnive shqiptare, kto t’ fundit u gjinden n' nji situation kur, no veq shpetun prej rreziqeve qi u vijshin prej ktyne nat ioneve fqije orthodoxe dhe Occident-it, por mujten edhe me u consitutue si nation. Occupationi turk asht per national-islamismin shqiptar “koha e arte” e “kombit” shqiptar, ndersa dbimi i Turkey prej Balkans, n' 1912, kje nji fatkeqsi e madhe nationale per shqiptart. Elaboration-i ma i plote, i bamë deri ma sot, i ksaj theory-e asht libri i Hysamedin Ferajt Skicë e mendimit politik shqiptar”, nji liber ky qi pretendon me kenë nji scholarly work  n'  rrafshin e history-s s’ politics shqiptare.
N'  promotion-in e ktij libri, qi u ba n' Tirane, n' korrik 1998,  muerën pjese 600 studenta shqiptarë, t’cillet studiojshin n'  vendet arabe, krent e Komunitetit Musliman Shqiptar, besimtarë muslimanë kah t’ gjitha trevat shqiptare, si dhe t’gjithe perfaqsuesit e shoqatave t’vendeve islamice n'  Tirane. Shijak Tv e persjel li gjansisht ket ndodhi. Ky liber asht publicu per here t’pare n' Tirane, n'  vitin 1998 dhe mandej asht ripublicu do here edhe n’Tirane, Shkup, Prishtine dhe ka qarkullu edhe n’ diaspore. Libri asht perkthye edhe n’ arabisht dhe asht publicu n' Tehran dhe Bagdad, n'  vitin 2000. Ky liber, prej gjashte vitesh distribuohet  gratis n’ gjitha xhamiat, n' Republic t’ Shqipnis, Kosove, FYROM dhe n' diasporen shqiptare n'  Occident. Theory e Ferajt, ose “paradigma”, sikur e qun ai, consiston n’ ate se historicisht shqiptarve u asht dashtë:
të zgjedhin ndërmjet pushtuesve ballkanikë që rrezikonin ekzistencën e shqiptarëve apo pushtuesve jashtëballkanikë të cilët nuk e rrezikonin ekzistencën e shqiptarëve sado të këqija të tjera që u shkaktonin.
Nga zgjedhja që kanë bërë ndaj këtyre dy alternativa ve janë krijuar dy tradita politike themelore shqiptare: (1) tradita e bashkëpunimit me popujt pushtues dhe rrezikues ekzistencialë ballkanikë të shqiptarëve kundër pushtuesve jashtëballkanikë dhe, (2) tradita e bashkëpunimit me pushtuesit jashtëballkanikë që nuk rrezikonin ekzistencën e shqiptarëve kundër pushtuesve dhe rrezikuesve ekzistencialë ballkanikë”. (Hysamedin Feraj, “Skicë e mendimit politik shqiptar”, “Koha”, Tirane 1998. f. 145.)
S’ parit, paradigma e Ferajt nuk asht originale. N' essence ajo asht nji plagiature e deformume e nji thesis t’ paraqitme kah Nexhmedin Spahiu, rreth nji vit e gjysë para se me u publicu libri i Ferajt. Naturisht qi Feraj, sipas tradition-it intellectual communist, nuk e citon fare Spahiun, ndonse e ka njoftë shume mire, por si ideues t’ parë t’ paradigmes citon njifare Ajet Haxhia, nji ish-functionar i Komitetit Qen dror t'  PPSH, t’ cillit, e tepert me u thane, as qi i kane pasë shku najhere ndermend  ksi gjanash. Perndryshe, Nexhmedin Spahiu, n' maj 1997,  ka publicu shkrimin e vet “Tre gishtat e Rexhep Qoses”, tek ditoret “Koha e Re” e Tiranës  (16 maj 1997) dhe “Bota Sot” e Zurich-ut (27-28 maj 1997). N’ ket shkrim Spahiu paraqet nji theory per dy linja historice n'  politicn shqiptare:
 “Njëra linjë kërkonte aleanca me shtetet jofqinjë, për t’u bërë ballë shteteve fqinjë, dhe tjetra që kërkonte të bashkëpunonte me fqinjët (serbët e grekët) kundër agresorëve jashtëballkanikë… Derisa të parët i jepnin përparësi integritetit territorial e biologjik në dëm të sovranitetit, të dytët i jepnin përparësi sovranitetit të një pjese të vendit në dëm të integritetit”. (citue sipas: Nexhmedin Spahiu, “Ekulibret shqiptare”, “Marin Barleti”, Tirane 199 7, f. 169.)
 N’ ket liber kam me i ba nji analysis t’ hollsishme systemit shpjegues historico-politic t' Ferajt, qi ky i fundit e qun paradigma. Piknisja e criticismit tem kundrejt paradigme-s s’ Ferajt jane kto dy paragraph-e ku ai permbledh paradigmen e vet:
 “Gjatë shekujve XI-XIV shqiptarët u ndanë në rrymën që përvetësoi besnikërinë ndaj Kishës Lindore, ortodokse, sllave dhe greke dhe që e quajtën veten përkatësisht “sllavë” ose  “grekë” dhe rrymën që i qëndroi besnike Kishës Perëndimore dhe që e quante veten “albanë”. Politikisht u ndanë në rrymën e shqiptarëve që ishin besnikë ndaj pushtuesve “ballkanikë”, Perandorisë Bizantine, përkatësisht Mbretërive Serbe, Bullgare e Greke, të cilët bënë karrierë dhe ngjitën shkallën më të lartë të hierarkisë ushtarake e civile feudale të tyre deri në strategë, dhe në rrymën që lidh ej me mbretëri e principata të ndryshme të Evropës Perëndimore kundër pushtuesve bizantinë, serbë, grekë e bullgarë”.
Në shekullin XV, nga njëra anë, veproi rryma e “skënderbegasve” në aleancë me disa mbretëri e principata të Evropës Perëndimore dhe popujt e Ballkanit kundër pushtuesve jashtëballkanikë osmanë dhe, nga ana tjetër, rryma e “vasalistëve” në bashkëpunim me pushtuesit jashtëballkanikë osmanë kundër pushtuesve më të vjetër e më të rrezikshëm sllavë e grekë .
Gjatë gjithë shekujve XVI-XIX, vazhdoi tradita e “rezistencës” së armatosur kundër pushtuesit jashtëballkanik osman në bashkëpunim me popujt fqinjë sllavë e grekë, nga njëra anë, dhe tradita e integrimit në Perandorinë Osmane, e bashkëpunimit me pushtuesin jashtëballkanik osman kundër pushtuesve rrezikues ekzistencialë ball kanikë, sllavëve dhe grekëve, nga ana tjetër.   Në shekullin XIX, nga tradita e bashkëpunimit me popujt ballkanikë kundër “armikut të përbashkët” jashtëballkanik osman lindën rrymat e ndryshme politike që u quajtën “serbofile” dhe “grekomane” të cilat bashkarisht do të quhen “panballkanike”, dhe nga tradita e bashkëpunimit me pushtuesit jashtëballkanikë osmanë kundër pushtuesve ballkanikë lindën rrymat politike të cilat u quajtën “turkomane” dhe “nacionaliste” shqiptare .
Nacionalizmi shqiptar ka lindur nga tradita e bashkëpunimit me pushtuesit, armiqtë jashtëballkanikë, kundër pushtuesve ballkanikë, sllavë dhe grekë, në vijën “albanë”-> “vasalistë”-> “nacionalistë”->.
Panballkanizmi shqiptar (“sllavofilët” dhe “grekomanët”) ka lindur nga tradita e bashkëpunimit të shqiptarëve me pushtuesit ballkanas kundë r pushtuesve jashtëballkanikë në vijën “sllavë” e “grekë”-> probizantinë-> “skënderbegas”-> “rezistenca antiosmane”-> “panballkanizmi shqiptar”->= (“sllavofilë”+ “grekomanë”). (Hysamedin Feraj, “Skicë e mendimit politik shqiptar”, “Koha”, Tirane 1998, f. 145-146.)
Feraj e shpjegon kshtu kete phenomenë:
Në historinë e një mijë vjetëve të fundit, veçanërisht në historinë më të re të shekujve të fundit, shqiptarët pothuajse asnjëherë nuk janë ndodhur në situatë historike- politike për të zgjedhur ndërmjet “të mirës” dhe “të keqes”, ndërmjet pushtimit dhe lirisë, por vetëm ndërmjet “të keqes” dhe “më të keqes”, ndërmjet një pushtuesi dhe sundimtari më të rrezikshëm për ta si etni e si komb, dhe një pushtuesi a sundimtari më pak të rrezikshëm për ta si etni e si komb. Në historinë e s hekujve të fundit shqiptarët si qëniesues politik janë ndodhur në situatë për të zgjedhur:
ose bashkëpunim me pushtuesit dhe sundimtarët fqinjë ballkanas, popujt kristianë ortodoksë sllavë dhe grekë, të cilër përbënin rrezik ekzistencial për ta, që synonin dhe vepronin për mohimin e ekzistencës dhe zhdukjen e shqiptarëve si komb; ose bashkëpunim me pushtues e sundimtarë (apo popuj jopushtues e josundimtarë) jashtëballkanikë, të cilët edhe në rastin kur ishin pushtues dhe sundimtarë nuk rrezikonin ekzistencën e shqiptarëve (së paku jo në shkallën që e rrezikonin atë popujt ballkanas) si komb dhe si etni.
Nga qëndrimi ndaj kësaj dileme të madhe ekzistenciale (“ontike”) politike të shqiptarëve, nga mënyra si e kanë zgjidhur këtë dilemë themelore politikanët shqiptarë, janë krijuar dy drejtime politike themelore shqiptare: I>
1. Drejtimi që ishte për bashkëpunim me popujt që rrezikonin ekzistencën e tyre si komb, me popujt fqinjë ballkanas, kristianë- ortodoksë, sllavë dhe grekë dhe që për këtë arsye mund të quhet drejtimi panballkanik politik shqiptar kundër pushtuesve të ndryshëm jashtëballkanikë.
2.Drejtimi që ishte për bashkëpunim me popujt jashtëballkanikë, qofshin edhe pushtues që nuk e rrezikonin ekzistencën e shqiptarëve si komb, kundër pushtuesve ballkanikë që vinin në rrezik ekzistencën e shqiptarëve. Të dy këto drejtime në thelbin e vet kanë një traditë disashekullore, gati njëmijëvjeçare.
 Një drejtim i tretë, i veprimtarisë së njëllojtë kundër “të gjithë armiqëve për lirinë e shqiptarëve”, historiografitë e derisotme nuk e kanë dëshmuar dhe as paraqitu r si ndonjë drejtim politik që ka ekzistuar në mënyrë të vijueshme.
Brenda të dy këtyre drejtimeve themelore janë formësuar rryma dhe nënrryma të ndryshme politike, të cilat për periudha të ndryshme mund të marrin emërtime të ndryshme, deri edhe të personave më përfaqësues të tyre. Megjithatë brenda drejtimit panballkanik dallohen dy rryma të gjëra, rryma serbofile, e cila përgjithësisht u udhëhoq nga programet politike të nacionalizmit serb dhe, rryma grekomane, e cila përgjithësisht u udhëhoq nga idetë e programeve politike të nacionalizmit grek.
Në drejtimin e dytë, po ashtu u dalluan dy rryma të tjera të gjëra, rryma turkomane e cila veproi përgjithësisht mbi programe të ndryshme panislamike dhe, rryma nacionaliste shqiptare. (ibid. f. 356- 357.)
Feraj niset kah pikpamja se, asht orientimi religious, ai qi determinon orientimin politic. Dasia religiouse e shqiptarve, gjegjsisht orientimi religious contravers i tyne kah catholicismi dhe orthodoxia, me rastin e damjes s’ kishave, determinoi dasin politice, gjegjsisht orientimin politic contravers kah vendet nonbalkanse nonorthodoxe dhe vendet balkanse orthodoxe.
E thane ma kjarte, ata shqiptarë qi u bane orthodoxë, paten primjen me i gjetë alliatet tek nationet orthodoxe balkanse e jashtbalkanse (serbt, greekt, bulgart, russt etj.), ndersa anmiqt me i gjetë tek nationet jashtbalkanike nonorthodoxe. Perndryshe, sipas logices s’ scheme t’ Ferajt, ata shqiptarë qi u bane catholicë paten primjen me i gjetë alliatet tek nationet jashtbalknse nonorthodoxe dhe anmiqt tek vendet orthodoxe.
Por kjo scheme Ferajt i she rben si veq si premise me kalue tek dasia tjete ajo mes muslimanve dhe christianve, qi krijohet pas occupation-it osman dhe islamization-it massiv t’ shqiptarve. Qi prej ktij momenti ndryshon standardi moral i Ferajt: Muslimant paraqiten si t’ miret, orthodoxt mbeten t’ kqijte. Catholict dalin si t’ kqijt, qi prej kohes qi n’ trevat shqiptare shfaqen turkit.N’ ket pike, t’ miret jashtbalkansa bahen veq turkit, ndersa jashtbalkansit occidentalë quhen t’ kqij.  Kshtu, Feraj, devijon kah logice fillestare e scheme t’ vet, pa dhane naj shpjegim sesi u ba kjo gja. Dasia dhe orientimi religious dhe politic pas ardhjes s’ Empire Osmane dhe islamisimit t’ pjeses ma t’ madhe t’ shqiptarve, asht phenomena qi Feraj i kushton ma teper vend n’ librin e vet. Derisa pjesa ma e madhe e catholicve u islamisun, per Ferajn asht commode me e perdore e vitin 1054, si nji gjethe fiku t’ lakuriqsis osmano islamice t’ scheme-s t’ vet.
Feraj ban nji attempt me pershkru dilemma-t para t’cillave history i ka vu ethnit shqiptare. Analysis e dasis ndershqiptare, n’ rrafsh geocultural, nuk asht subject i studimit t' Ferajt. Madje ai krejt e mohon factin se rrymat politice historice shqiptare dallohen edhe n’ rrafshin geographic. N’ librin e vet, t’ permende ma nalt, Feraj e perjashton existencen e nji determinante geoculturale n’ process-in e differencimit t’ shqiptarve n’ kto rryma:
Në të gjitha rrymat politike gjenden anëtarë si nga Veriu ashtu edhe nga Jugu”. (ibid. f. 225.)
Kjo asht e vertete, por ktu del nji pyetje:
Cilla rryme ka pasë support masiv midis popullsis n' “Veri” (Gegni) dhe cilla n' “Jug” (Toskni)?
Se n' rast se n' nji rryme gjinden, antarë kah Gegnia, por ata nuk kane support midis popullsis, ndersa e kundreta ndodh n'  “Jug” (Toskni), at’here ky asht nji tregues shume i randsishem. N'  analysis  teme ky aspect ka me zane nji vend t’ randsishem.
Pasi Feraj ka marre si piknisje t’ dasis dhe orientimit politic, dasin religiouse, asht nji nonsense me e mohu aspectin geographic. Kjo, sepse dasia dhe orientimi religious shqiptar, n’ kohen e damjes s’ Kishave, kje dhe nji phenomenë geoculturale, sikur dihet mire dhe sikur kam me e tregu ma poshte.
Nji critice e systemit shpjegues historico-politic t' Ferajt, qi ky i fundit e qun paradigma, detyrimisht fillon kah critice e methodology-s s’ Ferajt. Ky system i Ferajt, i paraqitë me shpjegu history-n asht ndertu sipas tecnicave t'  philosophy-s marxiste-leniniane dhe asht njiherit edhe prove e factit se Feraj ka lshue rhetoric-n communiste, por no tecnicat e saj. Para sa gjithash, kjo scheme asht n' pajtim t’ plote me rregullin kryesor t’ materialismit historic marxist-leninist, atë se historiography-a, por edhe sciencet politice janë gnostice, pra nji dije e mshefte, me base ethice, qi asht n’ immanence t’ processeve historice, qi consistojne n’ nji conflict ethic mes t’ mires dhe s’ keqes. Kjo dije gjindet tuj ndertu macrosysteme abstracte, me i perdorë si guide n’ njoftjen e history-s.
Sipas ksaj gnostice, history-n e bajne njerzit, por no sipas vullnetit t’ vet, por t’ commandum kah  kah ligjet historice objective. Njerzit, qi e bajne history-n jane loder e forcave historice, tuj kenë se  bindjet e tyne jane resultat i “qenies shoqërore” t’ tyne, pra i class-ve sociale t’ cillave u takojne.Kto class-e perfaqs ojne njana t’ miren (proletariati) dhe tjetra t’ keqen (buorgeosie). Lufta e class-ve asht forca lvizse e history-s. Historiography-a dhe science-t politice kanë detyre me e provue vertetsin e ksaj doctrine. Kjo bahet tuj kriju  macrosystemve historiographice dhe politice,  qi jane frut i abstragimit t’ paster,  mandej tuj provu vertetsin e tyne me “facte” gja qi bahet, n’ rastin ma t’ mire, tuj i kqyre ndodhinat n’ sens eclectic. Pra, historiography dhe science-t politice shndrrohen virtualisht n’ dege t’ propagandes.
Macrosystemi historic i Ferajt asht nji shembull i ksaj methode. Feraj identificon dy forca historice objective: “panballkanikët” dhe “jashtëballkanikët”, prej t’ cillve t’ paret perfaqsojne t’ keqen, ndersa t’ dytet t’ miren. “Jashtëballkanikët” nuk jane t’ gjithe t’ mire. Ata dahen n' occidentalë, qi jane t’ keqij dhe n' orientalë (osmano-islami cë) qi jane t’ mire. Pra, osmanization-i dhe islamization-i ka zane n'  mendimin e Ferajt vendin e proletariatit, si forca qi bart t’ miren dhe ka missionin historic t’ rregullimit t’ botes [shqiptare]. Sikur kam me tregu ma poshte, Feraj nuk ban kurrgja me e provu thesis t’ vet. Ashtu sikur bani Marxi me thesis t’ luftes së class-ve, ai e merr ate si t’ vertete apriori.  
Gabimi i Ferajt asht gabimi typic i atyne qi ndjekin methodology marxiste. Ai i deconsideron zhvillimet dhe forcat e reality, tuj hy  n'  terrenin e fantasy  ku inventon category historice  abstracte. Por, Feraj, ban dhe nji tjeter gabim, qi ket here asht nji devijim kah methodology marxiste. Feraj, ndryshe kah Marx, qi pati dhe nji theory per motivet e veprimeve t’ pjestarve t’ class-ve t’ ndryshme, nuk tregon motivet qi i bajne “panballkanikët” shqiptarë proslavë dhe progreekë, me u ba dhe vepru si t’ tille. Ne mujtna me hypothizu, tuj e gjetë motivin e veprimeve elites “panballkanike” shqiptare tek corruptimi material prej vendeve fqije, por kjo nuk shpjegon se perse ket elite e kane ndjekë pas  groupe t’ medha t’ popullsis. Cilli asht motivi i “panballkanikëve” shqiptarë, t’ definum prej Ferajt si:
Drejtimi që ishte për bashkëpunim me popujt që rrezikonin ekzistencën e tyre si komb, me popujt fqinjë ballkanas, kristianë- ortodoksë, sllavë dhe grekë dhe që për këtë arsye mund të quhet drejtimi panballkanik politik shqiptar kundër pushtuesve të ndryshëm jashtëballkanikë. (ibid. f. 357.)
Problemi i motiveve bahet edhe ma kyq, tuj consideru se Feraj shkrun se, dilemma kje:
ose bashkëpunim me pushtuesit dhe sundimtarët fqinjë ballkana s, popujt kristianë ortodoksë sllavë dhe grekë, të cilër përbënin rrezik ekzistencial për ta, që synonin dhe vepronin për mohimin e ekzistencës dhe zhdukjen e shqiptarëve si komb; ose bashkëpunim me pushtues e sundimtarë (apo popuj jopushtues e josundimtarë) jashtëballkanikë, të cilët edhe në rastin kur ishin pushtues dhe sundimtarë nuk rrezikonin ekzistencën e shqiptarëve (së paku jo në shkallën që e rrezikonin atë popujt ballkanas) si komb dhe si etni. (ibid. H. Feraj: “Skicë...”, f. 357.)
Kah kjo pikpamje, i vetmi motiv logic i veprimit t’ “panballkanikëve” shqiptarë, mbetet me kenë complexi i authodestructionit. Pra, ata bashkpunojshin me nationet fqije slavt dhe greekt, t’ cillet dojshin me i zhduke shqiptart, kahse kshtu u realisojte primja e tyne authodestructive. 
Synimi i Ferajt, kur nderton system-in e ve t historico-politic, nuk asht me zbulu t’ vertetat e history-s dhe t’ politics shqiptare, por veq me zbulu nji system historic, i cilli duhet me  provu se:
1)Popujt orthodoxë balkansë dhe jashtbalkansit orthodoxë dhe occidentalë jane shkaktarë t’  s’ keqes, qi u ka ardhe historicisht shqiptarve.
2) Occupation-i osman dhe islamization-i kjenë zhvillime shpetimtare per shqiptart.  Perioda osmane asht ajo mbi t'  cillen Feraj tregon interesin ma t'  madh me provu me facte paradigmen e vet.   
3) Nationalismi shqiptar asht pasues i osmanismit shqiptar dhe ka si bosht t’ vetin religionin islam, qi asht “fe kombëtare” per shqiptart.
4) T'  gji thë ata shqiptarë qi u jane kundervu Empires Osmane dhe Islamit  paten kenë dhe mbeten bashkpuntorë t’ slavo-greeko-orthodoxve. 
Nji njeri qi nuk e njef mire history-n shqiptare, mujtet me u impresionu lehte prej ksaj macroscheme historice, t’ ndertume mbi basen e eclectic  historice. Por, per nji qi e njef n'  thellsi history-n shqiptare asht e lehte me zbulu dhe provu incoseguencen absolute t’systemit t’Ferajt, ma s’ parit ate logice, por edhe factice historice, tuj nisë qi prej piknisjes s’ vet dhe gjate gjithe level-ve, deri n’ fund.
 
Origine e conflictit historic toskë-gegë (illyrë- epirotë) dhe influenca e tij n’ orientimin religios politic ; shekujt XII para C.- XII pas Cr. 
 Theory-a e Ferajt asht e basume mbi ate t’ “Vijes së Theodosit”, por tuj kenë se ket e pat paraqite gjashte vite para atij Aurel Plasari, n'  librin “Vija e Theodosit rishfaqet”, Feraj, me u dukë original, e qon dasin, n'  vitin 1054, kur u ba damja e Kishave, rreth shtate shekuj ma pas se “Vija e Theodosit”(392). N’ fact damja e Kishave asht pasoje termingjat e Vijes së Theodosit”.
Me ket, Feraj, na del si potencues i nji myth-i historiographic authorsia e t'  cillit i takon Aurel Plasarit, i cilli n'  vitin 1992 ka shkrujtë nji liber me titull “Vija e Teodosit rishfaqet-nga do t’ja mbajnë shqiptarët?”, liber t' cillit iu ba nji publicity i madh gjatë ktyne dhetë viteve. Plasari ka paraqitë thesis se damja e Empires Romane n'  vitin 395 pas Cr. (N'  fact damja ka ndodhë n' vitin 392-K.M.) shenjo i edhe damjen geoculturale t’ Europes n’ Occident dhe n’ Orient. Segmenti shqiptar i ksaj vije kalojte njitas me Lumin Mat, tuj e marrë kthesen kah northi n’ rrjedhen e eperme t’ ktij lumi dhe tuj e lanë n’ Lindje, pjesen northlindore t'  Shqipnis s’ 1913-s, Kosoven e sotme dhe Shqipnin Lindore. Kuptohet se cilli asht synimi i Plasarit, kur e ka hedhë ket thesis. Synimi i parë asht qi, me ane t’ theory-s s’ ksaj vije t' cillen ai e qun “vija fatidice”,  me u kriju  shqiptarve iden fixe se “kombi” shqiptar, n'  pjesen e vet ma t’ madhe i perket Lindjes dhe ky asht nji fatality historic i pandreqshem.
Tuj kenë se segmenti shqiptar i Vijes s’ Teodosit kalojte pergjatë Lumit Mat, Plasari kerkon me thane se deri n' Mat shtrihet areali historic orthodox n'  hapsinen shqiptare. Per rrjedhim, deri ktu arrin e drejta historice e Kishes Greeke dhe e Yannoulatos-it me i convertu shqip tart muslimanë n' orthodoxë. Sa per Kosovën dhe Shqipnin Lindore, edhe ato janë historicisht t’ destinume me mbetë n’ boten lindore slavo-orthodoxe. Pra, theory e Vijes s’ Theodosit sot asht nji myth historic i functionalizum per synime politice bashkekohore, e thanë ma kjarte, per realizimin e aspiration-ve nationaliste greeke, serbe dhe bulgare.
N’ rastin shqiptar, effecti i “Vijes s’ Theodosit”nuk ka kenë aq i madh sa pretendon Plasari. N'  kohen kur Emperori Theodos vuni vijen, ajo practicisht nuk pati asnji  effect n' hapsinen shqiptare, sepse kjo e fundit gjindej tashma nan dominationin goth. Dominationi  goth, i cilli sipas Gustav Hahni-t vazhdoi 132 vite, kje nji fat i madh per shqiptart, sepse n' permjet tij ethnit shqiptare paten rastin me marre pjese n' “ringjalljen germanice” t' Europes s’ epoch-es pasromane. Edhe pas perfundimit t'  dominationit goth, randsia e Vijes s ’ Theodosit n’ hapsinen shqiptare, relativizohet kah dyndjet slave (slavet deri n’ shekullin e nante kjenë paganë) dhe prej factit qi ma pas, veqanrisht n’ Gegni, paten ardhe njana pas tjetrit interventione kah Occident-i, tuj nisë qi me normant, kryqatat dhe deri tek Anjou-t.
Thesis e Ferajt mbi piknisjen e dasis historice t' shqiptarve, asht mjaft sympthomatice lidhun me zbulimin e t’ metave t' methodology-s historice t’ Ferajt. Pika e dobt e ksaj methodology-e asht se Feraj merr si t’ vertete apriori, nji thesis per t’ cillen asht dashte nji liber ma vedi me u analyzu, sikur asht thesis se dasia culturale ndërshqiptare u initue me damjen e dy degve të Chrishtenimit. N' ket pike, Feraj, le pa analyzu dhe shpjegu nji gja shume të randsishme, e shi ate se perse nji pjese e shqiptarve zgjedhen me kenë besnikë kundrejt Kishës Occidentale, ndersa do t’ tjere kundrejt Kishes Orientale.
Ky differencim i shqiptarve n’ rapport me dy centret e Chrishtenimit, nuk nisi n’ vitin 1054. Ai kje vetem viti i formalizimit të prishjes midis dy kishave. Dukuria e bycentrismit të Crishtenimit nisi qi n’ shekullin IV, me ndertimin e Constantinople, si centre e pjeses lindore t’ Empires Romane dhe me krijimin e Patriarchanes s’ Constantinople, e cilla nisi me tregu tendency per rivality me Romen, lidhun me ate se kujt i takojte me e administru Kishen n’ pjesen lindore t’ Empires. N' ket kohe, dasia u thellu dhe u duken shejat e conflictit,  edhe per shkak se fillun grindjet theologice. Nuk kje viti 1054, por shekulli IV, koha kur banort e trevave t’ sotme shqiptare nisen me u differu lidhun me besniknin drejt dy centrave të Ecumenias  (botes së crishtene). Derisa pjesa e trevave shqiptare n’ north t’ Shkumbinit i ndejti besnike Romes, pjesa e trevave n' south t’ Shkumbinit, e qoi besniknin e vet tek Cons tantinople. Pse ndodhi ky differencim? Feraj as qi e constaton dhe aq ma pak me e analyzu ket phenomenë.
N’ pergjegje t’ critice-s qi une i baj une thesis t’Ferajt se dasia religiose n’ trevat shqiptare ka fillu me damjen e Kishave n’ vitin 1054, Feraj, n’ shkrimin e vet “Rrymat politike katolike shqiptare”, polemizon me edition-in e pare t’ ktij libri, tuj dashte me e mbrojte systemin e vet. Me kundreshtu thesis teme Feraj mohon factin qi Catholicismi ka existu para vitit 1054, kur u officializu dhe damja e Kishave:
Këta nuk mund të thonë se katolicizmi ka ekzistuar para ortodoksizmit, se ortodoksizmi u themelua më vonë, mbas shkëputjes nga kisha romane etj., sepse para ortodoksizmit nuk ka pasur as katolicizëm. Katolicizmi e mori kuptimin pikërisht në marrëdhënie me ortodoksizmin. Para tyre kishte thjesht kristianizëm, kryçtar dh e rryma të tjera, por jo katolik e ortodoks. Për më tepër ortodoksia e mori emërin kështu pikërisht si qëndrim më besnik ndaj, dogmatik ndaj kristianizmit të deriatëhershëm (njëmijëvjecar). Përkundrazi, katolicizmi u qortua se nuk është vijim i praktikave dhe besimeve njëmijëvjecare, por është reformuar, ka ndryshuar etj. Nga këto debate teologjiko-kishtare, megjithëse një zgjidhje përfundimtare nuk është dhënë kurrë, mbeti se ortodoksizmi është dogmatizëm, nuk pranon ndryshime riinterpretime etj., pra i qëndroi strikt kristianizmit të hershëm, ndërsa katolicizmi është besimi i mëparshëm i reformua, pra ai nuk është i pari fare. ( “Rimëkëmbja”, 26 shkurt 2002, f. 6.)
Asht sa ironice aq edhe significuese, qi Feraj, pasi ka ba nji scheme historice ku Catholicismin dhe Orthodoxine i gjen njilloj t’keqija per “kombin” shqiptar, tash qi vehet para pyetjes: Catholicismi apo Orthodoxia , zgjedh ket t’fundit me e mbrojte. Kjo zgjedhje e Ferajt asht n'  pajtim me tradition-in osman, sipas t’cillit sulltant bane alliance me orthodoxët ballkanas kundra Occidentit catholic. Anticatholicismi i Ferajt shkon deri atje sa me e shndrru ate n' nji theolog orthodox, pasi ma pare i ka hy edhe theology-s islame. Ndryshe kah q’ thote Feraj, nuk asht Catholicismi ai qi asht kriju pas Orthodoxis dhe e ka marre kuptimin n' rapport me ket t’fundit, por e kundreta Orthodoxia e ka marre kuptimin n' rapport me Catholicismin. Per ate qi e njef sadopak history-n e Crishtenim-it kjo asht fare e kjarte.
Centre e Crishtenimi u vu n' Rome sipas asaj qi i pat thanë Crishti San Pjetrit dhe qi asht persjellë prej Ungjijve (Matthew 16: 18) se, ai  (Pjetri) kje nji gur (fjala Pjeter domethane “gur”), qi kje me u rrokullu dhe atje ku ai kje tuj u ndale, Crishti pat me ndertu Kishen e vet, pra christian e. Dihet se San Pjetri u kryqu n' Rome, n' Vatican, gjate persecutionit t’christianve. Per ket arsye, Roma u ba centre e Crishtenimit, i cilli atbote kje ende clandestin. Mandej, n' nisje t’shekullit IV pas Cr., kur Emperori Constanthin i Madh, e lejoi  Crishtenim-in dhe e njofti si religion legal, tuj njofte Papen e Romes si kreu i kishes s’ crishtene. Emperori ia grantoi Papes vendin e kryqzimit t’ San Pjetrit. N' Councile t’ Sardica-s (343 pas Cr.) u njoft supremacy e Papes s’ Romes mbi t’ gjithe kishen e crishtene. Tuj kenë se Empire u qujte si botnore, edhe religioni i ri u qujt si botnor-prej knej fjala “catholic” (botnor).
Crishtenimi u qujt officialisht Catholicism dhe u affirmu si religioni official i Empires Romane, me edict-in e famshem t’Emperorit Theodos I, i qitë n'  7 fror 380 dhe ku thuhet se Emperori njifte si religion official veq
atë që tradita e shpall se u është lënë trashëgim romakëve nga Apostulli Pjetër dhe që ndiqet nga Papa Damaz” ( Vito A. Sirago, “Perandori Teodos dhe ndarja e Ilirisë”, “Hylli i Dritës”, Tiranë, nr 1-2 1997, f. 16.)
N’ kohen kur Constanthin legallizoi religionin e ri, me centre n’ Rome, Orthodoxia nuk existojte edhe per factin e thjeshte se qyteti i Constantinople nuk pat perfundu s’ ndertumi dhe atje nuk kje kriju Patriarchana me administru christiant e pjeses lindore t’Empires.
 Me ndertimin e Constaninople (324 pas Cr.) Empire u ba bycentriste, s’ parit n' rrafsh shtetnor dhe mandej edhe n’ rrafsh religious. Kjo e fundit ndodhi me krijimin n' vitin 381 pas Crishtit t’ Patriarchane-s s’ Constantinople, kreu i s’ cilles kje i dyti n' rradhe pas Papes s’ Romes. Me kalimi n e kohes Patriarch-i i Constantinople filloi me kerku barazi e deri edhe superiority n’ rapport me Papen. Ecumenia (bota e crishtene) u da. Debatet theologice kjenë njani shkak i dasis. Shkaku tjeter kje dhe facti qi emperort orientalë nuk e acceptojshin doctrinen e Romes, sipas s’ cilles Kisha kje nji centre autonome n’ shoqni, n’ rapport me shtetin. Emperort orientalë dojshin me pasë  nan control si shtetin ashtu dhe kishen.
Per ket arsye ata e nxiten dhe e supportun Patriarchane t’ Constantinople me u  da prej Romes. Por, damja (schisma) kje nji gja e rande dhe u dojte nji arsye shume e forte me prishe integrity botnor  (“catholic”) t’Kishes. Pranej, me kalimin e shekujve, kur conflicti u thellu shume, n’ Constantinople gjetën fjale “orthodoxe” (“e vertete”) me ia kundrevu “Catholicismit, tuj pretendu se ata ndjekshin parimet e verteta t’crishtene.
Sesi asht e verteta, lidhun me ndjekjen e parimeve, ky nuk nuk asht subject i ktij libri dhe secilli ban zgjedhjen qi don. E randsishme asht se, asht e kjarte qi ka kenë Catholicismi para Orthodoxis dhe kjo e fundit duel si alternative e tij. N’ aspectin terminologic ket nuk e mohojne as vetë orthodoxt. Por, Feraj bahet edhe ma orthodox se Patriarch-i i Constantinople, kjo per shkak t’urrejtjes qi ka per catholicismin. Feraj e ka hallin edhe dikund tjeter,  kur i hyn ksaj aventure theologice n’ problemin e damjes s’ kishave. N' po t’njajtin shkrim ai shprehet:
 “E zbatuar për thirrjen katolikocentriste të kthimit në fenë “e të parëve” kjo do të thotë pra, kthim në ortodoksë, sepse më besnik ndaj besimit të të parëve ka mbetur ortodoksia, sepse katolicizmi është vetëm njëmijëvjecar, nuk i ka qëndruar plotësisht besnik besimit të të parëve, ndërsa ortodoksia është dymijëvjeçare etj. etj.” (ibid. f. 6.)
 Prej urrejtjes qi ka per Catholicismin dhe kah fryka se mos shqiptart muslimanë gegë kthehen n'  religionin e t’parve, ate catholic, Feraj asht gati me acceptu se shqiptart kane kenë orthodoxë dhe no catholicë. Por, n' rast se pat kenë kshtu, perse pat kenë necessare me qitë emperori byzantin Leon III, n'  vitin 732, nji urdhen per anexationin n'  favor t’Kishes  Orientale, t’ diochese-ve balkanse, qi deri ma atbote kjenë n’ jurisdiction-in e Romes?
Tuj e mbyllë ket parenthesis dhe tuj u rikthy tek scheme e Ferajt:  Pikpamja geoculturale asht determinuese kur asht fjala me kuptue phenomenë-in e diferencimit historic cultural dhe politic shqiptar. Differencimi i shqiptarve n’ dy ant e Shkumbinit, n’ rapport me dy centre-t e Crishtenim-it asht continuim i nji primje je orientuese shume ma t’ hershme se shekulli IV pas C. dhe qi duket se ka ardhë si pasoje e fact-it se, derisa Roma cultivojte Crishtenimin latin, Constantinople cultivojteCrishtenimin greek. Shpjegimi duhet kerku tek attitude e ndryshme e dy pjesve t’ hapsines s’ sotme shqiptare  kundrejt botes latine dhe asaj greeke. 
Dasia midis popullsive parardhse t’ shqiptarve t’ tashem nuk ndodhi n'  shekujt XI-XIV, as n' shekullin IV por shumë kohë ma parë, tuj nisë qi prej shekujve XIII-XII para Cr.. Kjo dasi asht resultat i nji vije tejet ma t’ hershme se Vija e Theodosit. Kjo vijë virtuale per t’ cillën po foli, asht 15 shekuj ma e hershme se Vija e Theodosit dhe ka n' base dasin midis fiseve illyre, ndryshe gege dhe atyne epirote (Emnin “epirot” e perdor per convenience sepse ket emen fiset e Tosknis e muren vone), ndryshe toske. Kjo dasi e kryehershme asht rujte dhe asht potencu gjate gjit he history-s shqiptare deri n' ditet e jona. N' replice me ket thesis Feraj shprehet se:
Kastriot Myftaraj(2000) përhap propagandën greko-serbe se toskët dhe gegët janë dy kombe të ndryshme. (“Rimëkëmbja”, 4 mars 2003, f. 7.)
Sigurisht qi greekt dhe serbt e kane exploitu me sa kane mujte dasin toskë-gegë, por fqijte e jone nuk jane krijuesit e ksaj dasie dhe conflictit qi derivon prej saj. Ja thesis e ime: Sipas atyne qi na thojne authort e vjeter, illyrt dhe epirotët kjenë dy popuj t’ndryshem, t’ cillet ma pas paten kriju dhe shtete t’ dame. Appiani na sjell myth-in illyr t’ origines:
 Bijtë e Ilirit kanë qenë Enheleu, Autari, Dardani, Medi, Taulanti dhe Perrebi; vajzat e tij ishin Partha, Daortha, Dasara dhe të tjera, nga kanë rrjedhur taulantët, perrebejtë, enh elejtë, autariatët, dardanët, parthinët, dasaretët dhe daorsët. (citue sipas: Zef Mirdita, “Studime Dardane”, “8 nëntori”, Tiranë 1982, f. 13.)
Randsia e ktij myth-i, si burim, asht e madhe, tuj consideru se myth-et e ktij lloji kane pasë per popujt prehistorice po ate function qi kane pasë analet n'  eren historice. Randsia e vetdijes s’origines, t’ trashigum brez pas brezi nepermjet myth-ve, kuptohet  n' rast se kqyrim impact-n qi pati myth-i analog i greekve t’ vjeter, n’ process-in e constitutitution-it t’ qytet-shteteve greeke. Sipas myth-it greek t’ origines, Heleni (homologu i Illyrit prej t’cillit muer emnin populli) pati kater djem prej t’ cillit u krijun kater fiset kryesore greeke: akejtë, joniant, doriant dhe etolt. Prej ktyne u krijun dhe fise t’tjera por gjithherë t’lidhë me fisin prej t’cillit paten derivu. T’gjithe qytet-shtetet helene do t’u constitutojshin sipas parimit fisnor, pra pati qytet-shtete doriane  (Sparta), joniane (Athens), akease etj., t’cillat kah ana e tyne do t’u organizojshin sipas fiseve t’ varuna prej ktyne fiseve t’ medha. Tuj kenë se greekt kjenë nji popull literal (qi e ushtrojshin shkrimin) ne kena shume t’ dhana per ket phenomenë.
Ashtu si tek rasti helen edhe tek myth-i illyr permenden emnat e do fiseve t’hershme si Enheleu, Taulanti, Dardani, t’cillet jane t’njoftun deri n'  kohen e occupationit roman dhe qi kane kenë trungu prej t’cilli dolen fise t’tjera, sipas nji processi t’damjes s’ vllaznis qi n'  pjesen malore t’Gegnis kje i njoftë deri n' shekullin XX. Asht interesant facti se, nder bijtë e Illyrit, t’ cillet paten kenë dhe krijuesit e fiseve kryesore, prej t’ cilleve derivun dhe fise t’ mavonshme, t’ gjithe mbulojshin territoret n'  north t’ Shkumbinit, pra n' Gegni. Enhelejt kjenë fisi ma skajor, t’cillet j etojshin n' dy ant e Shkumbinit. Asht interesant facti se ato fise illyre qi permenden si t’ prejardhur prej gocave t’ Illyrit jetojshin n' trevat n'  south t’ Shkumbinit. Por ato nuk mujtet me i consideru si fise sepse linja femnore, apo “lisi i tamlit” sikur u qujte n' Gegni, nuk constitutojte fis; titullarë t’fisit kjenë burrat e qikave t’ Illyrit. Tek greekt, romant dhe gjithe popujt e tjerë, tuj includu edhe  illyrt, fisi u constitutojte vetem n’ linje mashkullore  (“lisi i gjakut”). 
Nji tjeter gja, qi ban pershtypje tek ky myth, asht facti se nuk permenden si bijt e Illyrit asnji prej fiseve kryesore epirote, qi mbulojshin Tosknin e sotme, si mollost, kaont, thesprotet, Pra fiset epirote nuk kjenë fise illyre dhe, pas gjaset, kjenë t’ afert me helent. Asht e kjarte se ka nji dasi qi n’ origine midis illyrve dhe epirotve. Kjo dasi duket se ka pasë kenë shndrru n’ conflict n' mom entin qi t’part paten ardhe n’ Balkans. Dihet se popujt indo-europeanë, qka kjenë edhe illyrt, helent dhe epirotet, u dynden n'  Balkans, tuj nisë qi aty kah gjysa e mijvjeqarit t’ dyte para Cr.
 Popujt shtyjshin njani tjetrin dhe ai qi pat ardhë ma parë n’ nji trevë kje i detyrum me i lshue vendin atyne qi vijshin pas atij dhe qi ushtrojshin trysni mbi te. Kshtu akejt, qi ardhen nder t’ paret dhe krijun qytetnimin mikenas, n' Greece e sotme southore u ballafaqun me dyndjen e dorianve, t’ cillet e shkatrun qytetnimin e t’parve. Doriant, t’cillet fillimisht zunë vend n' Tosknin e sotme, u shtynë prej fiseve t’ mapasme epirote dhe illyrve, t’ cillët vijshin n' fund. Illyrt, t’ cillet kane ardhe aty kah fundi i shekullit XIII, para Cr., pra n’ vigjilje t’ Luftes s’ Trojes, i shtyne fiset e sotme epirote kah  Tosknia, ndersa doriant kah Greece, tuj u vendu per vedi n'  Gegnin e sotme. Kshtu, q i kryehere, pati nji conflict midis illyrve, kah njana ane, dhe epirotve dhe helenve, kah ana tjeter.
N’ ate kohe, kur continuojte processi i damjes s’ massave t’ medha t’ popullit t’ madh indo-european, illyrt dhe epirotët kjenë tuj u constitutu si dy popuj t’ ndryshem, tuj e perdore termin “popull” n’ kuptimin e asaj kohe, pra si nji group fisesh t’ aferta kah gjaku, gjuha, doket, cultura.  Megjithse illyrë dhe epirotë resultojne me origine t’ ndryshme, kah gjaku  dhe gjuha ata kjenë ma t’ afert me njani tjetrin, sesa me fqijte e tyne greekë dhe macedonas, gja qi duket dhe sot. Difference mes tyne, kje ma teper piknisja e nji process-i, sesa fundi i tij.
Kje koha kur, popujt e porsaardhun n’ Gadishullin Balkanas, formojshin “shtetet” e tyne, tuj e perdore termin n’ kuptimin e asaj kohe, si nji lidhje fisesh, t’ cillat u bas hkojshin me e krye ma s’ mirit veprimtarin kryesore t’ tyne, qi kjenë luftnat kundra fiseve t’ tjera, qi u bajshin me synim rrembim skllevnish, bagtish dhe sendesh t’ tjera e naturisht dhe me extendu territorin. Kto lidhje fisnore quhen prej historianve si mbretni, kahse paten n’ krye nji prijes.Ndoshta emni ma i sakt i tyne asht “mbretni tribale”. Atbote, kje e naturshme qi, fise illyre dhe epirote, t’ u bashkojshin n’ nji mbretni qi, me kalimin e kohes,  mujtte me u ba ma e fuqishmja n’ region.
Por, kjo nuk ndodhi, sepse fiset epirote zgjedhen me u orientu kah bota greeke dhe no kah ajo illyre. Ata qi e bane ket zgjedhje kjenë paraardhsit e leberve t’ mavonshem, mollost, fisi ma i fuqishem epirot. N’ fillim t’ shekullit XII para Cr., mollost paten si fqij northor mbretnin e fuqishme illyre, t’ perbame prej fiseve t’ permenduna ma nalt. Atbote, kjo mbretni kje n’ process-in e dissolution-it (shperb amjes), per shkak t’ situimit t’ ktyne fiseve n’ nji territor mjaft t’ gjane. Kjo asht nji phenomenë qi kqyret tek t’ gjithe popujt atbote, madje edhe ma pas n’ kohen e dyndjeve germanice n’ Empire Romane. N’ hapsinen illyre nisen me u kriju mbretni fisnore t’ reja, qi kjenë bashkime fisesh ma t’ aferta territorialisht, si ajo e dardanve, enkelejve, taulantve dhe ma pas e ardianve. Kjo nuk kje naj gja e habitshme n’ ate kohe kur, Greece, kje e dame n’ nji numer shume ma t’ madh shtetesh. Dallimi i madh mes ktyne shteteve illyro-gege dhe atyne greeke asht se mbretnit illyre kurrhere nuk luftun mes vedit dhe n’ shume raste kjenë dhe alliate.
Mollost nuk zgjedhen me u bashku me najnji prej fiseve illyre, n’ nji “mbretni”, por u orientun kah bota greeke. N’ fillim t’ shekullit XII para Cr., fill pas luftes s’ Trojes,  mollost, t’ cillet kjenë fisi ma i fuqishem n’ Toskni, acceptun si mbret t’ tyne Pirr o Neoptolemin, t’ birin e Akilit, pra nji greek. Kjo kje nji zgjedhje fatale qi determinoi dasin illyro-epirote dhe qi ushqejti dasin toskë-gegë. Me ardhjen e ktij mbreti, zuni fill dinastia mbretnore pirride, e cilla pat dominu Epirin deri n’ vitin 168 para Cr., kur ai u occupu prej Romes. Nuk dihet se perse e bane mollost ket zgjedhje greeke. Arsyeja ndoshta duhet kerku tek ballafaqimi i ashper mes fiseve illyre dhe atyne epirote gjate ardhjes n’ region, gja qi porsa pat ndodhë.
Naim Frashëri, “rilindasi” i madh, n'  librin e vet “Këndonjëtorja”, qi kje nji text per fëmijet e shkollave, n'  pjesen “Istori e Shqipërisë dhe e Shqipëtarëvet”, thote se Illyria dhe Epiri kjenë respectivisht Gegnia dhe Tosknia:
Shqipërija në kohërat e vjetëra qeverisej herë me pleqësi, herë me mbretëri. Mbretërit’ e Shqipë risë shumë herë ndaheshinë më tri: të Maqedhonisë, të Toskërisë dhe të Gegërisë
Nga mbretërit’ e Maqedhonisë më me emër është Aleksandr’ i Math  që ka mbretëruarë mi gjith’ afëro faqet të dheut që dihej aherë. Nga mbretërit’ e Toskërisë ka qënë Pirrua i Math, me shumë emërë, që ka mundurë romasitë. Nga mbretërit’ e Gegërisë më me emërë është mbretëresha Tefta dhe Gençoja që kanë lëftuarë burrërisht me romasitë. (Naim Frashëri, Vepra 7, Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë 2001, f. 99-100.)
Naim Frashëri këtu tregohet chauvinist dhe e includon edhe Macedonia-n n'  Shqipni dhe kjo ndodh sepse Naim Frashëri dhe “rilindasit” e tjerë shqiptarë qi kjenë n' punes osmanë t’nalte, paten latifonde n'  Macedonia, qi ua pat grantu sulltani. Gjithsesi, vetdija se dasia kje e kryehershme,  kje e forte edhe n’ kohen e Naim Frasherit, i cilli kje me origine kah trevat mollose.
Orientimi greek i mollosve dhe, nan ndikimin e tyne, edhe i fiseve t’ tjera epirote, potencoi dasin mes tyne dhe illyrve.Qi prej kohes s’ ardhjes s’ Pirros I, nisi dhe acculturation-i helenas i fiseve epirote, process ky qi do t’u kulmojte aty kah shekulli V para Cr. N’ fillim t’ ktij shekulli, mbreti Tarryba, i cilli ndejti n’ fron kah viti 429-395, futi n’ Epir docet, culturen dhe ligjet greeke. Helenizimi i fiseve epirote potencoi dasin mes tyne dhe fiseve illyre, kahse kta t’ fundit kjenë refractarë kundrejt botes helene.
N’ kohen kur epirotët toskë muren helenismin, ky kje perpunu edhe si nji doctrine machtpolitike, tuj pase si bosht paradigmen “qytetnim-barbari”, t’ krijume n’ kohen e luftnave greeko-perse. Sipas ksaj, derisa greekt kjenë t’ qytetnum kah natyra, gjithe popujt e tjere kjenë barbarë kah natyra, pra t’ destinum me u subjugatu dhe dominu prej greekve, qka kje edhe mnyra e vetme me i vu n’ contact me qytetnimin. Prej knej, e drejta e greekve me i subjugatu dhe dominu këta popuj, n' emen t’ missionit qi paten ata si popull qytetnues.
Por, derisa greekt paten mujtsi me e apply-u ket paradigme n'  gjithe boten e njoftun t’ asaj kohe, epirotët nuk paten tjeter mujtsi reale veq me attemptu me e aply-u ate kundrejt fqijve t’vet illyrë. Kjo sepse, derisa  greekt kjenë nji popull i pasun tregtar dhe navigator, qi vozitte gjithe detet e njoftuna t’ kohes, epirotet kjenë  nji popull toksor, i vorfen, qi jetojte n'  treva ku mungojshin thujse krejt burimet e jeteses.
N' Toskni nuk u gjindshin minerale, si hekuri, qi kje i domosdoshëm me productu ar me, apo edhe baker, kallaj e plumb me t’cillat u bajshin sende t’ ndryshme t’ perdorimit t’ perditshme t’ nji shoqnie t’ zhvillume t’ kohes. Malet kjenë kryesisht t’ zhveshme dhe pyjet t’ pakte, gja qi bante me mungu landa drunore, aq necessare n'  ndertimin e shpijave, por dhe anijeve. Fushat kjenë knetore, pranej jepshin production t’ pakte. J. P. Sarti do ta definojte ket si nji rast t’ “rrallsis s’ productionve”.Prej knej, epirotët kjenë nji popull qi paten necessity me u shtri n’ nji territor me ma teper burime jetese. Po ku? N' orient kjenë macedonsit e fuqishem, n'  south greekt, ndersa n’ occident kje deti. Dy attemption-e me u shtri tej detit, n' Apenine, paten me resultu me deshtim t’ plote.
Kshtu qi e vetmja rruge mbetej ajo e north-it, pra rruga kah Illyria, ndryshe Gegnia. Gegnia i pat t’ gjitha ato qi atyne u mungojshin: mineralet, pyjet e mëdhaj, fushat pjellore. Gegnia k je afer dhe me shku atje nuk duhej flote. Pra, marshimi kah north-i, u ba aspiration-i historic epirot (tosk). Sipas style greek, aspiration-i per me subjugatu dhe dominu illyrt gegë, u dojte excusu, tuj e paraqite kta popull si inferior barbar, qi e meritojshin me u dominu prej epirotve toskë, t’ cillet kjenë superiorë dhe t’ qytetnum. Prej knej tendency e popullsive t’ Tosknis së sotme me i qytetnu gegt, gja qi do të bante tuj i  subjugatu dhe dominu ata. Ktu e ka originen dhe conflicti historic shqiptar, n’ dinamice t’ s’ cillit asht ky aspiration tosk. Ket conflict e ka pasqyru edhe ballafaqimi i mavonshem politic shqiptar, i cilli asht disegnu perketas me boshtin e ktij conflicti. Rrymat politice toske kanë synu realisimin e ktij aspiration-i historic tosk.
Epirotët, n’ kohen e Tarryba-s, paten nji aspiration dominationi, por no edhe fuqin me e materializu ate. Atbote, Mbretnia Illyre me n’ k rye Bardhyllin, kje mjaft e fuqishme. Ajo, madje pat arrite me e ba Macedonia-n nji vassale dhe mbretnit e ksaj t’ fundit i pagujshin tribut Bardhyllit. Synimi i Bardhylit kje me i bashku gjithe trevat illyre t’ Gegnis, si edhe Epirin, n’ nji mbretni t’ vetme. Kjo kje me gjase arsyeja qi Bardhylli u tregu dashamirs kundrejt epirotve. Kur birin e Tarryba-s, Alketa-n, e rrezun kah froni, n’ vitin 385 para Cr., ai iu drejtu per ndihme Bardhyllit. Ky i fundit qoi nji ushtri illyre n’ Epir, me ndihmen e s’ cilles Alketa hypi perseri n’ fron. Sikur Bardhylli me pasë dashte me fitu miqsin epirote, ai e pat pasë gabim. Epirotët paten marre ftese per alliance, si prej illyrve, ashtu dhe prej macedonasve. Epirotët zgjedhen Macedonia-n e hellenizume, n’ vend t’ Illyris, tuj e da kshtu perfundimisht edhe dilemma-n e identity t’ vet.
I biri i Alketa-s, Arriba u ba promotues i alliances epiroto-macedonase, qi continu oi derisa kto dy mbretni u annexun prej Romes, pas dy shekush. Edhe sot pas 24 shekujsh, emni “Alketa”  u vehet fmijve n’ Toskni. Allianca kje antiillyre, n’ origine t’ vet, kahse Filipi II i Macedonias, baba i Alexandre t’ Madh, kje tuj kerku alliate n’ luften me i dhane fund tuteles illyre mbi mbretnin s’ vet, ndersa epirotët dojshin alliatë n’ luften me u extendu dhe dominu n’ trevat illyre. Kjo kje nji alliance fatale per Illyrin. N’ 344 para Cr., nji army macedono-epirote e msyu dhe e occupoi Illyrin, qi ra nan dominationin e ktyne dy mbretnive per do decade.
Me ket alliance dhe ket lufte, promotohet primja dhe njiherit strategy historice toske e futjes n’ alliance me fqijt- anmiq t’ gegve, atbote macedono-greekt, n’ mnyre qi me e subjugatu dhe dominu Gegnin, tuj e da me kta alliatë. Derisa pjesa ma e madhe e Gegnis qi sot ndodhet n’ Republic t’ Shqipnis u ra n’ pjese epirotve, Dardania (Ko sova)u ra n’ pjese macedonasve. Sikur me u shprehe n’ termat e Ferajt, ktu asht piknisja e rrymes “panballkanike” shqiptare (toske), e cilla acceptojte ma mire me i dominu gegt n’ framework-un e nji mbretnie panbalkanse macedono-greeko-epirote, sesa me kenë mbrenda nji shteti t’ bashkum illyro-geg.
Reagimi illyr kje me kenë kerkimi i alliatve jashte Gadishullit Balkans, n’ luften kundra alliances macedono-epirote. Prej ktej allianca e illyrve dhe veqanrisht e dardanve, me Romen, e cilla asht e dukshme, pavarsisht dy incidenteve me Teuten dhe Gentin, t’ cillet nuk paten supportin e popullsis dhe ushtris.
Kshtu u krijun dy primje per orientimin e alliancave n’ hapsinen shqiptare. Njana kje ajo e Epirit (Tosknis) e orientimit t’ alliancave kah bota greeke- Macedonia e hellenizume e dominoi Greece, qi prej kohes s’ Filipit II dhe deri sa filloi era romane. Derisa epirotët, i kqyrshin si alliatë macedono-greekt, ata i kqyrshin si anmiq romant.
Primja tjeter kje ajo e Illyris (Gegnis), mbretnit e s’ cilles  i kqyrshin si anmiq macedono-epirotët dhe si alliatë romant.Asht  significues facti se, shtetet illyre t’ krijume n'  Gegni, nuk bane kurrhere lufte mes vedit, por kjenë shpesh alliatë midis tyne, sidomos n'  luftat kundra macedonasve. Perndryshe, kto shtete nuk bane kurrhere alliance me Mbretnin Epirote, madje kjenë gjithherë n'  luftna me te.
Dasia n’ origine dhe culture, mes mbretnive t’ Illyris kah njana ane dhe Epirit kah ana tjeter, determinoi dhe orientimin e ndryshem politic.
 Pat kjenë dashtë qi illyrt (gegt), me qite mesimet e duhuna prej sjelljes epirote dhe me hupe qdo illusion per mujtsin e miqsis dhe harmony-s me ta. Por nuk ndodhi keshtu. Illyrt (gegt) continun me attemptu me fitu miqsin e epirotve (toskve), pa u shkurajo prej disillusionve. N’ ket rrafsh, atbote, ka nji episod mjaft interesant. N’ fund t’ shekullit IV para Cr., kur Pirro i Epirit kje foshnje dyvjeqare, baba i vet e humbi fronin mbretnor dhe jeten, pas nji conspiracy-e. Pirron e qun n’ Shkoder, tek mbreti illyr Glaukia, me i shpetue jeten. Ky i fundit e muer n'  ndorje, sipas dokjes gege.Lidhun me ket episod, n’“Historia e Shqipërisë”, e vitit 1959 (publicim i Institutit të Historisë dhe Gjuhësisë), thuhet:
Glauku mori në pallat trashëgimtarin e mbretit të shfronëzuar mollos, Pirron dyvjeçar. Kasandri (mbreti makedonas-K.M.) kërkoi nga Glaukia që t’ia dorëzonte Pirron, duke i premtuar për këtë 200 talente argjendi. Por ky nuk e dorëzoi atë as kur Kasandri e kë rcënoi me luftë. (“Historia e Shqipërisë”, Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, Tiranë 1959, vol. I, f. 84.)
Per mbretin illyr geg besa kje nji gja e shejte, pranej dhe no vetem nuk e dorzoi Pirron, por kur ky u rrit i dha nji ushtri dhe e qoi n'  Epir (Toskni) me marre fronin qi i takojte. Sipas dokjes illyro-gege, Pirro iu detyrojte perjetsisht Glaukias. Por sipas dokjes tosko-epirote gjanat kjenë ndryshe. Dhe, Pirro, kur u fuqizu, marshoi kundra mbretnis s’ mikpritsit t’vet, Glaukias (Gegnis) dhe occupoi mjaft treva t’ saj. Ja sesi shkruen “Historia e Shqipërisë” e periodes communiste per ket:
Pas vdekjes së Glaukut mbretëria e taulantëve filloi ta humbiste fuqinë e vet. Grindjet e trashëgimtarëve të Glaukut i shfrytëzoi Pirrua, që ishte bërë mbret i Epirit. Pirrua mundi t’ shkëpuste mbretërisë taulante disa toka të ju gut, ndoshta për disa kohë edhe Apolloninë. (ibid. f. 85.)
Me “toka të jugut” duhen kuptu tokat e pjeses “jugore” t’ Mbretnis Illyre, n'  kufi me Mbretnin Epirote. Sa per Apollonia-n, ky me siguri qi asht nji lapsus, kahse Apollonia kje nji colony helene. Me ket veprim, Pirro, bani ate gja  qi sipas dokjes illyro-gege kje gjaja ma e keqe qi mujtej me ba nji njeri: Pirro dhunoi shtepin e atij qi e pat prite dhe e  pat mbajte n'  ndorje. Kshtu, n'  hapsinen shqiptare u krijun dy tipa psikologhicë: Kah njana ane tosku i pabesë dhe dinak, ndersa kah ana tjeter dhe gegu loyal dhe naiv.
Si pasoje e differencimit politic n’ boten illyro-epirote, n' dy ant e Shkumbinit u krijun dy tipe shtetesh illyre: N’ north t’ktij lumi kjenë dy mbretnit illyre, proromane dhe antigreeke, ndersa n’ south t’ ktij lumi kje Mbretnija Epirote, progreeke dhe antiromane. Epirotët kjenë anmiqt ma t’ eger t’Romes pas kartagenasve dhe t’ vetmit veq ktyne, qi kapercyen detin dhe dolen n’ Italy me luftu kundra Romes n’ token e ksaj t’ fundit. Pranej, Roma i dha Epirit nji ndeshkim cartagenas, gjurmet e t’ cillit dallohen edhe sot, tuj shkatrru 70 qytete dhe tuj marrë 150 mije sklleven, me gjase ma teper se gjysa e popullsis s’ asaj kohe. Kjo bani qi popullsia e Tosknis me cultivu nji resentment antiroman, gjegjsisht antioccidental. N’ Epir (Toskni) Roma installoi nji admistration t’ forte ushtarak, tuj mos iu dhane popullsive vendase t’ drejten me u vetgovernu, sipas traditionve t’ veta. Kjo gja bani qi doket me u dobsue shume n’ Toskni me kalimin e kohes dhe atje me prosperu cubnia (kusaria).
Perndryshe, iIllyrve t’ ish-Mbretnis Ardiane dhe asaj Dardane, pra gegve t’ trevave t’ sotme shqiptare, n’ dy anet e kufinit, Roma u grantoi t’ drejta dhe privilege t’ mdha.. Ata u vetgovernojshin sipas traditionve t’ tyne,  ndersa pushtetit roman i jipshin veq nji tribut vjetor dhe nji numer ushtarsh per fushatat romane. Per ket arsye, tek ata continuoi me u potencue sentmenti proroman. N' hapsinen shqiptare, ardhen tuj u kriju kshtu dy areale culturale; Gegnia illyre romanofone dhe antihelene dhe Tosknia epirote helenofone dhe antiromane.
Edhe zgjedhja midis dy centreve t’ mdha t’ Crishtenimit, Rome dhe Constantinople, qi Feraj e kqyr si piknisje t’ dasis shqiptare, fillimisht religiouse dhe mandej politice, asht derivat i ksaj dasie t’ kryehershme. Derisa Gegnia, nalt Shkumbinit, n’ shekujt IV- V, kur nisi dhe damja e Kishave, zgjedhi crishtenimin occidental t’ Romes, Tosknija poshte Shkumbinit zgjedhi crishtenimin lindor t’ Constantinople.
Kjo as ht nji e vertete e njoftun. Orientimi religious ndikoi n’ orientimin politic t’ shqiptarve, gjegjsisht krijimin e alliancave, por nuk kje factori i vetem. Tashma kje kriju nji tradition tosk i kerkimit t’ alliatve n’ boten  orientale greeke, ku tash kjenë shtu dhe slavt. Facti qi slavt dhe greekt paten t’ njajtin religion si toskt, orthodoxy-n, bajte qi toskt orthodoxë mos me i kqyre slavt dhe greekt si rrezik per existence t’ vet.
Perndryshe, gegt,  paten primjen me i kerku alliancat n’ Occident, kundra fqijve macedono-greeko-epirotë. Gegt paten zgjedhë qi kryekreje crishtenimin roman, por paten kenë detyru forcnisht n’ vitin 732, me iu largue Kishes s’Romes dhe me iu bashku Kishes s’ Constantinople. Kjo pat shkaktu veq animosity tek ata. Gegt catholicë (albant) kjenë t’ vetmit shqiptarë qi i kqyrshin popujt fqijë orthodoxë si rrezikues t’ existences s’ tyne. Prej ktej, primja e gegve me co ntinue me i gjetë alliatët n’ Occident. Rasti i pare kur u verify-un kto dy primje kjenë debarkimet normane n’ bregdetin shqiptar, n’ shekujt XI-XII. Atbote, derisa toskt i ndejten besnikë Byzantium-it, gegt u bashkun me normant. 
Tuj nisë qi prej shekujve IX-X pas Krishtit., pasardhsit e illyrve (gegt), qi tash kjenë catholicë, fillun me e qujtë vedin “albanë”, qi kje emni i nji fisi geg.  Ndersa epirotët (toskt), qi tash kjenë orthodoxë, continun me u qujtë “epirotë”.
N'  shekujt XI-XIV, qi perbajnë piknisjen e paradigmes së Ferajt, banort e trevave shqiptare u dajshin kshtu:
-Toskë orthodoxë, t’ cillet , n' vitin 1204, pasi Kryqata e Katert occupoi Constantinople, krijun  shtetin e tyne, t’ qujtë “Despotati i Epirit”, pranej edhe n'  rraf sh shtetnor u qujshin epirotë.
Gegë catholicë, ndryshe arbën (albanë), qi po ashtu, aty kah fundi i shekullit XII, paten arritë me u kriju shtetin e tyne t’ qujtë “Principata e Arbnit” (Albania), prej ku n'  rrafsh shtetnor u qujshin “arbën” (fjale kjo qi t’ hujt e pronouncojshin “albanë”).
N' vitin 1204, kur Kryqata e Katert e shkatrroi perkohsisht Empire-n Byzantine, n' hapsinen shqiptare u krijun dy shtete, n' dy ant e Shkumbinit; nalt lumit Principata e Arbnit catholice dhe prooccidentale, ndersa poshte tij Despotati Epirot ortodox dhe probyzantin. Despotati Epirot e pat n' Toskni (Artë), ndersa Principata e Arbnit e pat n' Gegni  (Kruje). Kufini mjedis dy shteteve kje Lumi Shkumbin.
Asht e kjarte se, si para periodes per t’ cillen shkrun Feraj (she kujt XI-XIV), gjate saj, ashtu edhe pas saj, n' hapsinen shqiptare, ndjeksit e Kishes Occidentale  (catholicë) kjenë gegt, ndersa ndjeksit e Kishës Lindore (orthodoxe) kjenë toskt. Albant kjenë gegë, ndersa “grekët” dhe “sllavët” kjenë toskt  (epirotë).
 Despotati Epirot, tuj ndjekë tradition-in tosko-epirot t’ subjugationit dhe dominationit t’ Gegnis illyre, n' alliance me Serbia-n, nisi msymjen kundra Principates s’ Arbnit (Gegnis). Ky mujtet me u qujte si promotion i rrymes “panballkanike” shqiptare n’ Mesjete, sikur me u shprehe n’ termat e Ferajt. Perndryshe, arbnit (gegt), tuj u gjinde n’ nji situation rreziku existential, si pasoje e alliances s’ drejtume kundra tyne t’ tosko-epirotve me fqijte slavo-greekë, hyne n’ alliance me fuqit occidentale: Papacy-n, normant, Anjouin-t, Empire-n e Shejte Romane etj.
Aty rreth vitit 1216, Principata e Arbnit kje zhduke, tuj u da midis Despotatit Epirot dhe Mbretnis Serbe-kjo e fundit muer Kosoven e sotme. Kufini mes tyne u ba Lumi Drin. Ky agression epiroto-tosk, n'  alliance me serbt, kundra Gegnis, n' “Historia e Shqipërisë” t’ kohes s’ regime communist, pershkruhet n'  terma euphemice:
Nën mvartësinë e Epirit hyri dhe principata e Arbërisë që gjendej nën sundimin e Gregor Kamonës. Despotati i Epirit përfshiu kështu brenda kufijve të vet pjesën më të madhe të Shqipërisë së sotme. (“Historia e Shqipërisë”, Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, Tiranë 1959, vol. I, f. 199.)
Pra, del sikur Principata e Arbnit asht fute me dashtjen e vet n'  Despotatin e Epirit, i cilli na del si paraardhsi historic i shtetit shqiptar t’ 1913-s. Ky pershkrim vjen prej  primjes t oske me e vendue n’ Toskni centre historice t’ actionit shtetformues shqiptar. Kah kjo pikpamje, Principata e Arbnit asht e padishirueshme, edhe per factin se mbrenda saj kje edhe Kosove e sotme.
 Tash, jam tuj i kqyre dhe njihere, nan driten e ksaj analysis, notionet e Ferajt “panballkanik” dhe “jashtëballkanik:
 1.Drejtimi që ishte për bashkëpunim me popujt që rrezikonin ekzistencën e tyre si komb, me popujt fqinjë ballkanas, kristianë- ortodoksë, sllavë dhe grekë dhe që për këtë arsye mund të quhet drejtimi panballkanik politik shqiptar kundër pushtuesve të ndryshëm jashtëballkanikë. (H. Feraj: “Skicë...” f. 357.)
Ky notion asht i pasakte, kahse “panballkanikët” shqiptarë kjenë kryesisht toskt dhe ata nuk e gjejshin asfare t’ rreziku me existencen e vet prej popujve orthodoxë t’ Balkans, me t’ cillet dajshin t’ njajtin religion, orthodoxy-n.
2. Drejtimi që ishte për bashkëpunim me popujt jashtëballkanikë, qofshin edhe pushtues që nuk e rrezikonin ekzistencën e shqiptarëve si komb, kundër pushtuesve ballkanikë që vinin në rrezik ekzistencën e shqiptarëve. (H. Feraj: “Skicë...” f. 357.)
Ky notion vlen veq sikur me thane se antibalkansat shqiptarë kanë kenë gegt, t’ cillet kjenë t’ rrezikum prej fqijve orthodoxë, slavë dhe greekë, tuj includu dhe epirotët, ndryshe toskt. Por, primja per alliance jashtbalkanse verify-ohet veq kundrejt vendeve occidentale, sikur kam me e tregu dhe ma poshte.
Derisa, “panballkanikët” shqiptarë kjenë toskë, “jashtëballkanikët” shqiptarë kjenë gegë.  
 
Empire Osmane (Islami) dhe conflicti historic toskë- gegë; shekujt XIV- XV
Nan ket drite, nuk asht e vshtire me u zbulu edhe speculationi kryesor i Ferajt, i cilli asht tek facti se “skënderbegasit” e shekullit XV i paraqet si pasardhës të “grekëve” dhe “serbëve”- besnikë t’ Kishes Orthodoxe, ndersa “vasalistët” si  pasardhs të “albanëve”.
Por, “skënderbegasit” nuk mujtshin me kenë pasardhs t’ “grekëve” dhe “sllavëve” per factin e thjeshte sepse resistance e Scanderbegit u zhvillu n'  Gegnin catholice dhe vet Scanderbegi kje geg catholic. E verteta asht se turkit shkilen ma s’ parit n' hapsinen shqiptare n'  vitin 1385, t’ ftum pr ej princit tosk, Karl Thopia, i cilli e pati declaru vedin si Despot t’ Epirit. Kar Thopia kje n' lufte me Balshajt gegë dhe catholicë, t’ cillet, pasi e  paten bashku t’ gjithe Gegnin n’ nji shtet, dojshin me shtri edhe poshte Shkumbinit me kriju shtetin e bashkum shqiptar. Balshajt paten perkrahjen e Rome-s dhe t’Venice-s.
Por Thopiajt, t’ cillet atbote kjenë ba vassalë t’ turkve, tuj ndjekë tradition-in e bashkpunimit me t’ hujt, kundra gegve, i ftun turkit me i ndihmu n’ luften kundra Balshajve, Allianca kundra Balshajve u kthye shpejt n'  nji alliance tosko-turko-serbe, kahse serbt kjenë vassalë t’ turkve, qi prej vitit 1371, qka i obligojte me pjesmarre me trupa n’ fushatat turke. Si vassalë t’ sulltanit, serbt  muren pjese me trupa n'  betejen kundra Balshajve, qi u kthye n’ nji lufte tosko-turko-serbe kundër gegve. “Historia e Shqipërisë” e periudhës së regime comm unist, e pershkrun kshtu ket episod:
Republika e Vendedikut gjeti rastin dhe nxiti Balshajt kundër Karl Thopisë. Balshët këtë rradhë patën edhe përkrahjen e papës. Lufta midis tyre filloi më 1382; Balsha II e shtiu në dorë atë vit Durrësin. Karl Thopia i ndodhur ngushtë, iu drejtua për ndihmë ushtrive turke, të cilat në atë kohë kishin përparuar deri në Maqedoni. Më 1385, me ndihmën e ushtrive turke të komanduara prej Hajredin Pashës, i cili i mundi ushtritë e Balshës në fushën e Savrës, në jugë të Lushnjës, ku u vra edhe vetë Balsha II. (ibid. f. 227.)
Pra, Balshajt gegë catholicë kjenë me Occident-in (Rome-n dhe Venice-n), kundra turkve, serbve dhe epirotve (toskve). .Perndryshe, tosku Karl Thopia  kje orthodox, gja qi  kuptohet prej factit qi ai e rindërtoi monasterin e Shen Jovan Vladimirit (shejt orthodox) n'  sout h t’ Elbasanit, me e ba vendin e vorrimit t’ vet  dhe aty u vorru. Si tosk orthodox, Karl Thopia, u ba alliat me serbt kundra gegve catholicë. Asht ironice se, historiography-a communiste toske, tuj zbatu “ligjin” historiographic se actionet shtetformuese n' hapsinen shqiptare jane nise prej Tosknis, shkrun:
Karl Thopia synonte të bashkonte të gjitha viset e Shqipërisë në një shtet të vetëm, por këtë synim nuk e realizoi dot. (ibid. f. 228.)
E verteta asht krejt e kundret; paten kenë Balshajt ata qi pothujse ia arriten ksaj, tuj bashku krejt Gegnin n' principaten e vet dhe, kur deshten me u shtri edhe n'  Gegni, u confrontun me Thopiajt. Por Balshajve nuk iu njifet ky aspiration qi ata thujse e realisun, sepse ata kjenë gegë catholicë. Kjo luftë pati tre pasoja:
a) Consacrimin e alliances tosko-turke deri n'  vitin 1912;
b) Shkatrrimin e shtetit t’ bashkum shqiptar dhe shtymjen e attempteve per realisimin e ksaj aspirate per n’ shekullin pasues;
c) Dhanien e Kosovës serbve kah ana e turkve si quid pro quo  qi serbt paten luftue n’ anen e tyne (para ksaj lufte Kosoven e paten Balshajt).
 Allianca tosko-turke continuoi edhe ma pas. N’ kohen e luftes s’ Scanderbegit Tosknija kje nan dominationin turk dhe no vetem qi nuk  u sjelli kurrfarë problemesh turkve, por continuoi me kenë alliate e tyne n'  luften kundra Gegnis catholice. Kjo alliance tosko-turke u fuqizu veq t’ tjerash edhe per factin se toskt kjenë orthodoxë dhe Turkey u accordoi privilege t’ mdha orthodoxve me agreement-in mi dis Sulltan Mehmedit II dhe Patriarchane t’ Constantinople, n' vitin 1453. Lufta scanderbegase kje nji resistance Gegnis catholice kundra msymjes turke.
Nji prove per ket  asht facti se krejt tradition-i oral per Skanderbegin, si dhe toponimet qi lidhen me emnin e ktij gjinden n'  Gegni. N'  Toskni nuk ka ksi gjanash. N’ librin “Këngë dhe rrëfime popullore për Skënderbeun” (Instituti i Folklorit, Tiranë 1967) ka 540 rrfime per Skanderbegin, t’ cillat i takojne tradition-it oral, pra qi kane kalue brez pas brezi gojarisht. T’ 540 kto rrfime jane prej trevave gege nalt Shkumbinit. Prej 68 toponimeve qi lidhen me emnin e Skanderbegit, 65 jane n’ Gegni dhe veq 3, jane n’ Toskni. Me gjase, kto tre toponime toske i takojne kohes kur Skanderbegi ndermori fushaten fatkeqe t’ Beratit. N’ liber ka 124 rrfime per vendet ku thuhet se ka lane gjurme Skanderbegi dhe t’ gjitha kto jane n’ Geg ni. Dhe ky liber asht  publicue n’ kohe t’ regime communist, pra n’ kohen kur n’ pushtet paten kenë toskt, .
Krejt ashtu si Balsha II, edhe Scanderbegi e psoi defeat (humbjen) t’ vet ma të rande at’here kur kaperceu Shkumbinin me i bashku trevat shqiptare n' nji shtet të vetëm. Ndryshojte vetem fushbeteja; Balsha humbi n'  Lushnje, ndersa Scanderbegi n'  Berat.
Qi Scanderbegi dhe të vetët me kenë pasardhes s’ linjes “greke” dhe “sllave”-besnike kundrejt Kishes Lindore, sikur thote Feraj, kje dashtë  qi ata me kenë toskë orthodoxë, gja qi nuk asht e vërtete. Skanderbegi kje geg dhe n’ Tosknin orthodoxe u urrejte dhe u disdainojte si catholic dhe geg. Asht significative ajo qka shkrun Fan Noli n'  vitin 1910:
Një musliman i rritur ndër shkollat turqishte, më thoshte që, para se të vinte në Amerikë, besonte se Skënderbeu s’qe veç një hajdut i kohërave të vjetra në rradhë me Kajon dhe me zuzarët e tjerë që nxier aq pasurisht Toskëria jonë (Fan Noli, Vepra . Vol VI, Tiranë 1996, f. 73).
Perndryshe, qi “vasalistët” me kenë pasardhs t’ albanve kje dashte qi ata me kenë gegë catholicë, por problemi asht se “vasalistët” kjenë toskë orthodoxë. Tosknija orthodoxe ku jetojshin besnikt e Kishes Lindore pat kenë, gjate gjithe kohes s’ luftnave t’Scanderbegit, nan controlin turk, madje kje alliate e sulltanve. Edhe poeti tosk Naim Frashëri i kndoi Scanderbegit si nji luftetari bektashi (!?), tuj dashtë me e shndrru n' symbol të religionit bektashian. Scanderbegi attemptoi pa sukses me depertu n'  Toskni, ku edhe psoi defeat  t’ vet ma t’ rande, shi si prijsi tjeter geg, Balsha II.   Shkrimtari tosk Sabri Godo, n'  romanin historic “Skënderbeu”, qi ka fitue “Cmim të Parë” n’ vitin 1976,  kshtu e pershkrun fushaten e Scanderbegit n' Toskni, n' Berat, ku ky i fundit psoi t’ vetmen defeat:
Skënderbeu mendonte për burrat e Jugut, që janë më të shkurtër se në Veri, njëlloj si bimësia e kodrave, e dendur, e pleksur dhe e pakalueshme. Asnjëherë s’kishte zbritur ai kaq poshtë në Jug. Gjithnjë ishte sjellë rreth Krujës dhe maleve të Veriut, ndërsa qendra e tokës së gjuhës shqipe ishte këtu . Për dymbëdhjetë vjet e kishte ndier këtë tërheqje të Jugut, natë e ditë si diçka që lidhej me dritën dhe kaltërsinë. Ai ishte vonuar tepër. Por tani do t’i çlironte një nga një këto kalatë e Jugut dhe nuk do të lejonte që t’ja punonin si Balshës. (Sabri Godo, “Skënderbeu”, “Naim Frashëri”, Tiranë 1976, f. 208 .).
Por Balshes II “ia punuan” toskt, n' alliancë me turkit, kahse  toskt acceptojshin ma mire dominationin e ktyne t’ fundit, sesa me u gjinde n’ nji shtet të bashkum shqiptar ku shumsia kjenë gegt, gja qi toskt nuk mujtshin me e acceptu n'  asnji mnyre, pasi ata besojshin se, sikur thote Godo, “qendra e tokës së gjuhës shqipe ishte këtu”, pra n' Toskni. Me u shprehë n' metaphor t’ Godos, burrat e Tosknis u banë “shkurre të pakalueshme” per gegt me Balshajt e Scanderbegin n'  krye e no per turkit. Por si perfundoi “tërheqja e Jugut” per Scanderbegin? Nji army turko-toske e udhehekë prej toskut orthodox t’ convertum n'  musliman, Isak Beg Evrenosi msyu campin arben n' Berat, tuj e kape n’ befasi t’ plote. Ja sesi e pershkrun Godo ate qka ndodhi:
Kodrat sipër kalasë ishin mbuluar me kufoma të shqyera e të coptuara dhe s’mund të gjendej cilit tru p i përkiste një krah a një këmbë. Mungonin kokat. Evrenozi u kishte dhënë leje ushtarëve të merrnin armët, veshjet dhe kokat e armikut që t’i rripnin e t’i mbushnin me kashtë për t’ua shitur fëmijve në Edrene dhe në Stamboll.Por gjëma e vërtetë ishte poshtë, në të dyja anët e lumit. Këtu kufomat ishin kapicë, si duajt e misrit, të rrëzuara nga era. Këtu tërbimi turk i kishte shqyer trupat krejt dhe ato nuk ishin më as kufoma.(Ibid. f. 214.)
Ky kje kje i vetmi rasti kur army e Skanderbegit u kap n’ befasi prej anmikut. Ushtria turke, e dame n’ dy pjese, arriti nji pjese kah Vlona, ku pati debarku kah anijet, ndersa pjesa tjeter kah rruga Janine-Gjinokaster-Tepelene. Pra, dy colonat turke pershkrun thujse krejt Tosknin derisa arriten n’ Berat. Si nuk msoi ushtria arbne per lvizjet e tyne? Ka veq nji shpjegim. Popullsia toske e ktyne trevave, e cilla nuk i dojte gegt, nuk i signallizoi rojet arbne p er afrimin e turcve, n’ mnyren traditionale, me tym diten dhe zjarre naten. Toskt dojshin qi ushtria arbe t’ u exterminatojte. Pesë mije djem gegë u vranë n'  ket thertore t’ ngrejt me tradhti toske. Vet Scanderbegi nuk psoi fatin e Balshës II, veq per factin se ate dite nuk u ndodh n’ kamp. Nuk ka t’ dhana qi Scanderbegi, pas ktij episodi, pati provu tjeter here “tërheqjen e Jugut”. Kjo asht mjaft significuese.
Asht e kjarte se “skënderbegasit” kjenë pasardhës të albanve dhe no të “grekëve” dhe “sllavëve” orthodoxë. Ndersa “vasalistët”, sikur i qun Feraj ata qi iu subjugatun osmanve dhe acceptun dominationin  e tyne,  kjenë toskë orthodoxë, apo sikur i qun Feraj “grekë” dhe “sllavë”.
Si nji “nacionalist”, qi ende perdor methodology-n historiographice marxiste, e cilla tuj kenë aspect i propagandes asht thjesht instrument speculationesh banale, Feraj nuk don me i analyzu kto pika t’ dobta t’ theory-s s’ vet.
Theory-a e Ferajt per “skënderbegasit”, si promotues t’ linjes historice shqiptare t’ bashkpunimit me fqijtë greeko-sllavo-orthodoxë, asht vetshkatrruese, kahse Feraj e nis kshtu shtjellimin e saj:
Mbas shumë përpjekjeve të dështuara për të thyer rezistencën e udhëhequr nga Skënderbeu dhe për të pushtuar Shqipërinë, sipas Barletit, Sulltan Murati I, dhe mbas tij Sulltan Mehmeti II, i ofruan Skënderbeut statusin e vasalitetit. Vasaliteti, i pranuar ndërkohë nga shumica e mbretërve, princërve e popujve fqinjë si serbët, grekët, dhe bullgarët, kërkonte një pagesë vjetore në para dhe shërbim ushtarak në fushatat pushtuese osmane kur këtë e kërkonte sulltani, ndërsa popullit vasal i njihej si kundërshpërblim e drejta e një qeverisjeje të gjerë si e drejta e gjuhës, arsimit, besimit fetar, e qeverisjes sipas së drejtës së vendit apo të drejtës zakonore, e drejta e subjektit të veçantë si popull(milet), etj. (Hysamedin Feraj, “Skicë…”, f. 44-45.)
Pas ksaj paraqitjeje Feraj  thote se lidhun me reagimin kundrejt ktij proposationi turk, u promovun dy traditionet politice shqiptare, qi jane presente deri n’ ditet e jona:
Nga rryma e “skënderbegasve” vijoi tradita e bashkëpunimit me “popujt e Ballkanit” kryesisht sllavët dhe grekët “kundër armikut të përbashkët”, tipar i cili më vonë do të jetë karakteristikë dalluese edhe për rrymat shqiptare sllavofile e grekomane, ndërsa nga rryma e “vasalistëve” vijoi tradita e “pranimit” të pushtetit osman, e integrimit në jetën politiko-ushtarake të saj, e karriera ve të bujshme, e fushatave kundër greko-sllavëve etj., nga u krijua elita e mëvonshme kulturore administrative dhe ushtarake shqiptare dhe nga lindi nacionalizmi shqiptar. (ibid. f. 44-45.)
Tek dy paragraphet e naltthanë kena nji ilustrim t’ kjarte t’ kunderthanieve qi gjinden n’ base t’ theory-s s’ Ferajt. Vet Feraj na thote se vassality-n kundrejt turkve e paten acceptu serbt, bulgart dhe greekt (gja qi asht krejt e vertete) dhe, po i njajti Feraj, pak rreshta ma poshte thote se me “skanderbegasit” u kriju traditioni i bashkpunimit me fqijtë slavo-greekë!? Por, derisa princat serbë, greekë dhe bullgarë, n’ kohen e Skanderbegit, kjenë vassalë t’ Turkey, qka i obligojte me marrë pjese me trupa n'  fushatat e saj (sikur e thotë edhe Feraj), at’here del se  kjenë “vasalistët” shqiptarë ata qi, n' framework-un e bashkpunimit me turkit, bashkpunun edhe me fq ijtë slavo-greekë, n’ luften kundra Skanderbegit, ku paten obligimin me shku me trupa.
Tuj u nisë prej factit se, “vasalistët” shqiptarë kjenë toskë, at’herë del se ky bashkpunim kje nji cultivim i traditionit t’ bashkpunimit antigeg t’ toskve me fqijtë slavo-greekë. N' fact, thesis e Ferajt se Scanderbegi asht promotues i linjes historice shqiptare t’ bashkpunimit me serbt dhe greekt, nuk asht gja tjeter veq nji evocation i propagandes banale, qi bajshin turkit midis shqiptarve muslimanë,tuj nisë qi prej fillimit të shekullit XIX, kur edhe nisën lvizjet nationale serbe dhe greeke. Thesis kryesore e propagandes turke kje se ata shqiptarë qi luftojshin kundra turkve, bajshin lojen e serbve dhe t’ greekve.
Urrejtja kundrejt Scanderbegit, Heroit National Shqiptar, asht nji constituentë e national-islamismit shqiptar. Ashtu si Feraj, edhe Baleta  asht betu se krejt ka me e shkimë kujtimin e Skanderbegit, qi asht symbol i damjes s’ shqiptarve prej botes islame dhe lidhjes s’ tyne me Occident-in. Dhe Baleta po e mban fjalen. N' vigjilje t’ vumjes s’ shtatores s’ Skanderbegit n' Prishtine, Baleta filloi nji fushate antiscanderbegase tek “Bota Sot”, e cilla qarkullon dhe n' Kosove, tuj u thanë shqiptarve t’ Kosoves se, ata duhet me hekë dore kah Heroi National. Ja si shprehet Baleta n' shkrimin “Pse provokon fundamentalizmi katolik”:
Nuk është edhe aq nderim për Heroin Kombëtar, Skënderbeun  kur në rrethanat e sotme një komision i kryesuar nga kryetari i demokristianëve të Kosovës punon për të vendosur një monument të Skënderbeut në Kosovë. Në redaksinë e ‘Rimëkëmbjes’nga Kosova ka mbërritur një letër që nuk e gjen shumë të arsyeshme këtë veprim në një kohë që mund të vendoseshin simbole të tjera kombëtare, si për s hembull një monument për Hasan Prishtinën. Në këtë shqetësim mendoj se ka shumë arsye dhe të vërtetë. Politikisht sot shqiptarëve do t’u interesonte dhe vlente shumë më tepër që në Kosovë të vendoseshin simbole kombëtare që të përfaqësojnë e të theksojnë sa më qartë e sa më fort shkëputjen nga Serbia, irredentizmin shqiptar, që të irritojnë sa më shumë serbët. (“Rimëkëmbja”, 15 maj 2001, f. 3-4. shtojcë)
Ky arsyetim asht shume i habitshem! Nuk kenka n’ nderin e Heroit National qi permendorja e ktij me u vu n' nji pjese t’ hapsines shqiptare, qka asht Kosova! Baletas i paska ardhë nji leter kah Kosova n’ t’ cillen ky veprim kqyret si i paarsyeshem dhe Baleta e dan ket mendim. Baleta nuk thote se kush ia ka qu ket leter. Cilli na kenka ky shqiptar i Kosoves qi nuk dëshirojka me u vu monumenti i Heroit National n'  Kosove? Mos ndoshta asht miku i Baletes, kryetari i Partis Drejtsia Islame e Kosoves , Sulejman Qerkes, mbiemen ky qi e ban të dyshimte perkatsine nationale t’ vet? Dhe si arsyeton letërshkruesi kah Kosova mendimin e t’ cillit e dan Baleta?
Permendorja e Skanderbegit nuk duhet vu sepse n' vend t’ saj mujten me u vu të tjera symbole nationale, si p.sh. monumenti i Hasan Prishtines. Por facti qi kje tuj u ngrejtë dhe u ngrejt shtatorja e Scanderbegit n’ Prishtine nuk e pengon asfare ngrejtjen atje t’ shtatoreve t’ Hasan Prishtines, Adem Jasharit, Constantinit të Madh, Riza Kryeziut, Lekë Dukagjinit, mbretnve dardanë, Rexhep Mitrovices, Xhaferr Devës, Shaban Polluzhes, Bedri Pejanit, Pjeter Bogdanit etj. Secilli ka vendin e vet dhe Prishtina dhe qytetet e tjera t’ Kosoves kanë boll vend se ku mujtet me u vu kto monumente. Naturisht qi Baleta nuk don me u vu shtatorja e kurrnji prej ktyne burrave. Baleta don vetem shtatoret e hoxhve, sulltanve dhe pashve osmanë. Monumentet e Scanderbegit d uhet me u ngrejtë edhe n'  qytetet e Shqipnis Lindore, Shkup dhe n' Tetove. Arsyetimit t’ letershkruesit Baleta i shton dhe ate t’ vetin se monumenti i Scanderbegit nuk duhet ngrejtë n'  Kosove, kahse atje duhen vu:
simbole kombëtare që të përfaqësojnë e të theksojnë sa më qartë e sa më fort shkëputjen nga Serbia, irredentizmin shqiptar. (ibid. f. 4.)
Por perse Scanderbegi nuk na kenka i pershtatshem n’ ket function? Sipas Baletas sepse: 
Një monument i Skënderbeut tani në Kosovë është simbolika shqiptare më e pranueshme edhe për serbët, sepse flitet për nji kohë të largët, kur Kosova nuk kishte asnji lidhje me Kastriotët sepse Kosova atëherë ishte principatë e serbit Brankoviç, nën vasalitetin e Sulltanit. Pastaj Skënderbeu ishte aleat me Brankoviçin kundër osmanëve. Pra monumenti i Skënderbeut, për serbët më tepër mund të simbolizojë bashkëpunimin ballkanik kundër joballkanikëve. Skënderbeu ka monumentet në kryeqendrën e principatës së tij, në Krujë, në kryeqytetitn e Shqipërisë së sotme që është Brenda kësaj principate, në Tiranë. (ibid. f. 4.)
Kjo asht nji copy e vulgarizume e thesis s’ Ferajt per Scanderbegin dhe nuk asht e vertete. S’ parit, n' kohen e Scanderbegit, Serbia kje vassale e sulltanit, sikur e thote dhe Feraj ma nalt. Ky vassality pat nisë qi n'  vitin 1371 dhe kje rinovue n’ vitin 1389, pas vdekjes së Kral Llazarit dhe continuoi i panderpremë deri n’ vitin 1458, kur Serbia u annexatu pa lufte kah turkit. Turkit e trajtun Serbia-n shume mire, edhe per arsye se qika e Despotit Serb, Gjergj Brankoviqit, shkoi nuse n' haremin e Sulltan Muratit I, ku ajo leu ate qi ma pas do t’u bajte Sulltan Mehmeti I I. Pranej, atbote Serbia kje alliatja ma besnike e Empires Osmane.
Per arsye se kje vassal e sulltanit, Despoti serb Gjergj Brankoviqi, n'  vitin 1448, kur Scanderbegi u nis n’ krye t’ nji army-e shqiptare me u bashku me Huniadin, i zuni rrugen princit shqiptar dhe i dha beteje, tuj e e pengu aq sa duhej n’ mnyre qi princi arben mos me marrë pjese n'  betejen midis sulltanit dhe Huniadit. Pra, thesis e Baletas, t’ cillën ai e ka copy-u prej Ferajt, se Scanderbegi kje alliat me serbt kundra osmanve asht nji trillim, kahse kjenë serbt ata qi kjenë alliatë t’ osmanëve kundra Scanderbegit. Sulltani Mehmeti II e annexatoi Serbia-n n'  vitin 1458 dhe no me luftë, por me accord, edhe per factin se atbote edhe Veziri i Madh osman kje nji serb renegat, i cilli ua mbushi mendjen t’ vetve me acceptu dominationin e sulltanit-serb kah nana, dhe mandej sulltani do t’u accordojte lirin religiouse dhe sh ume privilege të tjera. Shumsia absolute e serbve e acceptun ket bargain dhe iu subjugatun sulltanit. Mandej deri n'  shekullin XIX n'  Serbi asht ba vetem nji kryengrejtje e kufizume kundra sulltanit, ajo e vitit 1689.
N'  kohen kur Serbia u annexatu prej sulltanit, i vetmi qi nuk e acceptoi ket kje nji prej bijve t’ despotit t’ vdekun, Gjergj Brankoviqit, i cilli u arratis n’ Krujë, ku Scanderbegi e strehoi per pak kohe. Por kjo nuk donmethane se kje Scanderbegi ai qi u vu n' sherbim t’ serbve, sepse kje serbi ai qi erdh si lypes n' dere të Scanderbegit. Sado luftetarë me sjellë me vedi ky princ serb, kjo kje n’ utility t’ Scanderbegit. Por, dhe kur i hapi deren serbit, zoti i Krujes, me gjase, mendojte se sikur me arrite me ia shkeputë Serbia-n sulltanit, mujtej me e ba vassalen e vet. Atbote Scanderbegi kje princi ma i fuqishem i Europes South-lindore dhe nuk kje asfa re e habitshme qi ai, i cilli pat ndalë Empiren Osmane dhe ndikojte n’ mnyre decide n'  balancen e fuqis n'  Italy, tuj mujtë army-n frenche atje, me ba vasale Serbia-n.
Sikur t’u accusojte Scanderbegi per bashkpunim me serbt sepse strehoi Brankoviqin n'  Kruje, at’here asht dashte qi edhe Pashiqi dhe Millosheviqi me u kqyre prej serbve si bashkpuntorë t’ shqiptarve, kahse edhe ata kanë bashkpunu me no pak shqiptarë. Por ka nji criter dhe ky asht se kush siguron profit kah ky bashkpunim. N'  rastin e Scanderbegit, kje ai qi pati profit. N' rastin, bie fjala, t’ Rrahman Morinas, ata qi profitojshin kjenë serbt. Por knjazi serb qi erdh n'  Kruje nuk ndejti shume atje pasi u josh prej tradition-it t’hershem dhe kerkoi me u lidhe me toskt. Ai bani krushqi me Gjergj Aranitin, i cilli i dha per grue gocen e vet Angjelina. Pasi nuk mujti me e subjugatu dhandrrin e vet t’ fuqishem, Scanderbegin, Gjergj Araniti u lidh me serbt me ba me ta ndonji bargain n'  t’ardhmen, me shpenzimet e gegve, sipas tradition-it tosk.
Theory  Ferajt dhe e Baletas nuk asht e vertete as n'  rastin e balkansve t’ tjere sepse edhe kta, n’ kohen e Scanderbegit i kjenë submitu (nanshtru) me kohe  sulltanit dhe nuk paten ndermend me ngrejtë krye deri n’ shekullin XIX. Nji effect t’ madh ktu pati pacti qi sulltant banë me Patriarchane t’ Constantinople, s’ cilles i dhane shumë t’ drejta, tuj e njoftun si nji authority autonom mbrenda Empires Osmane. Mandej, kje Patriarchane, e cilla per gati kater shekuj u tregu loyale kundrejt osmanve, me t’ cillet dajte anmiqsin per Occident-in catholic, dhe i detyroi popujt orthodoxë t’ Gadishullit me acceptu dominationin osman pa ngrejtë krye. E pavertete asht dhe thesis e Baletës se n’ kohen e Scanderbegit:
Kosova nuk kishte asnjë lidhje me Kastriotët (ibid. f. 4.) dhe se: Skënderbeu ka monumente në kryeqytetin e principatës së tij së tij Krujë, në kryeqytetin e Shqipërisë së sotme, në Tiranë, që është Brenda kësaj principate. (ibid. f. 4.)
Pra, me ket thesis t’Baletas, legitimohet coptimi i territorit national shqiptar n’ vitin 1913 si i bamë n' pajtim me kufijt historice mbrendashqiptarë. Me ket Baleta del n’ linje me Fatos Lubonjen i cilli thote se shqiptart e Republic t’ Shqipnis dhe ata t’Kosoves jane dy popuj t’ ndryshem dhe anmiqsorë midis tyne. Ja sesi shkrun Fatos Lubonja n'  pamphlete-n e vet “Ne shqiptarët dhe kosovarët, ne kosovarët dhe shqiptarët”:
Retorikat mbi solidaritetin për çështjen e madhe të kombit, dashurinë për Kosovën dhe Shqipërinë, mbi bashkim in, duket sikur janë bërë gjithnjë e më formale, gjithnjë e më shumë vegla të politikanëve në luftrat politike ndërkohë që, thellë thellë, si popuj ndjehemi larg, jo rrallë dhe plot dyshim dhe mosbesim të ndërsjelltë. Mua më duket se ka ardhur koha që të dy palët të ndeshemi më ballazi me problemin e këtij hendeku mjaft të thellë shpirtëror, kulturor e psikologjik që na ndan dhe që nuk premton një martesë të lumtur edhe sikur të realizohet. (Fatos Lubonja, “Liri e kërcënuar”, “Përpjekja”, Tiranë 1999, f. 274.)
Baleta, tuj thanë se Kosova nuk pat asnji lidhje me Kastriotajt dhe se, mjafton qi shtatoret e Scanderbegit me u ngrejtë mbrenda kufijve t’ Republic t’ Shqipnis, del si supportues i ksaj theory-e. E verteta asht se Kosova, n’ pjesen ma t’ madhe t’ trevave t’ veta, pat kenë pjese e shtetit të Scanderbegit. Nji pjese e madhe e Kosovas, qka asht Rrafshi i Dukagjinit, kje pjese e Principates s’ Dukagjinve, e cilla kje alliate e Scanderbegit dhe pjestare e shtetit t’ Lidhjes së Princave shqiptarë. Ndersa nji pjese tjetër e Kosova-s (Rrafshi i Dukagjinit tuj includu qytetin e Prizrenit) bajte pjese drejtperdrejt n’ Principatën e Kastriotajve.
Edhe para ksaj kohe Kosova pat ba pjese n'  shtetin e Balshajve (Si trashigimtar t’ t’ cilleve e mbajte vedin Skanderbegi), dhe qi u shtrijte prej Morava-s  deri n'  Vjose. Brankoviqt ua mueren Balshajve Kosova-n pas betejes s’ Savres t’ vitit 1386, kur Brankoviqt luftun kundra Balshajve, perkrah osmanve, si vassalë t’ ktyne qi kjenë.Se deri ku u shtrijte dominationi i ktyne princave shqiptarë n'  trevat e Kosovas s’ sotme, ky asht nji problem i cilli mbetet me u kqyre, por kurrsesi nuk mujtet  me u acceptu ajo qi thote Baleta, se Kosova nuk pat kurrfare lidhjesh me Kastriotajt.
Baleta preocupohet per kuptimin qi ka marre:
Epopeja e Skënderbeut, të cilën shumë fanatikë fetarë në Shqipëri e keqpërdorin sot për ta paraqitur kryesisht si luftë fetare për mbrojtjen e Krishterimit nga Islami. Ka shumë të paditur ose spekullues me historinë që mburren se shqiptarët shpëtuan qytetërimin europiano-perëndimor nga ‘barbaria aziatike’që po vinte me zgjerimin e Perandorisë Osmane.  (“Rimëkëmbja”, 15 maj 2001, f. 3. shtojcë)
Qi lufta turko-shqiptare n'  shekullin XV kje nji lufte religiouse per ket nuk ka asnji dyshim. N'  nji sens t’ sigurt kjo lufte kje nji episod i luftes  historice midis Islamit dhe Crishtenimit qi pat fillue qi n'  shekullin VII pas Crishtit, kur n' Gadishullin Arabic u proclamu Islami si religion prej Muhamedit dhe u kriju Khalif ati (shteti islamic). N' conceptin islamic bota dahet n’ dy pjese; n'  Dar al Islam  (toka e Islamit) dhe n'  Dar al Harb (toka e luftes). Dar al Islami asht ajo pjese e botes e occupeme  prej muslimanve (“besimtarve” n' arabisht), ndersa Dar al Harbi asht ajo pjese e botes e banume prej nonmuslimanve (nonbesimtarve), t’ cillet quhen si paganë t’ mallkum prej Allahut. Christistiant dhe hebrejt definohen literalisht si t’ tille n’ Kuran:
Hebrejt e qujneUuzayr-in nji bir t’  Zotit dhe Crishtent e qujne Crishtin  I biri i Zotit. Kjo asht nji thanie prej gojes s’ tyne; ata veq imitojne qka nonbesimtart e hershem kane pasë thane. Mallkimi i Allahut rante mbi ta. Sa shume ata jane largu prej s’ vertetes. (Al Tawbah 9/
Allahu i fton muslimant me i exterminatu pagant, si ma t ’ kqijte e cilleve ka qujte hebrejt dhe crishtent:
Por kur mujte e ndalum (koha e Ramazanit- K. M.)  kanë me kalueat’here i luftoni dhe i therrni pagant, gjithandej ku ju mujtni me i gjetë ata. (Al Tawbah 9/5)
Vetë, Baleta, qi i njef Kuranin dhe hadithet e Muhamedit ma mire se veprat e Enver Hoxhes, shkrun, tuj iu referu ksaj sureje:
Një tjetër verset sugjeron se muslimanëve u jepet guximi të hyjnë në luftën sulmuese kundër të pabesëve(pafeve): Por kur muaji i Shenjtë i  Ramazanit të ketë mbaruar atëhere i vrisni lutësit e ikonave ku t’i gjini” (“Rimëkëmbja”, 9 korrik 2002, f. 4. shtojcë)
Dhe “lutësit e ikonave” jane christiant.  Kah kjo pikpam ja, trevat ku jetojne crishtent dhe hebrejt  jane definu si pjese e Dar al Harbit, e cilla n'  Kuran kje definu si fushbeteje ku muslimant duhej me ba fushata t’ luftes s’ shejte (Xhihad) me i vu dhe kto treva nan pushtetin e gjysehanes. N'  Kuran thuhet:
O jo që besuat! Luftoni jobesimtarët që i keni afër jush, e le ta ndiejnë prej jush grushtin e fortë kundër tyre (Suretu El Tevbe 9: 123)
Pra, lufta kunder nonmuslimanve t’gjithe botes dhe specificisht atyne t’ territoreve të occupume kah muslimant kje  nji detyrim i ktyne të fundit. Cillido nonmusliman duhej vra. Shteti islamic i krijum prej Muhamedit, u conceivu si nji instrument i Xhihadit. Ai existojte per nji motiv, me e perhapë Islamin n' gjithe boten. I gjithe activity i ktij shteti, n’ rrafsh politic, economic educational etj., kje n ' function t’ fushatava ushtarake kundra nonmuslimanve. Elita e vet dominuese u dajte n'  dy groupe: ulemat (clerict islamicë) dhe luftetart per qashtjen islamice  (ghazit). Criteri me u fute n'  elite kje successi n'  fushatat e Xhihadi-t.
Luftetart qi occupojshin trevat nonislamice merrshin si shperblim feude, prej t’cillave u dojte me u qite taxe dhe ushtarë per fushatat e reja. Pas luftetarve vijshin ulemat, t’ cillet nan hijen e jataganve, perhapshin Islamin dhe per ket gja merrshin si shperblim feude(vakhufe). Nji shtet i ktij lloji kje dhe Empire Osmane. Emni i shtetit kje Khalifat, qi n'  arabisht donmethane shteti i dominum prej pasuesit t’ t’ dergumit t’ Allahut. Empire Osmane u qunte khalifat, qi para vitit 1517, kur sulltani, mori officialisht titullin e khalifit t’ krejt  botes islame. Khalifati osman kje nji shtet luftara k, qi pat si mission me u extendu me ane fushatash luftarake t’ Xhihadit n'  trevat e Dal al Harbit, kryesisht kah trevat e crishtene.
 Occidenti iu pergjegj sfides islamice me fushata mbrojtse qi fillun n'  Spain dhe France n' shekullin VIII, me continue me kryqatat dhe luftnat antiosmane. Atbote nuk kje kriju vetdija nationale, qi krijoi nation-shtetet n'  kohen moderne, kshtu qi mobilizimi i njerzve n' lufte dhe devotioni luftarak u krijojshin n' emen t’ religioni, gjegjsisht catholicismit. E ktij lloji kje dhe resistance shqiptare kundra turkve n'  shekujt XIV-XV, e cilla kje e conceivume si nji kryqate catholice. Dhe nuk mujtte me kenë ndryshe dhe per factin se turkit bajshin nji lufte t’shejte islamice. Prove per ket kena shkrimet e chronicanve officialë turkë per fushatat n'  Shqipni.Chronicani Këvam, kshtu shkruen per fushaten e Sulltan Mehmetit II n'  Arbni, n' vitin 1466:
Sulltani i botës, Mehmet han gaziu, mblodhi ushtrinë ngadhënjimtare dhe vendpushtuese. Ai shpalosi flamurin e islamit dhe u nis për në vendin e shqiptarëve... Të pafeve dhe paganëve u iku gjaku nga frika, zemrat e tyre i pushtoi tmerri përpara shpatave të kuqërremta të sulltanit të botës.( “Lufta shqiptaro-turke në shekullin XV”, burime osmane”, Instituti i Guhësisë dhe i Historisë, Tiranë 1968)
Pra, fushata turke definohet si lufte e bame nan flamurin e Islamit (Xhihad), ndersa anmiqt, arben t’ crishtenë, definohen si  “të pafe”. Chronicani turk, Idrisi Bitlisi, kshtu shkrun per fushaten turke n'  Shqipni n'  vitet 1438-39:
Ai sulltan vullnetmadh, vazhdimisht gjatë gjithë kohës të halifatit t ë tij, duke i qëndruar besnik përhapjes të verseteve të zotit dhe lartësimit të flamujve, ka pasur për qëllim që të mposhtë të pabindurit dhe të pafetë kokëfortë, d.m.th. popullsinë shqiptare dhe elajetet e atij vilajeti t’ ua japë myslimanëve, dhe duke futur në to luftëtarë nazeli të pasuronte dhe t’ua shtonte fitimet vendeve islame.(ibid. f. 149.)
Po ky chronican shkrun kshtu, per fushaten turke t’ vitit 1466-67 n'  Arbni:
Dy ishin qëllimet që i shtynin të luftonin dhe të bënin përpjekje të mëdha ushtarët e bekuar të luftës së shenjtë: së pari, fitimi i kënaqësisë së zotit: “Me të vërtetë pranë zotit është shpërblimi më i mirë”, dhe së dyti, dëshira tepër e madhe për të realizuar atë që shpresonin: takimin me vashat e djemtë e hieshëm të këtij vendi plot bukuri.
Në sajë të këtyre dy qëllimeve këto vise të banuara nga njerëz të paudhë, ndonëse të vështira e të forta, u nënshtruan brenda pak ditësh nga ushtria e trimave të luftës së shenjtë. Shumica e krerëve krenarë, kryelartë e mizorë të këtij populli keqbërës u lidhën me prangat dhe zinxhirët e humbjes së rëndë dhe në duart e fitimtarëve ranë kaq varganë hyrish e djemsh fytyrëhënë me gërsheta të thurura si zinxhirë dhe me flokë kaçurela. (ibid. f. 158.)
Chronicani osman Këvam, n’ chronicle t’ vet per luften e Shkodres  (1478-79), shkrun per ushtart osmanë, qi msyjshin keshtjellen:
Ata të bindur se qëllimi i luftës përputhet me rrugën e zotit, sulmuan kështjellën duke bërtitur allah-allah! (ibid. f. 118.)
Pse nervozohet Baleta kaq teper kah facti se Scanderbegi, n'  shekullin XV, e kqyrte Catolicismin (religion occidental) si shtylle t’ identity shqiptar dhe pse e qun “spekullim qëllimkeq”  thanien e ktij facti n’ kohnat kur jetojna, derisa vet Baleta i jep vedit t’ drejten me e qujtë Islamin (religion lindor) si “shtyllën” shpirtnore t’ “kombit” shqiptar, “bosht  të vetëdijes kombëtarë” etj? Pse Baleta, qi n' shekullin XXI e declaron nationalismin shqiptar si nationalism religious islamic, kerkon me e zhveshë “protonationalismin” (Me u shprehë n' nji term t’ studiuesit t’ nationalismit Erich Hobsbawm) e Skanderbegit si secular?
Me gjase, Baleta, n' fantasy-n e vet e kqyr Scanderbegin, n’ shekullin XV, si nji nationalist secular, sipas modelit qi krijoi Revolutioni Francez n' fund t’ shekullit XVIII, apo Garibaldi n’ shekullin XIX. Por n’ shekullin XV, kur edhe jetojte Scanderbegi, madje edhe dis a shekuj ma pas, idea nationale u identificojte me  religionin catholic, aq ma teper kur kje fjala per nji lufte kundra anmiqve religiousë historicë, sikur kjenë muslimant. Per fqijt e jone, serbë, greekë dhe bulgarë, e tille kje orthodoxia,  madje edhe n’ shekullin XIX, kur ngrejten krye kundra turkve dhe krijun shtetet e veta.
Sa per ate, se per qka luftojte Scanderbegi, per ket ma mire me ia dhanë t’ drejten atij  me e thanë me ane t’ fjalve t’ veta, qi janë gdhend n’ perkrenaren e vet (qi sot gjindet n'  Viene), fjale t’ cillat i citon Edwin Jacquez:
 Rreth e qark përkrenares së tij të famshme ishin gdhendur inicialet latine, kuptimi i të cilave ishte: ‘Jezui i Nazaretit Bekon Skënderbeun Princin e Matit Mbretin e Shqipërisë Tmerrin e Turqve Mbretin e Epirit. (Edwin Jacquez, “Shqiptarët”, vol. I. “Ka rtë e Pendë”, Tiranë 1996, f. 279.
Ma poshtë Jacquez shton:
Papa Piu II dhe Papa Pali II e cilësonin luftëtarin me dashuri si ‘Gideoni i Krishterë’, ‘Shpata e Krishterimit’, ‘Shtylla e Kishës së Shenjtë’, ‘Makabeu i Ri’, ‘Tmerri i Islamizmit’. Në shenjë mirënjohjeje qyteti i Romës ngriti një shtatore të madhe të luftëtarit mbi kalë në sheshin pranë Koloseut, i cili mban ende emrin Piazza Albanese . Nuk ekziston, pra, as dyshimi më i vogël që Skënderbeu ishte një katolik besnik. (ibid. f. 279.)
 Ktyne u duhet shtu dhe facti qi n’ vitin 1456 Scanderbegi u emnu, kah Papa Calixti III, Capiten i Pergjithshm i Selis së Shejte, virtualisht posti i Commandantit të Kryqates. Qi Scanderbegi kje nji luftetar catholic dhe mbrojts i qytetnimit occidental kah dyndjet islamice, per ket mujten me u sjelle si prove edhe fjalet e njoftuna t’ Sulltan Mehmedit II, i cilli kur mesoi vdekjen e Skanderbegit tha:
Mjer Krishtenimi që ka bjerr shpatën dhe mburojëne tij. Tash ma në fund, Evropa dhe Azia janë për mue . ruejna Zot që të kemi anmik nji tjetër si ai. (Tajar Zavalani, “Histori e Shqipnis”, Phoenix, Tirane 1998, f. 183)
Anticatholicismi dhe antioccidentalismi e motivojne Baletan  me e denigru permasen catholice t’ luftes s’ Scanderbegit. Heroi National i nji vendi asht symbol i aspiration-it per bashkim national, specificisht per ato natione qi ende nuk kanë arritë me e kriju shtetin national n' kufijte e hapsinës nationale, sikur asht edhe rasti i shqiptarve. I tille asht edhe Scanderbegi per gegt, n’ dy ant e kufinit, per shkak t’ re putationit t’ vet prej mbrojtsi t’ qytetnimit occidental. Ma teper se kushdo Scanderbegi. Une nuk kam asnji droje me e qujtë me emnin e vet turk, madje  ket e gjej t’ vlefshme kah pikpamja e Reconquista-s Albane. Heroi i Reconquista-s, s’ Spain,  Sid Rodrig Vivari, ka hy n’ histori me title t’ vet arab “sid”, ndoshta si symbol i luftes per shkeputjen e Spain prej Dar al Islamit. Emni “Skanderbeg” tregon se ai dikur i takojte Islamit, ndersa ma pas u rikthye tek religioni i maparshem, crishtenimi occidental, tuj u tregu kshtu gegve muslimanë se shka duhet me ba.
 Duhet me sherby kjo si kujtese per gegt muslimanë, sepse toskt jane tuj u orthodoxisu. Tuj kenë se resistance antiturke n' kohen e Scanderbegit ndodhi n’ Gegni, Scanderbegi asht veq të tjerash edhe nji symbol i resistances gege perballe msymjes turko-toske si dhe i lidhjes së Gegnis me qytetnimin occidental. Scanderbegi a sht symbol i tradition-it occidental geg, tradition ky qi duhet invocu sot me kriju nji lloj t’ ri leadership-i national shqiptar, qi combinon code-n e kalorsve albanë, t’ nderit, burrnis e beses me virtutet politice bashkekohore democratice, qka i duhet aq shume Gegnis, n’ dy ant e kufinit,  n’ kto kohna.
 Tuj dashtë me e privu Kosoven kah Heroi National, Baleta, don me prishë nji kah nyjet kryesore qi lidhin ethnin e dame gege, n’ dy ant e kufinit, si dhe figuren ma ngarkese ma t’ forte historice dhe sentimentale qi ka sherby si constituente e process-it t’ krijimit t’ Nationit Alban Geg. Pritja madhështore qi iu ba shtatores së Scanderbegit n' Kosovë, n' 28 nandor 2001, sigurisht e ka pezmatu shume Baletan dhe me gjase edhe ma teper Ferajn. Ajo pritje, e cilla bani shumë pershtypje edhe n' krejt opinionin botnor, asht prova se, ndryshe prej q’ thote Baleta, Scanderbegi ka nji lidhje të fuqishme his torice dhe emotionale me Kosoven, e cilla e shef  si kryezotin e vet historic dhe Heroin National, symbolin e bashkimit national.
Diten kur shtatorja u vu n’ Prishtine, shume qytetarë të Prishtines, t’ cillet dhanë opinionin e vet para camerave t’ RTK, u shprehen se tash shtatorja e Scanderbegit duhet me u vu edhe n’ Shkup, tuj u realisu kshtu, s’ parit nepermjet symbolit t’ Heroit National, bashkimi i trevave shqiptare. Po ate dite, n’ RTK  nji kangtare shqiptare s’ cilles fatkeqsisht nuk ia kujtoj dot emnin, kndoi kange ku Scanderbegi, tuj constatu coptimin e trevave shqiptare, i pyette arbnit e sotem se “Ku e kam  Shkupin, ku e kam Preshevën?”.
Por, Baleta, tuj denigru Scanderbegin, don me i privu shqiptart kah nji prej credentialeve të tyne ma t’forte n’ rapport me qytetnimin occidental, kahse Scanderbegi ka kenë nji prej mbrojtsave t’ ktij qytetnimi, ashtu si Carl Marteli, Rolandi, apo Jan Sobieski. Baleta dhe Feraj kane droje se mos Skanderbegi sherben, ashtu sikur Sid Rodrig Vivari dikur, per Spain, si symbol i nji Reconquiste Albane, qi ka me i ribashku shqiptart n’ nji fushate per damjen e trevave shqiptare prej Dar al Islamit dhe rikthimin e tyne kah Occident-i, si shpirtnisht ashtu dhe n’ qdo aspect tjeter, n’formen e nji shteti të’ bashkum national alban. Baleta dhe t’ tjeret si ai, i drojne ktij perspecti sepse ata e dijne se lufta me ia shkëputë Gegnin Dar al Islamit, donmethane Reconquista Albane, e cilla ka nisë qi n’ vitin 1385, me Balshajt, ende nuk ka perfundu. Reconquista e Spain continuoi per 774 vite. Ndersa Reconquista Shqiptare continuon vetem prej 628 vitesh (1385-2003, madje edhe ky liber asht pjese e saj. Kena ende kohë. Sipas precedentit t’ Spain, s’ pakut edhe 148 vite, ndonse nuk besoj se ka me u dashte kaq shumë ko he.
Tuj iu tute perspectit t’ functionalization-it t’ Skanderbegit si nji symbol-credential occidental i gegve muslimanë, n’ challenge t’ tyne me u transformu n’ occidentalë, Baleta don me i hekë Skanderbegit dhe reputationin e mbrojtsit t’ qytetnimit christian european, t’ rrezikum prej dyndjes islamico-turke. Me e arrite ket ai sajon nji thesis t’ re, veq atyne qi kane sajue t’ tjert para tij. Thesis e Baletas asht se Skanderbegi nuk mujtte me kenë mbrojts i qytetnimit european per factin e thjeshte se n’ kohen e Skanderbegit nuk existojte qytetnimi european i zhvillum dhe se Europe atbote kje e prapambetme. Ja se shka shkrun Baleta n’ t’ njajtin article:
Edhe me aq pak sa është cituar më lart del qartë se në kohën kur luftonte Skënderbeu për principatën e tij e për bashkim princash shqiptarë Europa ishte ende në Epokën e errësirë s që sapo çahej nga rrezet e para të Rilindjes. (“Rimëkëmbja”, 15 maj 2001, f. 3. shtojcë)
Thesis se Kisha  Catholice ka sjelle në Occident t’ ashtuqujtmen “epokë e errësirës” asht ma teper nji speculation i historiography-s atheiste, nji pjese e madhe e s’ cilles asht communiste. Synimi, sikur kam thanë ma nalt, asht qi faji per terrin qi e kapi Europën pas dyndjeve barbare, me iu atribu Kishës Catholice, sikur ajo me synim e shkatrroi trashigimin e qytetnimit antic, tuj installu obscurantismin. Baleta me gjase nuk e din se qytetnimi nuk perbahet veq prej technology-s, por s’ parit prej cultures, qi ka si bosht religion-in. E verteta asht se n’ shekullin XV, kur luftojte Skanderbegi, Occidenti christian i pat ricuperu damet qi i shkaktun dyndjet barbariane.
Europa tashma pati experiencue Rilemjen Carolinge n’ shekujt VIII-IX. Por, mbi t’ gjitha, qi n’ shekullin XIV n’ Italy pat fillue Rilemja, qi  do t’ u kulmojte aty kah gjysa e shekullit XV, kur luftojte Skanderbegi, dhe qi n’ fund t’ shekullit XV dhe n’ shekullin XVI do t’ u perhapte dhe n’ Europen Northore. Gjate Rilemjes Italiane do t’ u krijojshin fundamentet e qytetnimit modern european. Gjate ksaj kohe do t’ u pershpejtojte process-i i urbanization-it, do t’ u zhvillojshin artet, shkencat, zejtaria, ndertimi i anijeve, production-i i armve. Gjate ksaj kohe do t’ u ngrejshin bankat, university-t, do t’ u krijojshin base t’ systemeve t’ reja n’ politic, diplomacy etj. N’ saje t’ Rilemjes Italiane, qytetnimi european, qi n’ shekullin XV e arriti ate supremacy qi continuon me e rujte dhe sot.
Kshtu, qi mujtet me u thane se, Skanderbegi, tuj mbrojte Italy-n e Rilemjes, mbrojti vatren e qytetnimit european modern. Atbote, Gegnia catholice kje pjese e qytetnim it occidental me t’ cillin dajte, s’ parit, religionin.  Por Gegnia kje drejtperdrejt e lidhun me Rilemjen Italiane, kahse qytetet kryesore t’ Gegnis, Durrsi, Shkodra, Lezha, Danja, Drishti, Ulqini, Tivari kjenë pjese e Republic t’ Venice-s, qi kje fuqia ma e madhe tregtare dhe detare e kohes. Vet shteti i Skanderbegit kje vassal i Mbretnis s’ Aragones dhe dy Sicilive, qi pat n’ krye Alfonsin, nji prej prijsave ma t’ shkelqym t’ Rilemjes.
Zhvillimi i Gegnis ecte parallel me zhvillimin e Italy-s, qi atbote kje pjesa ma e zhvillume e Europe-s. Dyndjet turke n’ Shqipni paten mbi vendin po ate effect qi paten dyndjet barbare n’ shekujt V-VI pas Cr., e madje effect edhe ma t’ keq, kahse shkaktun ndryshimin e religionit. Dyndjet turke e kthyn vendin 1000 vite pas.
 Asht sa interesant, aq edhe significues facti qi edhe n'  urrejtje n e vet per Scanderbegin, Baleta, asht n’ t’ njajten linjë me intellectualt sorosiant toskë, t’ cillet e urrejne Skanderbegin si symbol të nationalismit albano-geg. Ja se q’shkrun Ardian Klosi n'  librin e vet “Shqipëria ç’mund të jetë”, i publicum maj 1997:
Atdheu im s’mund të përfaqësohet kurrë as nga një copë flamur, as nga një president i dyshimtë,  as nga një Skënderbe mbi kalë (Ardian Klosi, “Shqipëria ç’mund të jetë”, “Përpjekja”, Tiranë 1997, f. 38.)
 
Integrationismi osman tosk dhe resistance antiosmane gege
Kohen e resistances së Scanderbegit Feraj e shef si piknisjen e dy linjave historice shqiptare. Feraj, pasuesit e “skënderbegasve” i q uan “qendrestarë”, qi sipas Ferajt jane ata qi, “në bashkëpunim me popujt fqinjë sllavo-grekë”, e continunun resistancen kundra occupation-it osman. Ndersa pasuesit e “vasalistëve” Feraj i quen “integracionistë”, gjegjsisht  ata qi e acceptun occupation-in osman dhe u integrun n’ mnyre t’ gjithkahshme n’ shoqnin osmane. Lexuesi e constaton lehte se, termi n’ t’cillin shprehet Feraj, asht po ai i rrymes fundamentaliste islamice sot: integrationism (n’ gjuhet neolatine: integralism-version n'  t’cillin ka hy dhe n'  shqip). Edhe n' ket pjese t’ system-it t’Ferajt ka nji incoseguence t’ plote logice dhe historice kahse, qi prej shekullit XV dhe deri n’ nisje t’ shekullit XX, sa zgjati occupation-i osman, “qendrestarët”, sikur i qun Feraj ata qi nuk iu subjugatun turkve dhe nuk pushun s’ ngrejtuni krye, kjenë n’ Gegni, ku edhe pat ndodhë resistenca scanderbegase. Ndersa “integracionistët” kjenë n’ Toskni.
Resistance e Gegnis n’ kohen e Skanderbegit, si edhe rebellionet e saj t’ shpeshta n' kohnat e mavonshme, banë qi Turkey  me i perceivu gegt si anmiqt e vet n’ hapsinen shqiptare, ndersa toskt si alliatët e vet. Toskt  bane gjithqka me e exploitu ket mentality t’ osmanve, n’ mnyre qi me knaqe aspirationin e vet historic per dominationin e Gegnis. Edhe gjate kohes s’ occupimit osman, conflicti kryesor ka kenë ai midis toskve dhe gegve, i cilli mujtet me u definu si conflict midis “integracionistëve” dhe “qëndrestarëve”, veq n’ sensin qi “integracionistët” kjenë toskë, ndersa “qëndrestarët” kjenë gegë. Shembulli ma i mire per ket jane pashalliket e fundshekullit XVIII- fillimshekullit XIX, ai i Janines dhe ai i Shkodres. Ata mbulojshin, i pari krejt Tosknin dhe nji pjese t’ Greece, ndersa i dyti krejt Gegnin. Kufini i tyne kje Shkumbini. Por, Pashalliku i Janines, sipas traditionit historic tosk, attemptoi me u shtri n’ nji pjese t’ Gegnis.
N’ ksi termash e kqyr rapportin midis dy pashalliqeve edhe “Historia e Shqipërisë” e periodes communiste:
Pasi përfshiu brenda kufijve të pashallëkut gjithë Toskërinë, Ali Pashë Tepelena, filloi të ndërhynte në grindjet feudale të Gegërisë për të vendosur edhe këtu autoritetin e tij... Pas vdekjes së Ibrahim Pashës më 1810, Sulltani emëroi mytesarrif të Shkodrës birin e tij, Tahir Pashë Bushatlliun. Me shkathtësi të madhe, Aliu ndërhyri edhe në grindjet feudale për pushtetin që plasën menjëherë në Shkodër. Duke përfituar nga fakti që Tahiri ishte në moshë të vogël, Aliu mundi të bënte për vehte kujdestarin e tij jo Bushatli, Xheladin beun. Por kalimi në fakt i sundimit në duart e Xheladin beut dhe ndërhyrjet e Aliut shkaktuan pakënaqësinë e shkodranëve. Më 1811 këta ngritën krye, dëbuan nga Shkodra Xheladin beun dhe caktuan në vend të tij një kujdestar tjetër Mystafa bej Bushatliun. (“Historia e Shqipërisë”, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë 1959, vol. I. f. 467-468.
Lufta midis Kara Mahmud Pashe Bushatllis t’ Shkodres me Kurt Pashen e Beratit, zotit t’ Tosknis para Ali Pashe Tepelenes, n' fund t’shekullit XVIII, kshtu pershkruhet n' nji kange popullore t’ “Jugut”, t’includume n' librin “Epika historike”, publicim i Academy-s s’ Shkencave t’ RPSSH:
                        Qorpashaj në Rrogozhinë:
                        -Ik’ Kurt, se t’i arrinë!
                        Jakë, o Qorr, se ja te rrimë,
                         Ndë ta mba, shkoe Shkumbinë!
                        Ali beu me Islam benë
                          Rrokën kordhatë në dorë:
                        Ikëni, o gegë, se ju prenë,
                        Si sefer kur prish taborë,
                        Kurt Pashaj dyzet bajrakë
                         i hodhi përsipër malit.
                        Ç ju qe thën’ o gegët e ngratë,
                        T’ju lidhin pas bishtit kalit.                                                      
                                                      Jug
 (“Epika historike”, Akademia e Shkencave e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë 1983, Vol. I, f. 246.) Dhe, ajo qka asht ma interesante, publicuesi ban ket shenim n’ fund t’text-it:
Në këtë version të Jugut, sikurse shihet, lartohet fitorja e armëve të Kurt Pashës.
Edhe gjate 500 viteve t’ dominationit t’ tyne n' Shqipni, osmant u basun tek toskt, si me mbajtë nan domination gegt, ashtu edhe me administru Empiren. Qi turkit i kane perdore toskt me shtype kryengrejtjet gege, per ket ka shume prova. Une jam tuj citu nji prej tyne. N’ vitin 1688, Sulltani, urdhnon qi ish-sanxhakbegit t’ Vlones, Xhaferrit, me iu kthye sanxhaku i vet qi i kje hekë me t’ padrejte. Derisa Xhaferri pat luftue, n’ krye t’ reparteve vlonjate, per shtypjen e nji kryengrejtjeje n’ Shkoder, Sulltani e qunte t’ denje me e rimarre sanxhakun:
Ish-sanxhakbeut të Vlorës, Xhaferit
Kur të arrijë urdhëri me stemën perandorake, të dihet se:
Serasqeri i ushtris ë islame në More, veziri im Halil Pasha..., dërgoi letër në selinë time të lumtur. Ai parashtronte se ti ke luftuar me një mijë ushtarë kundër kryengritësve shqiptarë që ngritën krye në anët e Shkodrës, më ke shërbyer mua në More me pesëqind njerëz të tutë dhe ke ruajtur Vlorën me treqind vetë. Megjithë këtë, qenka bërë padrejtësi duke iu dhënë një tjetri sanxhaku i Vlorës që ti ke pasur në zotërim. Ai lutej që ti të mbetesh në vend dhe që të të jepet përsëri [sanxhaku i mësipërm].
Tashti mbi ty u shfaqën hiri im i shumtë mbretëror dhe shpirtmadhësia ime perandorake. Prandaj sot më 3 korrik 1688 (më 15 të ramazanit të vitit 1099) si shenjë bujarie të dhashë përsëri ashtu si më parë, sanxhakun e Vlorës, me kusht që të kryesh siç u tha më sipër, shërbimin e mbrojtjes [së tij]. ( “Qëndresa e popullit shqiptar kundër sundimit osman  nga shekulli XVI deri n'  fillim të shekulli XVIII- dokum ente osmane”, Akademia e Shkencave e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, Instituti i Historisë, Tirane 1978, doc. 160., f. 180-181.)
Toskt, gjithhere, n’ rastet kur u ballafaqojshin me ushtare osmanë gegë, nuk mungojshin me i definu si “gegë”. N’ nji kange popullore toske, i kndohet luftes qi ka ba n’ vitin 1779, nji fare Bendo Shaperdani, tosk prej Alarupit t’ Pogradecit:
                     More Bendo Shapërdani,
                    ndë Stamboll të vajti nami,
                     Lufton Bendo Kapedani
                   Bini o trima të lëftojmë!
                    More gegë gunëgjetë,
                   as e shihni se m’ s,  mbetët
                           &nbsp ;                  Jug 1878
Epika Historike”, Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Kulturës Popullore, Tirane 1983, Vol. I, f. 227.)
Por, megjithse toskt kane ba shume fushata n’ Gegni, nan shejen e flamujve osmanë, per shtypjen e kryengrejtjeve gege, kurrhere n’ kangt popullore gege, anmiqt nuk definohen si “toskë”.
Vasalistët” dhe “integracionistët”, sikur i qun Feraj ata shqiptarë, t’ cillet  u pajtun me occupatort turk dhe hypen n’ shkallet e nalta t’ hierarchy-s osmane, kjenë, n’ shumsin e tyne absolute, kah Tosknija, prej t’cillve pjesa ma e madhe muslimanë (shiiah bektashij), por edhe orthodoxë, t’ cille t traditionalisht turkit i paten marrë n’ sherbim n’ administration. Nji dishmi e ksaj na vjen prej Ismail Qemalit, i cili thote se pas rebellionit t’ paris toske, n’ vitin 1847, kundra reformave të Tanzimatit, u ba pajtimi turko-tosk dhe turkit, i dhane paris toske, si prove besimi, t’ drejten e dominationit n’ Toskni e Gegni:
 Përpara se të bëhej amnistia e përgjithshme u duk se ishte e nevojshme të paraqiteshin synimet e reja të Qeverisë Perandorake, dhe si shenjë e sinqeritetit të këtyre masave, si Guvernator i Përgjithshëm i Shqipërisë së Jugut, me seli në Janinë, u emërua nipi i Ali Pashës së famshëm, Ismail Rahmi Pasha, ndërsa Ismail Haki Pasha(Sipas I. Qemalit kje  kah Plasa e Korcës, nipi i Kurd Pashës së Beratit-K. M.) si Guvernator i përgjithshëm i Shqipërisë Veriore, me seli në Prizren.
(Ismail Qemal Vlo ra, “Kujtime”, “Toena” Tiranë 1997, f. 27.).  Per këta të dy governorë osmanë toskë, I. Qemali thotë: “Njëri ishte xhaxhai im nga ana e babait e tjetri xhaxhai im nga ana e nënës”. (Ibid. f. 27.).
 Gjate 500 viteve t’ dominationit turk, n’ Toskni ndodhen veq dy rebellione seriouse, ai i Ali Pashë Tepelenas dhe kryengrejtja e vitit 1847. Por kjo e fundit kje ma teper revolte e castes s’ feudalve toskë, t’ cillet kjenë kunder reformave t’ Tanzimatit, pasi ato i privojshin prej privilegeve t’ tyne traditionale. Ksi rebellione pati edhe n'  Anadoll atbote.
Prej vitit 1847 e deri n'  1912 n'  Toskni nuk pati asnji kryengrejtje kundra turkve. N’ vitet 1878-81, n’ kulmin e lvizjes nationale shqiptare, n'  Toskni nuk u shkref asnji arme kundra turkve, ndersa n’ vitet 1908-12, u shkrefen literalisht vetem p ese a gjashte arme çetash kaçakësh”. Ndersa n’ Gegni gjate ksaj kohe pati kryengrejtje t’ panumerta. Qi n’ shekullin XV, Turkey-s, kur e kuptoi se nuk mujtte me e subjugatu Gegnin, iu imposu (imponu) kah rrethanat me perdore nji strategy diabolice orientale. E la Gegnin n’ nji status authonomy fisnore. Authority i administration-i turk kje fictive n’ Gegni.
Gegt mbajshin armë, nuk jepshin recrutë, nuk pagujshin tatime, u governojshin sipas dokeve traditionale. Pushteti turk u ndijte vetem kah presence e forcave ushtarake turke. Kjo solli bjerrjen e ndjenjes shtetnore tek gegt, qi kje aq e forte para occupation-it turk. Ndersa n’ Toskni administrata turke e pati popullsin plotsisht nan control dhe ligjet turke u zbatojshin me rreptsi, si kah orthodoxt ashtu edhe  kah muslimant. Tek ky subjugation perballe occupation-it turk do t’u establishojte myth-i i “toskës të qytetëruar”- “mentor” dhe “s undues i gegëve”, i ringjallë gjate  (“Rilindjes”) dhe i potencum pas krijimit t’ shtetit shqiptar.
N’ nji sense t’ sigurt, resistance 500 vjetshe e Gegnis kundra occupation-it turk kje vijim i resistances albane t’ Gjergj Kastriot Scanderbegit.
Fan Noli,në vitin 1910, n’ kohën kur ende nuk pat ardhë n’ Shqipni dhe nuk kje ushqy me resentmentin antigeg, shkrujti, tuj commentu kryengrejtjet e medha gege t’ asaj kohe:
Në mos ikshin malësorët nga vendi i tyre, Gegëria do të bëhet si Toskëria jonë e fjetur, e ngordhur, e pazonja për luftë, që beson se me urtësinë, butësinë, mirësinë dhe gjithë virtutet e tjera dremitëse mund të shpëtojë e çlirohet Shqipëria nga dhëmbët e ujkut. Në atë mes Gegëria do të ngordhë urie fizikisht dhe moralisht. Ahere ne toskët do të vëllaz ërohemi me gegët në gjithë pikëpamjet (Fan Noli, Vepra, Vol VI, f. 68 .).
Lvizja politico-luftarake nationale shqiptare e periudhes së Rilemjes kje kryesisht nji phenomenë geg, ndonse elita toske attemptoi me e marrë nan control ate, gja qi deri n’ nji fare mase edhe arriti me e ba. Per ket dishmon edhe reporti qi Dervish Pasha, commandanti i expedition-it turk, qi  shtypi Lidhjen e Prizrenit, i bani Sulltanit, mbi gjandjen n’ Shqipni, n'  maj 1881:
Të gjitha këto bënë që Lidhja Shqiptare të përhapej e të shtrihej në gjithë Gegërinë dhe që Komitetet e Lidhjes të kryenin gjithandej veprime kryengritëse që ishin në kundërshtim me dëshirat e qeverisë” (“Lidhja Shqiptare e Prizrenit në dokumentet osmane- 1878-1881), Instituti i Historisë, Tiranë 1978, f. 145.).
N’ po t’ njajtin raport Dervish Pasha shprehet per gjandjen n'  Toskni:
 Në anët e Toskërisë çështja që ka marrë karakter më shqetësues është ajo e veprimtarisë së banditëve, që është thjesht një veprimtari kusarie (Ibid. f. 149.).
Perhapja n’ Toskni e “kusarisë”, apo gangsterismit, sikur me e qujte n’ nji term modern, pati kenë nji dukuni qi e pat originen, qi n’ kohnat ma t’ hershme, sikur kam tregue ma nalt n’ ket liber. N’ Toskni vjedhsi me arme, i cilli vepron n’ group, u qujte me fjalen “hajdut”, qi asht fjala slave “hajduk”, paksa e deformume. N’ Toskni hajduti asht nji njeri i nderum,  asht symbol i njeriut trim, asht heroi i t’ gjithve. N’ Toskni hajdutit i kndohen kange trimnie, madje kangt e hajdutve jane t’ vetmet kange epike n’ Toskni. Perndryshe, n’ Gegni, ku kje n’ fuqi nji e drejte doksore, qi cubin e qujte si njeri t’ ulet dhe per t’ cillin u parashikojshin denime t’ randa, qi u  executojshin prej bashksis, nuk ka kurrfare kangsh trimnie per cubin.
Kur rapsodi popullore, don me e e naltsue Zenel Gjoleken, nji prej prijsve t’ kryengrejtjes n’ Toskni, n’ vitin 1847, ai thote per te se vishet si hajdut, sikur edhe pat kenë para se me u ba kryengrejts:
                    O Gjolekë, o labi Kuçe,
                    këmishën mbi gju hajduçe
                                                 Jug 1899
(“Epika Historike”, Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Kulturës Popullore,  Tirane 1981, Vol. II. f. 146.)
N’ nji kange tjeter, rapsodi kah Progonati i Kurveleshit, i drejtohet qytetit t’ Gjinokastres, tuj e pyetë se ku e ka heroin e vet Shemo hajdutin, me t’ cillin u mburrte:
                    O Gjirokastra me vulë,
                     ç’ e bëre Shemo Hajdunë?
                     Nënë Grebene ç’ e zunë
                     thyer krahnë, thyer gjunë,
                    &nbs p; lidhur në Janinë e shpunë
                     në kala e në budrumë.
                                                    Progonat- Kurvelesh 1952
(ibid. f. 514.)
Asht charachteristice se n’  kto kange, derisa ndeshkimi qi peson ha jduti prej shtetit, kqyret si nji gja t’ cillen ai e ka kerkue vet, me veprimet e veta, ai qi bashkpunon me shtetin per kapjen e hajdutit, apo ai  njeri i ligjit qi i ndeshkon ata, disdainohen  si njerez t’ keqë. Kjo duket n’ ate qi asht padyshim kanga ma e famshme e hajdutve n’ Toskni, “Bilbilenjtë trembëdhjetë”. “Bilbilenjtë” kjenë nji bande hajdutesh kah katundi Terbaç i Vlones, qi asht dhe vendlindja e Hysni Kapos, numrit 2 t’ regime communist shqiptar. N’ kat kange thuhet:
                    O Birbil e bëre vetë,
                     që kur preve kazinetë
 &nbs p;                   shtatë mushka katër vetë,
                     Lanet paç Xhelal Voshtina,
                    vare dymbëdhjetë trima.
                                                     Progonat- Tepel enë 1947
(ibid. f. 525.)               
Pra, n’ kohen e occupation-it osman, veprimtaria continuoi si ma pare dhe, tuj kenë se ajo kje shume massive, turcit nuk paten se shka me ba tjeter, veq me  negotiatu me hajdutat dhe me i ba ata partnerë n’ governimin e Tosknis. Rasti ma i famshem asht ai i Ali Pashe Tepelenes, i cilli u bashku me nji çetë  hajdutsh qi n’ moshen gjashtmbdhetvjeqare, sikur tregon tepelenasi Sabri Godo, n’ librin e vet, “Ali Pashë Tepelena”. Mbi Aliun ra meshira e Sulltanit dhe ai prej hajdut u ba officer turk, qka kje veq fillimi i career brilante. N’kulmin e saj Aliu u ba vezir dhe governojte, thujse i pamvarun prej Sulltanit, mbi krejt Tosknin dhe nji pjese t’ madhe t’ Greece. Ky ish-hajdut, qi n’ Gegni n uk mujtte me u ba dot as polic tregu, n’ Toskni kje nji pashe i nderum, kujtimi i t’ cillit nderohet dhe sot. N’ shtetin e Aliut, shokt e vet hajdutë zune postet ma t’ nalta n’ ushtri dhe polici, pasiqe ai nuk i besojte kurrkujt sa atyne.
Ket lvizje hajdutsh, per t’ cillen reporton Dervish Pasha, historiography toske e ka paraqite si nji lvizje patriotice antiosmane. Por, gjithsesi, turkit u besojshin ma teper toskve sesa gegve. Besimi qi paten turkit tek toskt si dhe mosbesimi i tyne kundrejt gegve, u duken edhe n' damjen administrativo-territorialiale qi u banë ata trevave shqiptare. Kshtu, thujse krejt Tosknija deri n'  Shkumbin (perfshi Qamerin) kjenë includu n’ Vilajetin e Janines. Ndersa Gegnija kje coptue n’ tre vilajete ku kjenë futë edhe treva serbe, boshnjake dhe bullgaro-makedonase. Asht e kjarte se synimi i ksaj damjeje  kje disintegrimi i Gegnis. N’ Conference-n e San Stefanit, ndo nse turkit e paten literalisht thiken n' fyt prej russve, ata acceptun me lshue dy t’ tretat e Gegnis, por veq nji cep fare t’ vogël t’ Tosknis, ku n’ t’ vertete jetojte nji minority vllah dhe makedonas.
Nationalismi shqiptar nuk mujtej me le prej linjës “vasalistë”-“integracionistë”, gjegjsisht elites “turkomane” shqiptare, kjo per dy arsye se kjo elite kje toske dhe aspiration-i nationalist per bashkimin e t’ gjithe trevave shqiptare n’ nji shtet national, vijte kunder interesit historic tosk qi n’ formationet shtetnore qi u krijojshin n'  hapsinen shqiptare mos u futshin teper treva gege ndryshe balanca e mbrendshme  kje tuj anue kah gegt.
Kjo ka kenë arsyeja qi qdo nisme shtetformuse toske ka kenë njiherit edhe nisme per coptimin e Gegnis, n’ bashkpunim me fqijt slavo-greeke, apo edhe me fuqi ballkanase qi kjenë t’ interesume n’ ksi projectesh si Russia apo Franca. Feraj e identificon nationalismin shqiptar me “turkomanismin”, qi n’ fact kje rrymë panislamice osmane tek shqiptart (e ngjashme me panballkanismin orthodox), n’ mnyre qi me kriju basen historice të doctrines national-islamiste qi ai dhe Baleta propagojnë sot. 
Gjatë “Rilindjes Kombëtare” elita turkomane shqiptare, qi kje kryesisht toske, tuj dashte me gjetë nji compromise midis aspiration-it national shqiptar dhe interesave të saj, n’ framework-un e Empire Osmane, perfundoi n'  trivialisimin e s’ pares, n'  utility t’ s’ dytes. Kjo phenomenë nis me u dukë qi kah koha e dy pashallikeve t’ mdha qi existun n’ hapsinen shqiptare, gjate shekujve XVIII-XIX, perkatsisht atij t’ Bushatllijve n’ Gegni dhe atij t’ Ali Pashe Tepelenas n' Toskni.  Pashalliku i Bushatllijve u conflictu shume shpejt ushtarakisht me Turkey-n. Rrethi mi i parë i Shkodres, gjate dominationit t’ Bushatllijve, daton n' vitin 1787 dhe, deri n' fundin e vet n' vitin 1830, pati  disa luftna me Portën e Nalte. Ndersa conflicti i Ali Pashe Tepelenës me Turkey u shndrru n'  lufte t’ armatume veq pas 40 vitesh, n’ vitin 1820. Significante asht sidomos mënyra sesi u zhvillua lvizja nationale n' Toskni dhe n' Gegni, n’ vitet 1878-1881, kur u krijun dy centre të lvisjes shqiptare; Lidhja e Gegnis, me centre n'  Prizren, dhe Lidhja e Tosknis, me centre fillimisht n’ Janine dhe ma pas n’ Gjinokastër.
Lidhja e Gegnis (Prizrenit), pasi u zbatu decision-i i Congress-it t’ Berlinit, me iu dhane Ulqini Malit t’ Zi dhe nuk pati ma asnji rrezik per trevat gege, nuk u dissolvu, por continuoi me vepru, tuj dashte me i marre Sulltanit nji numer t’ drejtash. Pas kundreshtimit turk, Lidhja u confrontu me armë me Turkey-n dhe kjo e fundit, me e i dhanë fund lvizjes n'  Gegni, u detyru me nisë n' Gegni nji army t’ madhe t’ commandume prej Dervish Pashes. Ky mujti me e shtypë Lidhjen e Gegnis pas luftimesh shume t’ ashpra, n'  prill 1881. Ky kje nji kulmim i lvizjes nationale shqiptare qi e rriti shume reputatonin e saj edhe n' opinionin european.Lidhja e Gegnis, e cilla n' vitin 1878 u paraqit si nji organization panislamic ballkanas, me kalimin e kohes evouloi dhe n' kohën qi kje tuj luftu me expedition-in  e Dervish Pashes, u nisi nji memorandum Fuqive t’ Medha ku, pasi u theksojte determinimi i Lidhjes me luftu kundra Turkey-s, u shkrujte:
Kur shqiptarët panë se Dervish Pasha, duke pasur me vete një forcë ushtarake të madhe, u dërgua kundër Prizrenit, kryeqendrës së Lidhjes të të gjithë shqiptarëve, atëherë çdo i ri dhe i vjetër rroku armët dhe u vërsul për në Fushë-Kosovë, ku ndodheshin edhe më tepër se 15 mijë shqiptarë trima, të cilët vazhdojnë të marrin gjithnjë përforcime të reja…(“Akte të Rilindjes Kombëtare ” 1878-1912”, Instituti i Historisë, Tiranë 1978, f. 12s1.)
 Perndryshe, Lidhja e Tosknis,  e cilla si t’ vetmen kerkese t’ veten, qi u paraqiti Fuqive t’ Mdha dhe Turkey-s, kje qi mos me iu dhane Greece trevat shqiptare toske, qi kjo e fundit ua kerkojte Fuqive t’ Medha, nuk hyni n’ conflict me Turkey-n. Sipas tradition-it toske t’ manipulimit t’ gegve, Lidhja e Tosknis, me dinakni, e bani leadership-in e Lidhjes e Gegnis me i dhane premtimin per ndihme n’ mbrojtjen e Tosknis, ndonse Lidhja e Tosknis nuk pat ba nji proteste të vetme dhe no ma me que nji luftetar, kur u rrezikojshin trevat gege dhe kur u mbrojten Plava, Gucia, Hoti, Gruda, apo Ulqini. Lidhja e Tosknis e kerkoi bashkpunimin me Lidhjen e Gegnis, veq me siguru ndihmen ushtarake gege, n’ nji lufte t’ mujtshme me Greece per mb rojtjen e trevave toske t’ rrezikume prej Greece. Ky kje dhe shkaku i vajtjes s’ Abdyl Frashërit n'  Prizren, n’ janar 1881.
      Nji dishmi shume domethanse per ket na vjen kah procesverbali i gjyqit t’ Nazif Frashërit, kushrini i Abdyl Frashërit dhe cordinatori i ktij t’ fundit me Lidhjen e Tosknis, n' kohen qi kje n’ Prizren (janar-prill 1881).  I qitun para gjyqit ushtarak turk, n’ qershor 1881, Nazif Frashëri dishmoi  per correspondencen qi pati me A. Frashërin n’ ket periudhe. Sipas N. Frashërit, n’ nji leter t’ dates 10 mars 1881, A. Frashëri, i shkrujte kah Prizreni:
Gegëria ishte gati t’i jepte ndihmë Toskërisë  lidhur me Greqinë”. Mandej, N. Frashëri dishmon se A. Frashëri, kishte marrë siguri për këtë: “prandaj kërkonte të dinte nëse ishte ende e qëndrueshme Lidhja që ki shin bërë toskët. (“Lidhja Shqiptare e Prizrenit në dokumentet osmane-1878-1881”, Instituti i Historisë, Tiranë 1978, f. 214.)
Asht e kjarte se pyetja e Abdyl Frashërit asht resultat i dyshimeve qi i shprehshin atij gegt se a existojte vertet nji Lidhje e Tosknis, pasiqe ajo nuk pati ba asnji veprim luftarak. Pyetja qi ban Abdyli tregon se as ai vet, qi kje kryetar i Lidhjes s’ Tosknis, nuk kje i sigurt per ket gja.
Qi n’ vitin 1878, Lidhja e Tosknis e pati refusu bashkimin me Lidhjen e Gegnis, gja qi u ba, si kah fryka historice toske prej dominationit geg, ashtu edhe kah interesat e tyne me e mbajtë vendin t’ lidhë me Turkey-in. Ndonse kerkoi ndihmen e Lidhjes s’ Gegnis, Lidhja e Tosknis e refusoi bashkimin me te, kah fryga historice toske prej dominationit geg, kah droja e elites turkomane toske prej Turkey-s si dhe kah tradition-i “integracionist” tosk. Tek refusimi i Lidhjes së Tosknis me kriju nji Lidhje t’ vetme shqiptare, qka u argumentu me thesis se kjo do kje e papelqyeshme per Porten e Nalte,  kena edhe proven e thesis se integracionismi kje tosk. N'  decision-in e Lidhjes së Tosknis, t’ tubume n' Janinë n'  24 korrik 1878, thuhet:
Aty pak më parë ishte menduar nga të gjithë që, për të shqyrtuar masat e nevojshme e për të përballuar çdo rrezik, të formohej në Elbasan një Lidhje e përbërë nga njerëzit më të shquar të dy krahinave (Toskërisë dhe Gegërisë), por prirja e qeverisë për të menduar keq mbi rezultatet e bisedimeve të Lidhjes pengoi zhvillimin e bisedimeve, që do të çonin në arritjen e qëllimit të mbrojtjes së atdheut”(“Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare-1878-1881”, Instituti i Historisë, Tiranë 1878, f. 59-60.)
Nji arsye tjeter qi nuk u ba ky bashkim ka kenë fryka e toskve se kjenë tuj dominu gegt, pasi kta kjenë tre here ma teper se toskt.  Mes dy palve existojte nji mosbesim i ndersjellte. Fan Noli, n'  nji leter t’ shkrujtme  n'  1906, e gjen ket si nji pengese t’ madhe per nji lvizje t’ perbashket antiturke:
U poqmë me Gasparë që më tha se Shqipëria është kurdoherë gati për kryengritje dhe ka 30 mijë huta me njerëz(jo njerëz me huta) në Gegëri. Po Gegënat  na paskëshin frikë se mos u bien toskënat (dhe prapësëprapi). (Fan S. Noli, “Vepra”, Akademia e Shkencave e RSH, Tirane 1996  vol. VI, f. 312.)
Ma tutje, n’ po ate leter, Noli shton:
Tërë këta të lodhurit e të këputurit e mëmëdhetarisë do t’ e kishin bërë Shqipërinë Mbretëri, po Toskërat dhe Gegërat dhe u lodhkëshin. (ibid. f. 312.) 
N’ mars 1881, pasi u arrit accordi greeko-turk per kufijt, sipas termave t’ s’ cillit shpetojshin trevat e gjana toske qi pati kerku Greece dhe kjo e fundit merrte vetem qytetin e Artas, Lidhja e Tosknis, krejt u shpernda, madje pa qitë nji arme t’ vetme, tuj e lane Lidhjen e Gegnis t’ vetme perballë furis s’ msymjes turke.
Ma pas, n’ vitet 1908-12, elita turkomane toske practicisht e incuadroi lvisjen nationale shqiptare n’ lvisjen nationale turke. Mujten me u sjellë s’ pakut dy facte domethanse me e provu ket thesis. S’ parit, actioni i Ferrizajt i vitit 1908, ku iu kerkue sulltanit n’ mnyre ultimative me hy n’ fuqi constitutioni. Ky action, nan influencen e Ismail Qemalit, qi kje nji prej krenve t’ lvizjes johnturke, u shndrru n’ nji action t’ lvizjes johnturke, madje actioni kryesor i saj.
Significante asht mnyra sesi perfundoi kryengrejtja e vitit 1912, e cilla proclamohet si climaxi i lvizjes nationale shqiptare n’ kohen e “Rilindjes”. Kjo kryengrejtje ndryshojte krejt prej kryengrejtjeve antiturke t’ nationve fqije qi kjenë lvizje liberatore, qi synojshin krijimin e shteteve nationale.  Sipas Ismail Qemalit, kreut dhe ideologut t’ lvizjes, kryengrejtja nuk kje drejtu kundra Turkey-t, por veq kundra johnturkve, t’ cillet atbote paten edhe shume kundreshtarë n’ Turkey:
Kryengritja e përgjithshme dhe hyrja e të gjithë fuqive shqiptare në Shkup, i dha fund fuqisë kriminale të Turqve të Rinj, që shkaktoi shpërndarjen e dhomës (parlamentit- K. M.) . Pasi arritëm qëllimet tona patriotike, u kthyem në bindjen tonë ndaj Perandorisë. (Ismail Qemal Vlora, “Kujtime”, “Toena”, Tirane, 1997. f. 314.)
Leadershipi i ksaj kryengrejtjeje, pasi kryengrejtja pat triumphue ushtarakisht mbi turkit, n’ gusht 1912, nuk declaroi krijimin e nji shteti t’ pamvarun shqiptar, sikur paten ba t’ gjithe fqijt n’ ksi rastesh. Madje edhe sllavo-macedont, edhe pse n’ kushte shume ma t’ pafavourshme, paten declaru n' vitin 1903 jetshkurten “Republic t’ Crushevos”. Perndryshe krent e kryengrejtjes shqiptare t’ vitit 1912, hynë n’ negotiation-e t’ gjata me government-in turk per kerkesa, t’ cillat historiography-a e majte toske i ka definu si authonomiste, por qi asfare nuk janë kshtu. Ma maximalet prej tyne, 14 pikat e famshme t’ paraqituna prej Hasan Prishtinas, por me siguri të hartueme prej Ismail Qemalit qi kje ideologu i lvizjes, permbajne kto kerkesa:  
Nëpunësit duhet t ë dinin gjuhën e doket e vendit, rekrutët shqiptarë duhet ta kryenin shërbimin ushtarak vetëm në Shqipni, legjislacioni të bazohej mbi ligjet vendore, të hapeshin shkolla reale, teologjike moderne dhe private (secilla pikë e veçantë), të futej gjuha shqipe në shkollat fillore dhe të mesme, të zhvillohej tregtia dhe bujqsia etj., të ribëhej organizimi i krahinave, të dilin para gjykatës dy kabinetet paraardhse turke etj. (Kqyrni: “Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare”-1878-1912, Instituti i Historisë, Tiranë 1978, f. 251.)
Kto jane kerkesa qi tregojne se parimi kryesor i lvizjes shqiptare mbette integrationismi, por ktij iu bajte veq nji correctim i vogel. Practicisht, n’ 14 pikat existon veq nji kerkese nationaliste qi asht ajo per futjen e gjuhes shqipe n’ shkolla. Kah kto kerkesa kuptohet se leadership-i i kryengrejtjes dojte veq nji integrationism osman n’ kushte sa ma benefituese. Pasi Por ta e Nalte i acceptoi kto kerkesa leadership-i declaroi fundin e kryengrejtjes dhe u bane nanshtetas t’ bindun t’ Sulltanit. Sikur thote Ismail Qemali:
Pasi arritëm qëllimet tona patriotike, u kthyem në bindjen tonë ndaj Perandorisë.
 
Critice  12 argumenteve  t’Ferajt per drejtsine e zgjedhjes integrationiste osmane dhe islamice t’ shqiptarve
Feraj pretendon se “integracionistët” osmano-islamicë shqiptarë,  paten s’ parit, motive ethnice, kur establishun relatione t’ mira me osmant. Kjo kahse:
depërtimi i Perandorisë Osmane në Ballkan dhe pushtimi i Shqipërisë i gjeti pjesën më të madhe të shqiptarëve nën sun dimin serb, bullgar, grek dhe  bizantin dhe se, në krahasim me rrezikun osman, rreziku që paraqisnin këta pushtues për ekzistencën etnike të shqiptarëve ishte shumë më i madh sesa rreziku që paraqiste në këtë drejtim pushtimi osman. (ibid. f. 51.)
Si piknisje të arsyetimit, Feraj, ka nji t’ pavertete t’ cillen e kam permendë ma nalt, pra thesis se ardhja e osmanve i gjeti shqiptart nan occupation-in e fqijve. Krejt e kundreta asht e vertete. Kjenë fqijte serbo-grekë, ata qi, pasi u paten ba shume t’ kqija arbnve, kjenë tuj vujtë tash revanshin e ktyne t’ fundit. Knjazt serbë, t’cillet e paten da n’ njiqind copa mbretnin e Dushanit, vujshin msymjen e Balshajve, prej Bosnie n’ Kosove. N’ Toskni, Gjin Bue Shpata msyu n’ Greece Northore, ku kjenë nji numer principatash t’ dobta, t’ krijume kah disintegrationi i Byzantium-it. Fuqizimi i shqiptarve kje nji prej arsyev e qi i bani greekt dhe slavt me u ba vassalë t’ turkve.
Kur osmant fillun msymjen kundra trevave shqiptare (1385), tashma fqijte serbo-grekë kjenë ba vassalë t’ Sulltanit. T’ paret qi e bane ket gja kjenë princat serbe, qi dominojshin mbeturinat e mbretnis s’ Stefan Dushanit, t’ cillet u bane vassalë t’ Sulltanit pasi humben betejen e Marica-s, n’ 1371.  I pari qi e bani ket gja kje Krajleviq Marko, heroi i eposit serb. M’ 1372 u ba vassal i Sulltanit edhe emperori byzantin, Joan V. N’ ket vit Joan V muer pjese me trupa byzantine n’ nji fushate turce n’ Anadoll. Po n’ vitin 1372 vassal i Sulltanit  u ba edhe cari bulgar Ivan Shishman. Serbt dhe greekt u tregun vassalt ma besnikë t’ Sulltanit. Prej vitit 1372 deri n’ vitin 1458, kur turkit e annexatun pa lufte Serbia-n, pat veq nji rebelim serb, beteja e Fushe-Kosoves, n’ 1389. Fill pas saj, i biri i Kral Lazarit t’ vrame, u kthye n’ vassal b esnik i Sulltanit. Tuj kenë se fqijte serbo-greekë kjenë ba vassalë t’ Sulltanit, rreziku osman, kje per shqiptart nji factor qi ringjallte rrezikun serbo-grek.
Sa per ate se rreziku qi paraqeste pushtimi osman kje ma i vogel sa ai qi paraqeste pushtimi serb, bullgar, greek apo bizantin, po sjell pjese prej documenteve officiale  turke, si prove qi dishmon  se rreziku osman kje i njajte me t’ tjeret. Kshtu n' “Fetih-name i Akçe Hisar” (Proclamata officiale osmane per occupimin e Krujes n' 1478), thuhet:
Kur të pafet Akçe hisarit dëgjuan zërin e fortë e dridhmëdhënës që lëshuan forcat gjithmonë fitimtare dhe plot vlera të ushtrisë lavdimadhe të kopshteve të qiellit, nuk mundën të qëndronin më në fortesën e tyre... Atyre iu prish mendja dhe i pushtoi frika. Prandaj, me të shpejtë, donin s’donin e vunë qafën në zinxhirin e  nënshtrimit dhe e dhanë fortesën. Por edhe me këtë dorëzim ata nuk shpëtuan, sepse një gjë e këtillë ishte e nevojshme. E ç’ i vlen  pikëllimi një njeriu, i cili pati shpresë se mos era ia hidhte shtizën e harkut mbi pallatin e lartë! Posa që nga lajmëtarët e padukshëm të paracaktimit {fatit} u lëshua thirrja: “Vrajini të pafetë gjer tek i fundit”, sulltani të cilit i qesh fati dhe s’ i ndahet fitorja, të pafetë e kësaj fortese i shkoi nën shpatën shkatërrimtare, zharritëse dhe ua rrëmbeu jetën këtyre kundërshtarëve fatgremisur, duke skuqur sipërfaqen e fushës dhe të lëndinës me gjakun e këtyre tradhëtarëve të pafe.
... Urdhëri mbretëror është titull i shkresës së paracaktimit dhe motoja e shpalljes së kumtesës (profetike). Prandaj ata vrapuan sipas urdhërit të lartë. Lakmia e grabitjes dhe e plaçkitje së atij vendi ua ndezi sytë. Ata e brakti sën atë vend dhe viset përqark asaj fortese. Ata batërdisën gratë e këtyre armiqvet vulëhumbur si të ishin ato cullufe fytyrëhënash plot me nishane të zeza.
...Thirrjet që nga krahërorët e tyre të dërmuar arritën gjer te tavani i Saturnit. Gjithsejt rreth pesëmijë të pafe që ishin secili një djall naftëhedhës dhe vetëtimëlëshues, u bënë kështu pre i shpatës së mprehtë dhe qokë e shigjetës goditëse... Turma e luftëtarëve u kënaq dhe u gëzua me plaçkë të shumëllojshme dhe të panumërt. Ata që mbetën nga armiku, gratë dhe fëmijët, i vunë në prangat poshtëruese të robërimit dhe i lidhën me zinxhirët e mjerimit. Paskëtaj do të fillojë shkatërrimi i kishave, ndërtimi i medreseve, ndalimi i këmbanave dhe prishja e ligjevet. Brenda në zemrat e të pafeve ku kishte bërë vend pafesia dhe mëkati, paskëtaj do të çelë burbuqja e besimit në një zot të vetëm. (“Lufta shqiptaro-turke në shekullin XV”, burime o smane, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë 1968, f. 380- 381-382.)
Ndersa n’ letren qi Sulltan Mehmedi II i qon djalit t’vet Bajazitit (trashgimtari i fronit) gjate fushates osmane n’ Shqipni, n’ 1466, thuhet:
Kur t’u mbërrijë kjo letër, le t’u bëhet e ditur: disa kohë më parë të pafetë shqiptarë- zoti i shfarostë! - kishin shpërthyer në kryengritje dhe në rebelizëm... Ndërkaq shumicën e atyre të pabindurve i bëmë pre të shpatave të mprehta dhe zharritëse. Pjesën tjetër e lidhëm me zinxhirët e robërimit  dhe me vargonjtë e poshtërimit .(ibid. f. 324.)
Nji tjeter chronican turk, Hoxha Sadeddin, shkrun kshtu per occupation-in e Durresit prej turkve:
Brendia e kështjellës u mbush plot me l uftëtarë dhe flamuri ngadhnjyes u valavit mbi kullat e saj. Ata filluan të shfarosin të pafetë që ndodheshin brenda e jashtë kështjellës. Luftëtarët që ndodheshin jashtë kështjellës hynë në të me ndihmën e atyre që kishin hyrë brenda saj...Ushtarët islamë u kënaqën nga trofea e pasur që zunë, ndërsa çelësat e kështjellës së bashku me dhurata të panumërta i dërguan në selinë e padishahut të lumtur. (ibid. f. 272-273.)
Ndersa chronicani turk Tursuni, kshtu e pershkrun fushaten e Sulltan Mehmetit II, n’ Luginen e Shkumbinit, n’ vitin 1466:
Në vitin tetëqind e shtatëdhjetë në pranverë çdo luftëtar ngjeshi shpatën me gëzim, duke thënë se do të nisej për në luftën kundër shqiptarëvet... Lajmi i padukshëm bëri që në veshin e të pafevet keqbërës të arrinte zëri i versetit trembës: “O ju milingona , hyni në foletë tuaja që të mos ju sh typë Sulejmani dhe ushtria e tij”. Nga ky zë frikëdhënës dhe nga kjo dridhmë tmerronjëse të pafetë e mallkuar u mpinë dhe e humbën mendjen. Ata zunë shtigjet e malevet dhe të luginavet të rrezikshme, ku kishin kullat e tyre dhe bënë ç’ ishte e mundur për të rezistuar dhe për të kundërshtuar. Nga që ishin tepër të këqinj, ata rezistuan me kokëfortësi dhe me tërbim të madh.
Por [luftëtarët] e ushtrisë mbretërore, që donin të fitonin shpërblimin moral të luftës dhe që shpresonin të hidhnin në dorë plaçkë të madhe, u vërsulën në atë mënyrë që çdo mal i egër dhe çdo luginë e thellë, ji duk si një fushë e shtruar, pa të përdredhura dhe pa vende të ngritura. Në çdo kullë që arritën e pushtuan me ndihmën e zotit të madh. Aq shumë plaçkë që flet dhe plaçkë që nuk flet grabitën, sa që për djemtë me pamje engjëlli dhe për vajzat si hyri që vlenin 3-4 mijë akçe, mund të thuhej kjo vjershë:
   Ata që do të shihnin këto hyri
                            në shtatore,
Patjetër do të thoshin se këto janë
                          prej parajsës.
Të tillë bukuroshe që po të të shihnin në fytyrë ta prishnin mendjen, u dhanë për treqint ose katërqint akçe. Gjedhet që ishin të kategorisë “verdhane me ngjyrë të shkëlqyer që flladiste syrin e vështruese”, u shitën për katër pesë akçe, kurse një dele që i shëmbëllente dashit të birit të Abrahamit, nuk shitej as edhe për dy akçe. Cdo shatorre u mbush plot e përplot me me plaçkë të grabitur...Sipas zakonit të mëparshëm, i cili nuk mund të ndryshohet, sepse është ligj i zotit, fëmijët e të miturit e tyre i bënë të gjithë robër. Kurse meshkujt e rritur i prunë të lidhur me zinxhira dhe në çdo stacion, në praninë e padishahut, shkuan në shpatë aq të pafe sa nuk mund të llogariten... Shpirtrave të tyre të etur u dhanë të shijonin verën e asgjësimit që rridhte nga çezma e shpatave të lagura. Pati vende ku ranë nën shpatën ligjore tremijë, katërmijë dhe shtatëmijë të pafe. Luginat e thella për shkak të kufomave muarën pamjen e kodrave. Gjaku rridhte në fushat e gjëra si lumi Amur-Darja. (ibid. f. 100-101-104.)
Qka bajshin ma teper serbt, bulgart, greekt dhe bizantint?
Sa per “racionalitetin” e zgjedhjes integracioniste dhe profitet qi shqiptart paten prej “integrimit” n'  Empire-n Osmane, Feraj sjell 12 argumente. Ia vlen me analyzu shkurtimisht  ato.
Feraj  thote: “Së pari, Perandoria Osmane e frenoi procesin asimilues sllav dhe grek të shqiptarëve”. (H. Fera, “Skicë…”, f. 51.)
Kjo nuk asht e vertete. Sikur kam tregu dhe ma poshte, ky rrezik pat marrë fund n’ kohen kur u shfaqen turkit n’ Ballkan, madje at’here pat gjasa qi greekt e slavt t’u rrezikojshin prej assimilimit ethnico-religious arbën. N’ kohen qi turkit msyn Balkans-gjysa e dyte e shekullit XIV- Empire Serbe e krijume prej Stefan Dushanit u dissolutu (shperba) pas vdekjes së ktij t’fundit (1355), prej luftes civile midis princave se rbë per ndamjen e trashigimis së Dushanit. Empire Byzantine nuk e muer ma vedin pas Kryqates së Katert (1204) dhe atbote Greece kje e dame n’ nji numer t’ madh principatash t’dobta, t’ dominume, disa prej princash occidentalë, disa prej despotsh localë, t’cillat luftojshin perpetualisht mes vedit.
N’ ket kohe, nisi ngrejtja arbnore. Balshajt, t’cillet u kthyen n'  catholicë pas vdekjes së Dushanit, moren krejt Gegnin deri n'  Vardar, tuj includu dhe Kosova-n, dhe arriten deri n'  Bosnie. N' Toskni, Gjin Bue Shpata, pasi krijoi nji principate t’madhe, hyni n'  lufte me despotat greeke dhe perparoi thelle n’ Greece continentale. Kjenë t’gjitha gjasat qi atbote me u kriju nji Empire Arbnore n'  region, ose  s’ pakut nji mbretni nationale gege. E para prej ketyne u pengu prej dasis ethnico-religiouse midis toskve orthodoxë dhe gegve catholicë, ndersa e dyta prej dyndjes osma ne.
Së dyti, Perandoria Osmane ishte shumë tolerante në pikëpamjen etnike. Presioni asimilues etnik  osman ka qenë shumë më i vogël në krahasim me presionin e deriatëhershëm sllav dhe grek. (ibid. f. 53.)
E ku ndryshonte presioni asimilues ethnic turk kah ai slav dhe greek? T’ dy palet e perdorojshin religionin si mjet t’ assimilimit national. Derisa per greekt dhe per serbt, i convertumi n'  orthodox kje greek, respectivisht serb, per turkit, i convertumi n’ musliman kje turk. Madje Turkey e  ndjeki ket practicë me nji conseguence shume ma t’ madhe se greekt (byzantiniant) apo serbt dhe bulgart. Kjo se kurrkush prej ktyne pushtuesve nuk ia doli me ua ndryshu religionin, e per pasojë emnat, arbnve (gegve)  Fakti qi 90 % e shqiptarve u shndrrun n'  “turq” nuk dishmon per tolerancë.
 Së treti, Perandoria Osmane ishte shumë më tolerante nga pikëpamja fetare. a) derisa ortodoksizimi i shqiptarëve bëhej me dhunë të egër fizike dhe ekonomike, islamizimi përgjithësisht bëhej mbi baza vullnetare, në praninë e dy dëshmitarëve, të gjykatësit etj ., ose edhe nën presion ekonomik. “Kanuni i Stefan Dushanit” parashikonte damkosjen me hekur të skuqur në fytyrë, konfiskimin e shtëpisë dhe pasurisë së çdo shqiptari që nuk pranonte të konvertohej në ortodoks. (ibid. f. 53.)
Religioni islam asht ndoshta i vetmi religion ku intoleranca kundrejt religionve t’tjera jepet si parim i articulum kah vet Zoti (Allahu). N'  Kuran thuhet:
E kush kërkon fe tjetër përvec fesë islame, atij kurrsesi nuk do i pranohet dhe në botën tjetër është nga të dëshpëruaritPAN> (Suretu Ali Imran 3: 85)
N’ essence, parimet dhe practicat turke t’proselitimit (fekthimit) assesi nuk ndryshojshin prej atyne serbe. Religioni islam e dan njerzimin n’ dy category qi jane “besimtarët” dhe “nonbesimtarët”. Por, dallimi besimtar-nonbesimtar  nuk asht ashtu si n’ Occident ku ky dallim shpreh ate midis atij qi beson tek Zoti (pavarsisht kah religioni) dhe atij qi nuk beson tek Zoti (atheisti). N’ notionin islam ky dallim asht midis atij qi asht i religionit islamic dhe atij qi nuk asht i ktij religioni. Ktu futen njilloj si christiant ashtu dhe budistat, atheistat etj. Fjala “musliman”, n' arabisht donmethanë “besimtar”. Pranej kur n’ Kuran (perkthimi shqip), folet per “nonbesimtarët” duhet ditë se fjala asht per “nonmuslimant”. N’ Kuran thuhet se i vetmi religion i vertete asht Islami dhe se religionet e tjera jane t’ rreme dhe ndjeksit e tyne n uk e acceptojne Islamin veq kah kryeneqsia:
Feja e pranueshme tek Allahu është Islami, e atyre që u është dhënë libri, pasi mësuan të vërtetën, vetëm nga zilia mes vete kundërshtuan. E kush mohon argumentet e Allahut, le ta dijë se Allahut shpejt do t’ja japë llogarinë. (Suretu Ali Imran 3: 19)
Sikur kam tregu ma nalt, Empire Osmane, tuj kenë nji shtet islamic, nuk mujtte me kenë tolerante n’ aspectin religious, sepse Allahu, n'  Kuran, e pat ba obligim luften kundra nonmuslimanëve:
  Ajo nuk mujtte me kenë tolerante kah ana religiouse, kahse Xhihadi kje motivi i fushatave t’saj ushtarake n' permjet t’cillave u occupojshin vendet nonmuslimane. Kto fushata u qujshin ghaza, term ky qi domethane fushata t’medha t’ luftes s’ shejtë, ndersa generalët qi dels hin fitimtarë n'  to u qujshin ghazij, domethane luftetar i madh, fitues n' luften e shejte. Ky titull u rujt deri n' fund t’existence-s së Empires Osmane, n' shekullin XX. Trevat e occupume dhe popullsia e tyne nonmuslimane, u kqyrshin si trofe lufte. Sipas Kuranit ato treva dhe gjithshka u ndodhte n’ to, tuj includu dhe njerzit, u bajshin propriety e Sulltanit, n'  cillesin e Chaliph-it, kreut t’ religionit islam, i cilli ua jipte n' perdorim ghazijve dhe ulemave. Fitimtart muslimanë paten t’drejtë me i vra nonmuslimant, qi pergjithsisht kjenë christianë, n’ rast se kta nuk acceptojshin Islamin.
Por, nonmuslimant, mujtshin me jetu, n’se u merrshin n’ mbrojtje prej muslimanve, gja qi u sigurojte tuj e ble jetën e tyne dhe t’ familjarve t’ tyne me ane t’ pagimit t’ nji taxe qi u qujte Jizyah (lexo: “xhisja”), ndryshe  “taxa e jetës”. Nepermjet xhisjes u mujtte me u ble no thjesht e drejta e ushtrimit t’ religionit, por edhe e drejta e të jetumit. Pasi acceptojshin me pagu xhisjen, nonmuslimant-banues n’ nji shtet musliman,  u qujshin “el dhimmë” (arabisht: “t’ mbrojtun”). Ai qi e pagujte xhisjen mujtej  me continu me jetu dhe dhe me ushtru besimin e maparshem, ndersa ai qi nuk e pagujte u vritte s’ bashkut me familjart e vet. Pra relationet midis shtetit islamic, gjegjsisht turk dhe shtetasve të vet christianë, kjenë ato t’ vrasësit- blackmailer kah njana ane, dhe të victimes kah ana tjetër. N’ librin e Ferajt ka nji apology t’ madhe t’ xhisjes, ku ai thotë:
Xhizja nuk ishte taksë e papërballueshme ekonomikisht. Nga ana tjetër, duke paguar xhizjen meshkujt liroheshin nga shërbimi ushtarak. Në atë kohë çlirimi nga shërbimi ushtarak dhe mbajtja e një krahu pune në shtëpi mund të ishte më e vlefshme se sa mospagimi i taksës, por shkuarja ushtar, nga nuk dihej nëse kthehej apo jo ndonjëherë. Shkurt, xhizja ishte një mundësi zgjedhjeje: të zgjedhësh nëse do të kryesh shërbimin ushtarak ose t’a paguash atë. Mundësia për të zgjedhur e zgjeron dhe nuk e ngushton lirinë. Xhizjen nuk e paguanin të gjithë anëtarët e familjes por në rradhë të parë ata që ishin të detyruar të kryenin shërbimin ushtarak dhe e zëvendësonin atë me para, me taksën e xhizjes. Por edhe sikur xhizja të kishte qenë një taksë e papërballueshme nuk mund të krahasohet me dhunën fizike ortodoksizuese serbe, me damkosjen me hekur të skuqur përveç dhunës ekonomike. (H. Feraj, “Skicë...”, f. 53.)
Se qka kje xhisja n'  t’ vertete, ma mire asht me iu referu Kuranit sesa Ferajt. N' Kuran per xhisjen thuhet:
Luftoni ata që nuk besojnë Allahun e as botën tjeter, nuk  e mbajne ate  ate qi e ndaloi Alla hu dhe i dërgumi  i Tij, nuk e besojnë religionin e vertete, prej atyne të cilëve u është dhënë libri, derisa ta japin xhisjen n’ dorë e tuj kenë t’ mposhtun. (suretu Et Tevbe 9: 29)
Ata qi u asht dhane libri jane christiant dhe hebrejt. Pra, muslimanëve u bahet obligim me luftu kundra gjithe pjeses tjeter t’botes nonmuslimane qi nuk beson tek Allahu dhe kjo lufte duhet me continue derisa me u defeatu  nonmuslimant dhe me u detyru me acceptu Islamin ose derisa me u binde me pagu xhisjen. Ktu nuk folet per zgjedhje midis sherbimit ushtarak dhe ndejtjes n' shtepi, sikur shprehet Feraj, por per subjugation (mposhtje) dhe pagim tributi, n’ cambim t’ jetes. Kje prej conceptit t’ xhisjes si taxe qi i duhej kerku gjithe pjeses tjeter t’ njerzimit qi nuk kje muslimane, pavarsisht se nuk bante pjese mbrenda kufijve t’ shtetit Islamic, qi vet Muhamedi, si kreu i pare i shtetit Islamic, u qoi letra so vranve t’ shteteve t’ tjera, midis t’cillve edhe Emperorit byzantin, Heracle-n’ kohen e Muhamedit kufijte e Chaliphatit arab kjenë shumë larg atyne të Byzantit- ku u ofrojte kto tre alternativa:
Prano Islamin… nëse nuk do paguaj tatimin e xhizjes… nëse nuk do, mos i pengo shtetasit tuaj nëse ata duan të pranojnë Islamin, ose të paguajnë xhisjen. (Muhamed Hamidullah, “Hyrje në Islam”, “Logos A”, Shkup 1995, f. 193.)
E verteta asht se xhisja, tuj kenë n’ essence nji instrument proselitimi (fekthimi) pat n’ strategy-n e vet shndrrimin n' nji peshe t’ paperballueshme. Masa e saj u rrit shume, sidomos n’ fund t’ shekullit XVII, kur edhe u kryen 90% t’ convertimeve n' hapsinen shqiptare. Asht e tepert me u thanë se, nuk pat asnji lidhje midis xhisjes dhe shërbimit ushtarak, sikur thote Feraj. Xhisjen e pagujshin edhe pleqt qi nuk kjenë n’ moshe me shku ushtarë, si dhe vejushat. Pagimi i xhisjes, edhe n' se sillte sigurimin e nji krahu pune, sikur thoteFeraj, nuk kje ndonji perspect shume galdues, kahse n’ raste luftnash popullsia u ngarkojte me taxe speciale, qi e bajshin fictiv ket profit. Pastaj, asht nji fyemje e stermadhe per shqiptart, me e paraqitë  argumentin n' termat e Ferajt: nji zgjedhje midis kryemjes s’ sherbimit ushtarak dhe pagimit t’ktij detyrimi n’money. Del sikur shqiptart kanë kenë njerz per t’ cillet aspecti shpirtnor e cultural i problemit nuk pat kurrfare randsie. Per ta paten randsi veq calculimet financiale. Asht nji humor i zi ajo shka thote Feraj se, edhe n’se xhisja kje e paperballueshme, ajo nuk u krahasojte me dhunen physice serbe, t’ ushtrume per synime convertuese religiouse. Kjo kuptohet sikur me consideru se mospagimi i xhisjes lejte si alternativa: ose pranimin e Islamit, ose vdekjen e sigurt së bashkut me pjestarët e familjes.
Sa per pyetjet qi ban Feraj:
Pse te shqiptarët xhizja ishte presion i mjaftueshëm për ndërrimin e fesë, ndërsa tek popujt e tjerë jo? (H. Feraj, “Skicë…”, f. 58.)
 Pergjegjia asht e thjeshte: Popujt e tjere christianë t’ Empire Osmane, kjenë orthodoxë dhe si t’ tille kjenë nan mbrojtjen e Patriarchanes s’ Constantinopolit, qi kje njoftë si nji institution official turk, me nji status sipas t’ cillit pati mjaft t’ drejta dhe privilege. Kjo vlejte dhe per toskt orthodoxt. Ndersa gegt, tuj kenë catholicë, madje t’ vetmit catholicë t’ mbetun mbrenda Empire Osmane, nuk paten kurrfare mbrojtje ligjore dhe u kqyrshin prej dominuesve islamicë si nji specie qi u dojte zhdukë. Pranej mbi ta u ushtrojte dhunë e pakufizume, si physice ashtu edhe fiscale, me synim proselitimin islamic. Pyetjes s’ Ferajt mujtesh me iu pergjegjë edhe me nji kundërpyetje mjaft domethanse: Pse 90% e convertimeve të shqiptarve n’ islamism ndodhen n’ fund të shekullit XVII, n’ kohen kur pati nji rritje disafish t’ shumes s’ detyrimit t’ xhisjes, dhe no ma pare?
Per mnyren sesi u detyrun shqiptart me pagu xhisjen, me u convertu n'  religionin islamic dhe n’ pergjithsi per methodet qi perdorun turkit me perhape Islamin n'  Shqipni, ma mire me ndigju sesi shprehen chronicant osmanë t’ kohes. Tursuni shkrun kshtu n’ pershkrimin e fushats osmane n’ Shqipni n' vitin 1466:
Të pafetë e vilajetit që shpëtuan nga kjo masakër u përulën, u nënshtruan duke pranuar që të paguajnë xhizjen [e ligjshme] të sheriatit dhe taksat zakonore. (Lufta shqiptaro-turke...”, f. 104.)
Tek proclamationi official osman per occupation-in e Krujes (1478) thuhet:
Ata që mbetën nga armiku, gratë dhe fëmijët, i vunë në prangat poshtëruese të robërimit dhe i lidhën me zinxhirët e mjerimit. Paskëtaj do të fillojë shkatërrimi i kishave, ndërtimi i medreseve, ndalimi i këmbanave dhe prishja e ligjevet. Brenda në zemrat e të pafeve ku kishte bërë vend pafesia dhe mëkati, paskëtaj do të çelë burbuqja e besimit në një zot të vetëm.(ibid. f. 382.)
Idrisi Bitlisi kshtu shkrun per fushaten e pare osmane  n’ Shqipni, t’ commandum prej  Timur Tashit, n' gjysen e dyte t’ shekullit XIV:
Në fillim u caktuan për sulm një numër luftëtarësh akënxhinj. Këtyre ju nxitën lakminë për plaçkë meqë kështu ishte zakoni i pushtuesve të vendeve. Po kështu edhe kryeparët me eksperiencë, prijësat dhe komand antët e luftës, do të ngulnin shtizat e flamujve dhe shigjetat mbi armikun e fesë të rrëzuar për tokë, do të shkulnin nga rrënjët lisin e madh të mosbesimit, të shenjtë për ta (arbnit catholicë- K. M.) dhe do të coptonin predikuesit e paganizmit dhe të herezisë, kështu që me kalimin e mjaft ditëve dhe mujave të dukeshin atje frutet e parullave islamike. (ibid. f. 130.)
Dhe t’ gjitha kto u bane vertet. Kurani u sjell n' Shqipni, ashtku si kudo tjeter n’ bote, tuj u mbajtë n'  majen e jataganit dhe kush nuk acceptojte Kuranin pati si alternative me provu tehun e jataganit n’ qafen e vet.    
   Së katërti, islamizim nuk do të thoshte osmanizim ose turqizim, ndërsa ortodoksizimi ishte njëkohësisht edhe sllavizim edhe greqizim. a)në Perandorinë Bizantine si gjuhë kishtare u vendos gjuha slave e g reke. Meqënëse gjuha përbën karakteristikë thelbësore të përkatësisë etnike vendosja e gjuhës slave e greke si gjuhë kishtare e shndërroi kishën në institucion që ndikonte përkatësinë etnike dhe që vetë mori karakter etnik duke u shndërruar në kishë serbe e më vonë edhe në kishë “greke”. Në Perandorinë Osmane gjuhë e kishës ortodokse vazhdoi të mbetet sllavishtja e greqishtja ndërsa e besimit islam  arabishtja. Gjuha arabe e islamizmit nuk paraqiste të njëjtin rrezik për shqiptarët sepse nuk ishte gjuhë e popullit sundimtar(osmanëve), as gjuhë e një popullsie të dyndur dhe as gjuhë e një popullsie etnike fqinjë që e ushtronte presionin mbi shqiptarët për përvetësimin e saj.
Në Shqipëri, feja islame mori shumë elemente nga traditat e vendit dhe, sipas Skënder Rizajt, u bë fe kombëtare e shqiptarëve. Sipas tij, kush islamizohej në Kosovë nuk bëhej osman, mbasi osman etnik nuk kishte fare, por bëh ej shqiptar(turk=shqiptar musliman, në kuptimin e termit të asaj kohe). Po ashtu, feja ortodokse ishte bërë fe kombëtare serbe dhe prandaj kush ortodoksizohej konsiderohej serb pavarësisht nga prejardhja etnike. Në këto rrethana ortodoksizim do të thoshte edhe asimilim etnik, ndërsa islamizim nuk do të thoshte asimilim etnik. (H. Feraj, “Skicë...”, f. 54.)
Feraj ka t’ drejte kur definon si dy critere të asimilimit ethnic: religionin dhe gjuhen. Actioni assimilues ethnic serb dhe greek u realisojte n’permjet convertimit n’ religionin orthodox si dhe n’permjet ndalimit t’ mesimit t’ gjuhes shqipe dhe futjes s’ gjuhes serbe, respectivisht greeke. Edhe actioni assimilues turk i pati kta elemente, religionin islam dhe gjuhen turke. Ai shqiptar, qi u convertojte n’ musliman dhe merrte emen t’ tille u qujte turk, gja t’ cillen e pohon edhe vet Feraj, shi ashtu si ai qi u bajte orthodox dhe merrte emen t’ til le, tuj u qujtë greek, respectivisht slav. N’ rast se proselitimi kah Islami nuk intentojte, sikur thote Feraj, edhe assimilation-in ethnic (turkizim), at’here si shpjegohet qi atij qi kthejte  religionin iu kerkojte qi veq emnit t’vet me ndryshu edhe emnin e babes, edhe sikur ky i fundit me pasë vdekë prej kohesh? Lidhun me ket, Skender Rizaj (mentori islamic i Ferajt) shkrun per proselitimin:
Atëhere kadiu e shtinte kandidatin të regjistrohej në protokollin(sixhil, turq. sicil) e kadiut; për shembull, Pjetri i biri i Markut bëhet Ali i biri i Abdullahut. Emri i parë është emri i islamizuar, kurse emri i dytë: Abdullah, në vend të emrit të babait të krishterë, emri i të cilit nuk duhej të përmendej. Abdullah, domethënë, rob i Zotit(Allahut)…Sa për ilustrim po përmendim vetëm disa nga të islamizuarit e parë. Nga komuniteti i taraphanës së Novobërdës, më 1669-70 përmenden: Muslih, i biri i Abdullahut ; Perviz, i biri i Abdullahut; Rexhep i biri i Abdullahu; Jusuf, i biri i Abdullahut; Hasan i biri i Abdullahut; Hamza i biri i Abdullahut. Kurse prej të islamizuarve të parë të Gjakovës ishin(1571) ishin: Sylejman, i biri i Abdullahut; Hyseini i biri i Abdullahut; (“Rreth përhapjes së Islamit ndër shqiptarë, “Penda”, Prizren, 2001, f. 144.)
Q’ tolerance! Ai qi u bante musliman duhej me mohu baben e vet dhe gjithe t’ parët e vet. Per t’ t’parët fillojshin dhe mbarojshin tek nji “Abdullah” inexistues. Kshtu, t’gjithe shqiptart qi proselitun dhe u banë muslimanë, u banë bijtë e ktij “Abdullahit”- virtualisht “bastardt” e atij. Shka tjeter mujtte me kenë intentioni i ktij veprimi radical veq bjerrjes s’ kujtesës historice nationale dhe culturale, e cilla formsohet qi n’ familje?
 Facti qi gjuha religiouse islame kje arabishtja dhe no turkshtja, asfare nuk e trivializon instrumentimin e religionit islam, n’ framework-un (kuadrin) e actionit assimilues turk. Sepse turkshtja kje larg arabishtes po aq sa slavonishtja dhe greekishtja liturgice nga vernakula (gjuha popullore) greeke dhe serbe. Slavonishtja dhe greekishtja liturgice u kuptojshin me shumë vshtirsi kah populli, pranej Vuk Karaxhiqi, n’ shekullin XIX zgjedhi serbishten popullore, si versionin qi do t’ u bajte serbishtja normative, ndersa greekt zgjedhen demotikan, versionin popullor. N’ anen tjeter, i gjithe systemi educational per shqiptart muslimanë kje n’ gjuhen turke dhe i tille mbeti deri n’ vitin 1912.
Qi turkt e conceivojshin islamization-in si assimilation national, kjo kuptohet prej factit se ata, deri n' fund të occupimit t’ tyne, continuojshin me e ndalu rreptsisht mesimin e gjuhes shqipe prej shqiptarve muslimanë. Edhe n' gusht 1912, n’ 14 kerkesat e kryngritsve shqiptarë drejtu Portes s’ Nalte, njana kje hapja e shkollave n’ gjuhen shqipe. Edhe sot e ksaj dite shqiptarve n’ Turkey, ndonse jane disa million, shteti turk nuk ua njef t’ drejten e educationit (arsimit) n’ gjuhen shqipe, ndryshe kah q’ban bie fjala shteti italian, i cilli ua njef ket t’ drejte arbneshve. T’ gjitha kto dishmojne per nji action t’ fuqishem assimilues turk.
Pranej nuk ka sens theorema e Ferajt: turk=shqiptar musliman, n’ kuptimin e termit t’ asaj kohe. N’ ket pike, ma s’ parit ka randsi ajo sesi e conceivojshin turkit ket gja. Facti qi ata islamizimin e shoqnojshin me mesimin e gjuhes turke dhe me ndalimin e mesimit t’ gjuhes shqipe, tregon synimet e tyne asimiluese. N’ kto rrethana, mujtet me u thane se islamization-i turk kje assimilation ethnic, po aq sa orthodoxization-i greeko-slav. Tuj dashtë me kriju boshtin e national-islamismit shqiptar, Feraj, tuj imitu Baletën merr persiper me u marrë edhe me theology islame. Feraj shkrun:
Në Shqipëri, feja islame mori shumë elemente nga tradita e vendit dhe, sipas Skënder Rizajt, u bë fe kombëtare e shqiptarëve. (H. Feraj, “Skicë...”,  f. 54.)
Por Islami asht nji religion absolutisht conservator dhe si i tille, deri ma tash nuk ka pasë kurrfare reformimi. Gjithshka mbetet ashtu sikur  asht shkrujt n’ Kuran, sipas atyne qi Allahu  i persjelli Muhamedit. Ato rregulla duhen ndjekë literalisht. Kuptohet qi kurrfare ndryshimesh nuk mujtshin me i ba shqiptart ktij religioni. Sikur me pasë ndodhe ndryshime, asht detyrim i Ferajt, qi ka paraqite ket thesis, me thanë se cillat jane ato. Por Feraj nuk e ka ba ket gja sepse thesis-in n' fjalë ai e ka paraqitë veq n’ sens speculues; me supportu iden se Islami u ba “fe kombëtare” e shqiptarve, qi asht parimi i national-islamismit shqiptar. 
 Sa per atë se islamization nuk domethane osmanization, kjo asht  nji e vertete qi nuk ka asnji vlerë si argument sepse me u ba “osman” domethane me u ba nanshtetas i Empires Osmane. Osmanë kjenë edhe crishtent qi jetojshin mbrenda Empires dhe kjenë nashtetas t’ Sulltanit. Adjectivi “osmane” pas fjalës “empire” tregojte dynastin qi kje n’ krye t’ ktij shteti dhe qi i jepte emnin atij (prej knej emni i shtetasve t’ vet “osmanë”), ashtu sikur adjectivi “habsburgase” pas fjales “empire” (kur kje fjala per Empire-n Austro-Hungarian-e) tregojte se cilla dynasti kje n’ krye t’ ktij shteti.
Ndersa Baleta, tuj trajtu convertimin  si nji theolog islam i vertete, n’ polemic t’vet me Kiqo Blushin thote:
«Z. Blushi i vesh dukurisë historike të konvertimit të shqiptarëve në islamizëm shumë tipare negative për kombin shqiptar . Ai harron se të gjitha fetë monoteiste kanë lindur nga konvertimi i njerëzve paganë». (Abdi Baleta, “Shqiptarët përballë shovinizmit serbo-grek”, “Koha” Tirane 1995, f. 62.)
Mos ndoshta Baleta kerkon me na thane se shqiptart para se me u convertu n’ muslimanë kjenë paganë? Nuk e din Baleta se shqiptart e paten leshu paganismin gjashte shekuj para arabve, tuj kenë nji prej popujve t’ parë qi u ungjillizun prej Apostle Pal? Ma tej, Baleta, paraqit thesis t’ vet theologico-historice per convertimin e shqiptarve:
 Por arsyeja themelore e konvertimit të shqiptarëve në myslimanizëm ka qenë një nevojë historike për t’i bërë ballë presionit asimilues të popullsisë fqinje sllave e g reke që vepronin nëpërmjet fesë ortodokse dhe drejtoheshin nga Patriarkana e Stambollit, që ishte një shtet brenda shtetit në Perandorinë Osmane e qeveriste të gjithë të krishterët. Pra konvertimi në islamizëm ka qenë një akt me rëndësi të madhe për ruajtjen e individualitetit dhe personalitetit etnik-kombëtar të shqiptarëve, një veprim i zgjuar, që dëshmon për nivel të lartë ndërgjgjegjeje të veçantë kombëtare brenda kuadrit të një perandorie.
Të gjithë studiuesit seriozë pohojnë e pranojnë se Perandoria Osmane asnjëherë nuk ka ndjekur politikën e konvertimit me dhunë të popullsisë të krishtere të territoreve të pushtuara, në fenë islame. Pra Perandoria ka patur politikë fetare liberale nga e cila ka përfituar Patriarkana. Po të ishte ndryshe në rradhë të parë e në mënyrë masive turqit do të kishin konvertuar bullgarët, serbët, grekët, veçanërisht ata të Azisë së Vogël, pra popullsitë e pushtuara më shpejt e që nuk rezistuan si shqiptarët. (ibid. f. 63.)
Ashtu si n' gjitha thesis t’ Baletas, edhe tek kjo, me ia zbulu pavertetsin, mjafton me evidentu kundreshtit e shumta qi gjinden n’ te. N’ mnyre t’ permbledhun, thesis e maeperme e Baletas mujtet me u paraqite kshtu:
Shqiptart u convertun n’ muslimanë, no prej presionit të ushtrum prej Turkey-s, e cilla kje mjaft liberale (tolerante) perketas religionit,  por  me i shpetu trysnis orthodoxisues t’ ushtrum prej Patriarchane-s s’ Constantinople, e cilla, tuj profitu kah «liberalizmi religjioz» pati siguru shume privilege dhe kje ba nji “shtet brenda shtetit” n’ Empire-n Osmane.
Këtu dalin do pyetje. S’ parit, cillet shqiptarë u rrezikojshin prej trysnis proselituese orthodoxe t’ ushtrum e prej Patriarchane-s? Sigurisht qi no shqiptart e Tosknis, sepse ata kjenë orthodoxë. Kah kta të fundit, veq nji paksi u convertu n'  bektashism, me profitu privileget qi vijshin prej alliances tosko-turke, thesis kjo t’ cillen kam me e shtjellu  ma hollsisht, ma pas n'  ket liber. Asht e kjarte se ata qi u rrezikojshin prej presionit convertues orthodox kjenë shqiptart catholicë, qi jetojshin n’ trevat e Gegnis, t’ cillet paten kenë kahera nan shinjestren e centreve orthodoxe serbe, bulgare dhe greeke. Tash Patriarchane e Constantinople pati mujtsi me ushtru pression proselitues kundrejt tyne, sepse sulltant turkë i paten accordu asaj nji status t’ privilegum, tuj e njoftë si administratoren e bashksis orthodoxe t’ Empires Turke (Perjashto arment qi paten organizim m’ vedi.), ndryshe t’ qujtun Rum-Mileti, kreu i t’ cillit kje Patriarch-u.
Ky i fundit kje pjestar i Divanit t’ sulltani t, si nji pashë me kater tuge. Sipas statusit t’ accordum prej sulltanve, bashksis orthodoxe të Empires iu garantojte authonomy factice; ushtrim i lire i religionit, e drejta e shkollimit n’ gjuhen greeke (per serbt n' gjuhen serbe), vetgovernim sipas normave traditionale me kusht qi me pagu taxet etj. Por, pse Empire Turke, qi sipas Baletas dhe Ferajt ka kenë kaq “liberale”, perketas religionit, nuk ua accordoi kto privilege edhe shqiptarve catholicë t’ Gegnis, gja qi iu dha mujtsine atyne me u mbrojtë prej pressionit orthodox dhe me ushtru n’ liri besimin e vet? 
Pergjigjia e ksaj pyetjeje asht: Sepse Turkey ndjekte nji standard t’ dyfishte vis-a-vis christianve. Ajo kje liberale kundrejt orthodoxve, por shume e ashper kundrejt catholicve. Pse? Sepse Turkey dajte me orthodoxt anmiqsin kundrejt Romes catholice, qi kje anmiku i vet kryesor. T’ gjitha fuqit occidentale-anmik e t’ Turkey-s, tuj nisë qi prej Empires s’ Shejte Romane, Poland, Venice, Spain, Naple, kjenë shtete catholice.
Turkit i njifshin mirë ndjenjat e orthodox-ve dhe e dijshin pergjegjen qi i paten dhanë t’ dergumit të Papes n’ Constantinople, pak para se kjo e fundit me u occupu prej turkve: “Ma mirë me u ngrejte mbi qytet çallma e turkut sesa capela e cardinalit”. Pra, shqiptart catholicë, fill pas occupation-it turk, u ndodhen, paradoxalisht, nan pressionin orthodoxisues, sepse Turkey kje n’ anen e orthodox-ve kundra catholic-ve dhe e pati shndrru Patriarchane t’ Constantinople n’“nji shtet mbrenda shtetit”, sikur thotë Baleta. Kjo kje arsyeja qi nuk u convertun n’ Islam serbt, greekt e bulgart orthodoxë, por veq gegt dhe bosniakt catholicë.
Me shumë gjase, turkit, me dinaknin e tyne t’ njoftun orientale, i ka në lane dore t’ lire Patriarchane-s me ushtru pression proselitues mbi shqiptart catholicë, n’ mnyre qi me e ba ma t’ lehte kthimin e ktyne t’ fundit kah Islami, pasi kjo mbette e vetmja alternative per ta. Sa per thesis t’ Baletas se convertimi i shqiptarve kah Islami pat kenë “një akt me rëndësi të madhe për ruajtjen e individualitetit dhe personalitetit etnik-kombëtar të shqiptarëve, një veprim i zgjuar, që dëshmon për nivel të lartë  ndërgjegjeje kombëtare brenda kuadrit të një perandorie”, (ibid. f. 63.)
Kjo fare lehtë mujtet me u kundershtu me shembullin e kazarve, qi Baleta e sjell pak ma poshte:
Konvertimi fetar për vetëmbrojtje kombëtare është dukuri e njohur. Kazarët që kishin mbretërinë e tyre midis Kaspikut dhe Detit të Zi, në shekujt X-XI u konvertuan në fenë ebraike për të ruajtur identitetin para rrezikut musli mano-arab në Lindje dhe greko-bizantin në Perëndim. (ibid. f. 63.)
 Argumenti “kazar” kthehet kundra vet Baletas, sepse del qi shqiptart e shekullit XVII, kur edhe u ba 90% e convertimeve kah Islami, nuk  paten aq “nivel të lartë ndërgjegjeje të veçantë  kombëtare”  sa kazart e shekujve X-XI. Kta t’ fundit e paten kuptue kjarte se islamization-i kje per identity t’ tyne ethnic po aq i rrezikshem sa orthodoxization-i. Kjo kahse Islami, ashtu sikur Orthodoxia, e identificojte religionin me nationality, tuj e qujtë arab apo turk të convertumin n'  religionin islam.
N’ rast se nuk dum me acceptu factin (gjithsesi no t’ vertete) se kazart e shekujve X-XI paten nji vetdije nationale ma të nalte se arbnit (shqiptart) e shekullit XVII, duhet me acceptu se kthimi i shqiptarve n’ islamism kj e nji process i dhunshem, i kryem me dhune physice dhe fiscale (xhisja). Por Baleta, si nji national-islamic per të cillin ideali islam prevalon kundrejt idealit national, asht i primun me acceptu qi shqiptart e fundshekullit XVII e paten vetdijen nationale ma t’ dobt e kazart e shekujve X-XI, mjaft me u provu thesis se Islami u acceptu vullnetarisht kah shqiptart.
Tash jam tuj u rikthye tek  12 pikat e Ferajt.
Së pesti, administrata civile dhe ushtarake në Shqipëri nën Perandorinë Osmane ishte pothuajse tërësisht shqiptare. (H. Feraj, “Skicë…”, f. 55.)
N’ t’ vertete, levelet e nalta t’ ksaj administrate, si n’ Toskni ashtu dhe n’ Gegni, kjenë thujse krejtsisht toske. Por, gjithsesi, edhe sikur thesis e Ferajt me u marre pa kurrfar ë reserve, nuk provon kurrgja tjetër veq factit se turkit paten kriju n’ Shqipni nji class bashkpuntorsh t’ corruptum moralisht dhe economicisht, practicë e randomte kjo e pushtuesve n’ history.
Edhe ata shqiptarë q’ sherbyn n’ rangjet e nalta t’ Empire-s Osmane, kjenë n’ shumsin absolute toskë. Ktu mjaft me permende se prej 24 Vezirve t’ Mdhaj (post homolog me ate t’ kryeministrit) shqiptarë qi pati Turkey, 22 kjenë toskë dhe vetem dy kjenë gegë. Dy Vezirat e Medhaj gegë, Ahmed Pashe Dukagjini (dukagjinas) dhe Tarhonxhu Mustafa Pasha (matian), e mbajten kete post per shume pak kohe dhe t’ dy u executun. Ahmed Pashe Dukagjini e mbajti ket post per 2 muj e 17 dite,  ndersa Tarhonxhu Mustafa Pasha e mbajti postin 9, 5 muj. Ky i fundit, prej emnit duket si turk dhe ndoshta ka kenë i biri i nji officeri turk i vendue n’ Mat. Kto t’ dhana i kam marre prej librit t’ Nexhip P. Alpan dhe Nesip Kaçi, “ Shqiptarët në Perandorinë Osmane”, “Albin”, Tirane 1997, f. 36- 37-38.
Dhe do prej Vezirave t’ Mdhaj toskë sherbyn ma teper se nji here, si rasti i Mustafa Nail Pashes, prej katundit Plase t’ Korqes, qi u ba tre here Vezir i Madh n’ gjysen e dyte t’ shekullit XIX. Prej 22 Vezirve t’ Medhaj toske, kater kjenë prej Vlone. Ata kjenë Ajaz Ahmet Pasha, Lutfi Pasha (dhandrri i Sulltan Sulejmanit t’ Madhnueshem), Koxha Sinan Pasha dhe Mehmet Ferit Pashë Vlora, kushrini i Ismail Qemal Vlores, i fundit Vezir i Madh i eres s’ absolutizmit, qi dha dorhekjen pas fitores s’ Revolutionit   Johnnturk. Pese Vezira t’ Mdhaj kane kenë prej familjes s’ Qyprillijve, prej Berati. Me 22 Vezire t’ Mdhaj, prej 65 qi i pati gjithsejt Empire Osmane, toskt mbajne vendin e pare mes t’ gjitha ethnive qi paten kenë pjese e Empire-s, tuj kenë madje edhe para vet turkve.  
 Së gjashti, Perandoria Osmane linte të lirë ruajtjen dhe ushtrimin e traditave të vendit. (ibid. f. 55.)
  Traditiont e nji nationi jane mnyra me t’ cillen trashigohet prej brezit n’ brez genius-i i ktij nationi, gjegjsisht virtutet, vlerat e tij. Me ane t’ traditionve generon milieu i ktij nationi. Qdo bashksi ethnice, para se me u consitutu si nji nation, ka pase tradition, me ane t’ s’ cillave u trashigojshin virtutet e tij. Por kto kjenë virtute tribale (doket). N’ nationet occidentale traditiont nationale kane ardhe tuj u u cultivue dhe n’ kte process virtutet tribale, t’ ndikume prej vlerave christiane dhe jetes urbane, jane kthye n’ virtute t’ nji shoqnie t’ civilizume. Kshtu,  kto natione ia kane arrite kriju shoqni moderne dhe shtete.
Albant (gegt), tuj kenë nji popull catholic, paten fillu process-in e cultivimit t’ traditionve dhe virtuteve t’ tyne tribale. Occupation-i turk u pat ardhe n’ vigjilje t’ kalimit prej nji shoqnie me virtute tribale (doket) n’ nji shoqni t’ civilizume. Empire Osmane, tuj kenë nji despotism oriental, nuk krijojte kushtet per cultivimin e traditionve, n’ sense occidental t’ fjales. Pranej ky process u nderpre.
 Nji factor relevant n’ process-in e cultivimit t’ traditionve ka kenë shkrimi. Varsisht pasjes ose no t’ shkrimit nationt u dajshin n’ literale, ose nonliterale. Madje nji bashksi nonliterale nuk mujtet me u qujte “nation”. Ajo asht “ethni” apo e shumta “popull”.  Ka dy mnyra t’ lanies s’ lire t’nji populli me ushtru traditiont e veta. Njana asht ajo literale (me leju cultivimin me shkrim n’ gjuhen e vendit t’ cultures vendase) dhe tjetra ajo nonliterale (mos me leju cultivimin me shkrim n’ gjuhen e vendit t’ cultur es vendase). E para, ajo literale, asht ajo qi u kje leju greekve, serbve arabve, t’cillët paten liri me cultivu gjuhen e vet dhe me ane t’ saj edhe culturen e vet. Kshtu ata i rujshin tradition-et e tyne dhe i zhvillojshin ato.
E dyta, ajo nonliterale, asht ajo qi u kje leju gabelve, magjupve, romve dhe popullsive t’ tjera nomade, t’cillat nuk paten nji gjuhe t’shkrujtme dhe as nji culture t’zhvillume. Kjo mnyra e dyte asht mnyra natyrore e rujtjes së traditionve, e cilla nuk ndryshon fare prej phase-s barbare t’popullit respectiv.   Shqiptart nuk e paten statusin e “milet”-it si greekt, arment apo nji status t’ ngjashem si serbt. Pranej, e drejta e tyne e ushtrimit t’lire t’traditioneve kje ajo e llojit t’ dyte, si e romve, gabelve dhe magjypve.
 Së shtati, Perandoria Osmane kishte sistemin politik më “d emokratik” dhe më të përparuar të asaj kohe. Në sistemin osman edhe shtresat e ulëta raja, vendosej nën mbrojtjen ligjore dhe nuk lihej në varësi të drejtpërdrejtë të zotërisë si bujkrobi në Evropë dhe vendet e tjera. (ibid. f. 57.)
Ma poshte kam me analyzu ma hollsisht systemin politic t’ nji theocracy-e islamice, qka kje Turkey, pranej ktu kam me u ndale shkurt. Termi “raja” (“reya”) ka si donmethanie ma pak se turme: “kope”. Sa per ate qi thote Feraj per  bujkrobnit, n' shekullin XV, kur turkitt occupun Shqipnin, n' Europe nuk pati ma bujkroben. Madje edhe n’ kohen kur pati t’ tille, feudali nuk mujtte me u sjelle sikur dojte me te, kahse nderhyjshin authority shoqnore t’ pamvaruna e para s’ gjithash Kisha.
N’ boten islame individi kje absolutisht i pambrojtun para abusimeve. Atje, no vetem fshatari qi kje “bujkrob” i sulltanit, por edhe banort e qyteteve kjenë “roben”. Kjo sepse, sipas notionit islamic mbi individin, ky i fundit kje rob i Allahut  (sikur kam tregu ma nalt cillido i kthym n'  Islam u qunte Abdullah-rob i Allahut). Por, derisa Allahu kje n’ qiell, n’toke n’ emen t’ tij pushtetin mbi robt e pati pasë Sulltani, qi kje kreu i shtetit dhe i religionit (Khalif). Islami ashte nji system religious-politic ku nuk ka dasi midis xhamis dhe shtetit, pranej n’ Empire-n Osmane dominojte xhamia-shtet n’ krye t’ s’ cilles kje Sulltani-kreu i religionit dhe i shtetit.
Prej knej reality social-juridic qi “rob i Allahut” donmethanë “rob i sulltanit”. Individi n' shoqnin osmane krejtsisht kje shtypë shi per ate gja per t’ cillen, Ferajt, n'  caleydoscopin e vet, ku gjanat duken permbys, i duket si burim i liris individuale. Turkey osmane kje nji despotism oriental, sikur e qun Karl A. Wittfogeli, n’ librin e vet “Despotismi oriental” dhe si i tille atje kje ajo phenomenë qi ky studiues e definon si “një shtet më fuqishëm sesa shoqëria”. (Karl A. Wittfogel “Despotismi oriental”, “Toena”, Tirane 2000, f. )Shoqnia pati  veq dy pole, kah njana anë dominuesi absolut, ndersa kah ana tjeter gjithe popullsia qi kje propriety e vet, po ashtu si kafshet. T’ gjithe, qi kah officiali ma i naltë dhe deri tek lypsi ma i fundit, kjenë “skllevnit” e dominuesit (Sulltanit) dhe madje iu dojte me e pasë nder ket gja.
Nji prove e mungeses s’ plote t’ individuality njerzor n’  ket shoqni, kje facti se kurrkujt veq dominuesit nuk u lejojte me mbajtë mbiemen. T’gjithe, qi prej Vezirit t’ Madh (kryeministrit), qi i qojte nji report me shkrim sulltanit, dhe deri tek katnari ma i fundit qi delte para gjykates, per vjedhjen e nji deleje, shenojshin n’ actet  offici ale vetem emnin, por no mbiemnin. Faik Konica do t’u tallte shpesh me ket practice turke. Por, ajo kje n’ logicen e conceptit t’ rajas si kope qeniesh t’ gjalla. N’ conceptin e e rajas njeriu kje kafshe. Por kafshet shtëpiake nuk kanë mbiemna, por veq emna. A ka ndigju kush naj qen apo kalë apo magar me mbiemen? Po ashtu edhe nanshtetasit-kafshe t’ dominuesit oriental nuk u dojte me pasë mbiemna. Nan ket sovran jeta e t’ gjithve mujt me u definu si “Terror total- nënshtrim total-vetmi totale” (Wittfogel).
Systemi politic osman nuk favourizojte cultivimin e traditionve, gjegjsisht virtuteve, kah rrafshi tribal tek nji rrafsh ma i nalte. Nji prej traditionve ma t’ randsishme, gjegjsisht virtuteve, qi i mungojte systemit t’ vlerave osmane, kje discipline. Discipline kje dhe asht nji prej traditionve kryesore t’ nji nationi occidental, tuj kenë njiherit virtut dhe vlere. Discipline asht factori de terminant n’ krijimin e nji shoqnie dhe shteti solid asht discipline. Discipline asht boshti i nji shoqnie t’ civilizume. Discipline n’ gjuhet occidentale, donmethane s’ parit dy gjana:
1) Practice e t’ bamunit t’ njerzve me iu binde rregullave stricte t’ sjelljes dhe t’ ndeshkimit t’ tyne, kur nuk u binden ktyne rregullave.
2) Cillsia qi posesson nji individ me kenë i afte me u sjelle dhe punu n’ nji mnyre t’ controllume, qi involvon bindjen tek nji numer rregullash stricte.
Pra, discipline cultivohet fillimisht me mjete shtrenguese, por mandej ajo kthehet n’ tradition dhe mjetet shtrenguese bahen pergjithsisht non-necessare. N’ nji shoqni t’ civilizume discipline asht veti e shtetarit, ministrit, gjykatsit, bussinesman-it, mjekut, journalist-it, ushtarit , policit, nxansit, pastruesit etj. N’ qdo rrafsh t’ shoqnis ka nji discipline t’ veprimtaris n’ ate rrafsh. Ky asht nji tjeter kuptim i fjales discipline n’ gjuhet occidentale: Discipline e nji veprimtarie asht necessity e veprimit n’ nji mnyre strict t’ controllume, sipas nji numri rregullash qi kjo veprimtari involvon.
Nji factor n’ rujtjen e discipline asht edhe devotioni kundrejt nationit.
N’ Empire Osmane , systemi  politic-shtetnor  nuk u cultivojte nji tradition discipline, me siguru commitment-in e antarve t’ shoqnis. N’ base t’ systemit governues osman kje timari. Timari kje nji pjese e e territorit t’ Empire qi iu jipte me e governu nji prijsi ushtarak, nji functionari apo nji clericu. Timarliu, sikur u qujte marrsi i timarit, pati  pushtet t’ pakufizum n’ domenin e vet, dhe pati  t’ drejte me qite t’ ardhuna atje. Por, timarliu pati  detyrimin me i dhane Sulltanit nji pjese t’ t’ ardhunave si dhe me kriju nji troupe ushtarake me t’ cillen duhej me shku n’ fushata, kur e thirrte Sulltani.  Random, Sulltani i jipte nji prijsi t’ randsishem ushtarak nji njisi t madhe qi u qujte sanxhak. Ky kje nji system piramidal qi tek sanxhaku nuk pati  fundin, por veq nji level.
Mandej, kje kreu i sanxhakut (sanxhakbegi), i cilli virtualisht pati  t’ drejten me emnu timarlijt per njisit ma t’ vogla t’ sanxhakut. Tuj ba ket, qdo sanxhakbeg krijojte tarafin (clanin) e vet, ku bajshin pjese timarlijte e sanxhakut t’ vet, qi prej zotit t’ nji krahine dhe deri tek ai i nji katundi. Kta kjenë t’ perkushtum kundrejt  sanxhakbegit, po per ate motiv qi ky kje i perkushtum kundrejt Sulltanit. Pra, per shkak t’ benefitve qi u qujshin qelepire. Deri edhe njerzit e thjeshte, qi shkojshin n’ fushata pas krenve t’ tyne, shkojshin me ba pre (plaçkë). 
Ky kje nji system gjigan i mercenarizmit, ku bindja dhe discipline kundrejt shtetit dhe, n’ sense occidental t’ fjales, kjenë notione t’ panjoftuna. Madje shteti practicisht nuk existojte. Sulltani kje n’ rolin e kreut t’ nji shoqnie mercenarsh, t’ ngjashme me ato qi veprojshin n’ Europe n’ Mesjete. Bindja dhe discipline kjenë nji mall qi u jipte perkunder shperblimit.  Kur hekej benefiti, mirrte fund dhe detyrimi me u binde dhe discipline. Madje, shume shpesh, timarlijte u rebelojshin se gjykojshin se nuk u kje dhane benefiti i duhun. Kjo practice nuk stimulojte cultivimin e traditionit t’ disciplines t’ individit n’ shoqni dhe kundrejt shtetit. Ky kje nji system qi ushqejte corruption-in material dhe moral,  anarchy-n sociale dhe zhdukte qdo premise per cultivimin e disciplines, si nji traditio n.
Edhe pas reformave t’ Tanzimatit, kur systemi i timareve u eliminu me ligj dhe u installu modeli occidental i administratimit, systemi i timareve continuoi me existu practicisht. Kjo ndodhi sepse, njerzit me t’ cillet kje tuj u zbatu modeli occidental i administrimit, paten psychology-n e timarliut. Si pasoje, tash u timarizu administrata shtetnore. Ai qi u bajte titullar i nji ministrie ose governor i nji regioni, e kqyrte ate si feudin e vet dhe krijojte tarafin me njerez t’ besum, t’cillve u dajte postet. Shkurt krijojte nji system me ane t’ t’ cillit qitte  t’ ardhuna, n’ mnyre t’ paligjshme.
Tuj jetu n’ nji shoqni t’ tille per 500 vite, shqiptart, ndonse rujten doket e tyne, u osmanizun n’ rrafshin psychosocial. Shqiptart vertet i rujten tradition-et (doket) e hershme, por ato mbeten n’ level tribal. Shqiptart, toskë dhe gegë, hyne n’ shekullin XX si ethni qi u mungojshin virtutet moderne dhe n’ radhe t’ pare discipline civile, qi kje e domosdoshme me u consitutu nji shoqni dhe nji shtet solid. 
Së teti, Perandoria Osmane nuk ka organizuar shpërngulje të shqiptarëve si sllavët e grekët”. (ibid. f. 56.)
Ket Feraj ma mire mos me e thanë sepse deportimet e shqiptarve serbt e greekt i kanë n’ saje t’ accord-ve shtetnore me Turkey-n, sipas termave t’ s’ cillave, n’ Turkey u deportun  afersisht 600 mije shqiptarë. Kshtu, Turkey acceptoi me u ba bashkfajtore n' genocidin serb.
Edhe n’ rastin e deportimit t’ shqiptarve t’ Kosoves dhe t’ trevave t’ tjera ishqiptare n’ ish-Yugoslavia, ka pasë nji bashkpunim slavo tosk. N’ vitin 1953, governmenti yugoslav dhe governmenti turk arriten n’ nji  agreement per deportimin e muslimanve, pjesa ma e madhe e t’ cilleve kjenë shqiptarë, n’ Turkey. Si base sherbeu agreement-i yugoslavo-turk i vitit 1937, zbatimi i t’ cillit u pengue kah fillimi i Luftes s’ Dyte Botnore. Kah pala turke, negotiationet i drejtoi zvendskryeministri dhe ministri i jashtem turk, Fuad Kyprili, kah familja e famshme e Kyprilijve, me origine prej Beratit t’ Tosknis. Gjate vitit 1953, Fuad Kyprili e visitoi do here Yugoslavia-n dhe u taku me Tito-n, Rankoviqin, Pijade-n etj.  Per visiten e Kyprylys, n’ Belgrade, n’ maj 1953, studiuesi shqiptar kah Kosova, Dr. Hakif Bajrami, shkrun:
Natën, ndërsa shumica e anëtarëve të delegacionit parlamentar jugosllav flinin, Moshe Pijade, në emër të qeverisë jugosllave, bënte pazar me Fuat Kyprylinë për shpërnguljen masive të shqiptarëve. (Dr. Hakif Bajrami, “Shpërngulja e s hqiptarëve prej trevave të veta pas Luftës së Dytë Botërore”, n’ “Çështja e Kosovës- një problem historik dhe aktual”, Simpozium i mbajtur në Tiranë, më 15-16 prill 1993, Instituti i Historisë Prishtinë, Instituti i Historisë Tiranë, Tirane 1996, f. 270.)
Sipas agreement-it qi arriten Pijade dhe Kypryliu, n’ perioden prej vitit 1953 deri n’ 1967, u deportun n’ Turkey 410 mije shqiptarë prej Kosoves dhe trevave t’ tjera shqiptare n’ Yugoslavia. Fuad Kyprilia nuk kje prej atyne qi nuk e dijte se shka kje tuj ba. Ai kje nji prej historianve ma t’ njoftun n’ Turkey dhe nji njoftes i mire i qashtjes shqiptare. Me gjase, shi per ket arsye ai kje ngarkue me ket detyre. Por si tosk ai ndjekte tradition-in antigeg.  
 Së nënti, osmanët nuk ishin popullsi e dyndur dhe shfuqizuan sllavët e grekët. (ibid. f. 56.)
E verteta asht, se turkit, ashtu si qdo occupues, deploy-un n’ Shqipni ushtri bashke me t’ cillat, natyrisht qi paten ardhë dhe familjet e tyne. Po ashtu ardhen edhe clericë islamicë (hoxhë, ulema, dervishë), mesues t’ turkishtes, nji pjese e administration-it etj. Kta mbeten n’ Shqipni. Ndryshe nuk ka si shpjegohet existenca n’ Shqipni e njerzve me typare asiatice si Feraj. Proven se turkit vendun edhe colonë n’ trevat shqiptare na e sjellin chronicant osmanë t’ kohes s’ occupimit. Chronicani Tursun n’ pershkrimin qi i ban fushates s’ Mehmedit II n’ Shqipni n’ vitin 1466, tregon se n’ Elbasan u vendun colonë turkë:
Në të vërtetë është një vend i këndshëm me shumë ujë të rrjedhshëm dhe i përshtatshëm për bujqësi. Meqënëse populli ishte i bindur se ky vend do të lulëzonte, erdhën këtu nga çdo anë myslimanë, ndërtuan banesa dhe u vend osën aty. Në përputhje me pozitën e tij atë e quajtën Ilbasan (turk. “fortesa qi dominon”- K. M.). (Lufta shqiptaro-turke...”, f. 101.)
Nji tjeter chronican, Hoxha Sadeddin, kshtu shkrun n’ chronicle t’ vet per occupation-in e Durrsit n'  vitin 1501:
Shtëpitë ua ndanë ushtarëve dhe qytetarëve, ndërsa rajatë e shpërndarë andej këtej e lulëzuan qytetin si brenda ashtu dhe jashtë. (ibid. f. 273.)
Por Turkey bani edhe nji gja tjeter ma diabolice tuj sjellë n’ trevat shqiptare qindra mija romë, magjupë dhe gabelë, gja qi u ba me synimin e kjarte me dobsu ethnicum-in compact shqiptar. N' fact, n’ Shqipni, si gjate periodes byzantine, ashtu edhe gjate periodes s’ occupation-it serb, depertimi i elementit ethnic greek dhe serb mbeti n’ permasa shu me t’ vogla, me shume gjase ma pak se nji i huj per qdo tridhet-katerdhet  shqiptarë. N’ kto permasa asht edhe depertimi i elementit ethnic turko-bosniac. N' se nuk ka pasë dyndje turke, at’here si e shpjegon Feraj presencen e minority turk n’ Kosova dhe n’ Shqipnin Lindore, si dhe presencen e shume familjeve me origine turke n’ Republice t’ Shqipnis?
 Së dhjeti, Perandoria Osmane nuk ka ndërmarrë asnjëherë fushatë intensive për ndërrimin e toponimisë shqiptare ndërsa pushtuesit serbë (gjatë sundimit bizantin) ushtronin një presion intensive në këtë drejtim. (H. Feraj, “Skicë...”,  f. 57.)
 Si gjith’ occupuesit e huj, edhe turkit i perkthyn n’ gjuhen e tyne toponimet shqiptare, ose i qujten n’ të tjere emna, shpesh tuj u nisë kah greekishtja apo slavishtja. Kshtu Arbnin e qujten “Arnautluk”, tuj u nisë pre j greekishtes “Alvania” (Albani), Durrsin e qujten “Draç” (slavisht), Krujen e qujtën “Ak-Hisar” (turkisht), Orikun e qujtën “Pasha Liman” (turkisht), Tetoven e qujten “Kalkendil” (turkisht) etj. Por, edhe pse Empire Osmane ushtroi nji trysni tejet intensive per ndryshimin e emnave toponimet turkisht nuk u fixun. Por Empire Osmane ndryshoi emnat e njerzve, prej christianë n’ muslimanë, qka asht edhe ma e keqe. Kjo pasi njerzit mujten me i ndryshu lehtsisht emnat geographice sikur me dashtë, por asht shumë ma e veshtire per  njerzit me ndryshu emnat e veta massivisht.
 Së njëmbëdhjeti, nën Perandorinë Osmane Shqipëria arriti një zhvillim të rëndësishëm ekonomik: deri në shekullin XVIII të krahasueshëm me rajonet më të zhvilluara të Europës së asaj kohe. (ibid. f. 57.)
Mos ndoshta kjo a sht mnyra sesi Feraj ban humor? Sikur me u marre seriousisht kjo thesis, at’here me e kundrshtu ate mjaft me thane se tractati i parë i capitulationeve midis Turkey-s dhe nji fuqie europeane u nanshkru n’ vitin 1537, n’ kohen e Sulejmanit të Madhnueshem, pra n'  kulmin e fuqis ushtarake dhe economice t’ Turkey-s. Ky asht nji fact mjaft significant. Ky tractat, i cilli ma pas do t’u bajte modeli i accordeve coloniale midis fuqive europeane dhe Turkey-s e vendeve të tjera asiatice dhe africane, e vejte Turkey-n n'  position-in e nji colonie qi e furnizon me lande t’ para metropolin (n’ ket rast France-n) dhe i hap dyert per productet e saj industriale. Pas France-s, Turkey pati nanshkru ksi tractatesh dhe me Britain e Madhe, Austro-Hungary, Russia, Germany, Italy.
N’ t’ njajtin rapport colonial pati  kenë Turkey me Europen edhe gjate dy shekujve para Sulejmanit të Madhnueshëm dhe n’ t’ njajtin rapport pati  me mbetë edhe n’ kater shekujt pas tij. Si resultat i disbalancimit shume t’ madh t’ rapportit import-export, n' kambimet tregtare midis Turkeys dhe Europes, bilanci i pagesave i Empire-s Osmane pati kenë gjithhere negativ dhe borxhi i saj erdh tuj u rritë shume.
 Reformat e Tanzimatit nuk paten success dhe, n’ vitin 1881, Empire Osmane, tuj mos kenë e afte me pagu detyrimet e veta financiale kundrejt vendeve europeane, u shtrengu me declaru bankruptcy-n financial. Fuqit europeane krijun nji ent controllues t’ qujtë Administration-i i Borxhit Public Otoman, qi practicisht u ba tutori i plotfuqishem i shtetit osman.    
Në ket shtet, Shqipnia nuk mujtej me prosperu, as economicisht dhe as n’ ndonji rrafsh tjetër. E verteta asht se, deri para occupation-it turk, Shqipnija, e specificisht G egnija, n’ rrafsh economic dhe cultural kje tuj prosperu n’ t’ njajtin hap me Occident-in. Ket zhvillim e ndali occupimi turk, i cilli e ktheu Shqipnin dhete shekuj pas, n’ terrin dhe shkatrrimin e dyndjeve barbare. Kah ky terr, Shqipnija nuk ka dalë as sot e ksaj dite. Feraj tash nis e ushtrohet n’ propagande osmane:
Vetëm në rajonin më të zhvilluar të Shqipërisë, në Kosovë, ushtroheshin mbi dyzet zeje të cilësisë më të lartë dhe, po ashtu, një pjesë e madhe e kapitaleve financiale zotëroheshin nga bankierët shqiptarë. Në Perandorinë Osmane, krahas hebrejve, grekëve, sllavëve etj., shqiptarët ishin ndër zotëruesit më të mëdhenj të kapitaleve të Perandorisë, ndërsa në Shqipëri ata ishin pothuajse zotëruesit e plotë të tyre. (ibid. f. 58.)
Feraj ban mire me na thanë se cillat kjenë kto 40 lloje “zejesh të cilësisë së lartë”. N' fact, ato kanë existu vetem n’ fantasy-n e Ferajt. Turkey e exploitoi Kosova-n njilloj si serbt para dhe pas saj, madje n’ disa aspecte edhe ma keq. Tuj kenë se economicisht Turkey kje nji coloni-furnizuese me landë t’ para e Europes, Kosova e pasun n’ minerale, u shndrru n’ nji hypercoloni, n’ nji coloni t’ colonis. Turkey ia rrëmbejte Kosova-s pasunit e saj minerale me i shitë ato n’ Europe, sepse vetë nuk pati  kurrfare capacity perpunues e productiv.
 N'  visionin e vet surrealist per Kosovën e kohes osmane, Feraj shef atje edhe “bankierë shqiptarë”. Kjo asht absurde sepse, n' Turkey, nuk pati  bankerë muslimanë dhe madje edhe pas reformave t’ Tanzimatit u ndalojte dhe hapja e bankave kah muslimant. Kjo ndodhte sepse Kurani literalisht e ndalojte ate qi kje kushti i domosdoshem per veprimtarin bankare: kamaten mbi qarkullimin e pareve (Vendet arabe nuk paten banka deri n'  fund t’ viteve të shtatdheta t’ shekullit XX). Kjo kje arsyeja kryesore qi, n’ Empire-n Osmane, tregtija dhe qarkullimi i pares u bajte prej hebrejve dhe t’ crishtenve orthodoxë (greekt dhe arment).
N’ Empire Osmane banka e parë u hap n’ vitin 1850 prej fuqive europiane, me e creditu Turkey-n  n’ kambim t’ pasunive t’ saj nantoksore dhe t’ rrugve t’ kalimit. Kjo banke kje paraardhse e institutioneve financiale occidentale qi financojshin vendet e botes së trete. Mbrenda 30 vitesh Turkia u mbyt n'  borxhe dhe n' 1880 declaroi bankruptcy, tuj kriju kshtu precedentin e ksaj phenomene masive n' shekullin XX. 
 Duket perfushe  pavertetsia e thesis s’ Ferajt se shqiptart kjenë ndër zotnuesit ma t’ mdhaj t’ capitaleve financiale n'  Empire-n Osmane. Cillët shqiptarë? Catholict sigurisht qi no, sepse practicisht kjen ë jasht ligjit. Muslimant e paten ndalim kuranik ket veprimtari. Ata qi betshin kjenë veq orthodoxt. Por, derisa Empire Osmane dhe Shqipnija, si pjese e saj, paten nji nivel kaq t’ naltë zhvillimi economic, si ndodhi qi Shqipnija doli  kah occupation-i turk si vendi ma i prapambetun i Europës, madje edhe shume ma e prapambetun se vendet fqije, qi paten dalë kah occupation-i turk do decada para saj? Feraj sigurisht qi e ka nji pergjegje edhe per ket pyetje. Ai thote se:
 Kosovën si rajoni më i zhvilluar i Shqipërisë dhe i Ballkanit e shkatërruan luftrat e Austrisë, Serbisë dhe, në aleancë me ta të forcave shqiptare-katolike të udhëhequra nga P. Bogdani kundër Perandorisë Osmane që u zhvillua pikërisht në këtë rajon. Mbas kësaj, edhe pse shqiptarët nuk mundën ta rimarrin veten asnjëherë nga ky shkatërrim, sidoqoftë, deri në fillim të shekullit XIX mbetën së paku në nivelin e zhvillimit ballkanik. (ibid. f. 58.)
E para rrene e Ferajt, n’ ket thesis asht ajo e fuqive qi perbajshin alliancën qi luftoi kundër turkve gjatë luftës së viteve 1684-1699, kur army e coalitionit occidental hyni n’ territorin shqiptar, tuj arrite deri n'  Shkup dhe n' Prizren. Allianca antiosmane e asaj kohe nuk kje nji alliance midis Austria-s dhe Serbia-s. S’ parit, n’ ate kohe nuk existojte  nji shtet serb. Serbija, ashtu si edhe Shqipnija kje nan occupation-in turk. Allianca antiosmane e ksaj  kohe kje nji alliance e shteteve catolice antiosmane dhe u pagzu kah Papa Inocenti IX me emnin “Allianca e Shejte”.
N’ te nuk bajte pjese Austria, per factin e thjeshtë se atbote nuk existojte nji shtet me emnin “Austri”, por kje Empire e Shejte Romane e Nationit German nan sovranity t’ Habsburgve. At’here, kjo empire, luftoi kundra Turkey-t, n'  alliance me Venicen, Toskane-n dhe Poland-in. Me army-t e ktij coalitioni, kur ato hynë n’ territorin osman, u bashkun dhe forca kah popujt e territoreve t’ occupume, si hungarianë, croatianë, serbë, gegë, rumunë, t’ cillet me ket rast dojshin me u liru prej occupation-it turk.
Asht tejet donmethans facti se, kur trupat e “Alliances  s’ Shejte” u futen n’ Turkey-n Europeanë, kreu i coalitionit, Emperori i Shejtë Roman, Leopoldi II, n’ thirrjen e vet t’ dates 6 prill 1690, qi ua drejtoi t’ gjithe popujve t’ regionit, qi kjenë  tuj vujtë occupation-in turk, dhe me ane t’ s’ cilles i ftojte kta me iu bashku armatave alliate n’ nji lufte qi kje tuj sjelle edhe lirimin e ktyne popujve, kujdeset qi, mjedis t’ gjithe popujve t’ regionit t’ cillet i permend me rradhe, me iu drejtu “imprimis uero populo albanensi”(“n’ rradhe t’ pare popullit alban”). Kqyr: “Dokumente të shek ujve XVI-XVII per historinë e Shqipërisë”, Vol IV-1675-1690, Instituti i Historisë, Tiranë 1990, f. 357.).
Pra, habsburgt catholicë (austriact e mavonshem), si alliat kryesor n’ region, kqyrshin albant catholicë (gegt) dhe no serbt apo popuj t’ tjere orthodoxë. Ky dallim pat ardhë me siguri prej factit qi, n’ ate kohe 90% e gegve kjenë catholicë, pra edhe albanë t’ njimendt, qi dajshin t’ njajtin religion me shtetet e coalitionit european. Kjo kje arsyeja qi, gjate luftes s’ viteve 1689-1690, contigenti kryesor qi u bashku me alliatet kje ai shqiptar i primun prej Pjetër Bogdanit dhe qi pati  mbi njizet mije vetë. Kjo shkaktoi si reagim, kah ana e osmanve, rritjen e presionit islamizues n'  Gegni, pas terhekjes s’ army-s s’ coalitionit n' vitin 1690.
Turkit me t’ drejt’ e kqyrshin perkatsin catholice t’ popullsis gege si shkakun kryesor qi ajo u bashkojte me t’ gjitha fushatat occidentale antiosmane, pranej deciduen qi krejt me e bjerrë catholicismin shqiptar. N’ zbatim t’ ktij plani, n' ket kohë, xhisja u shumfishu dhe si pasoje u ba 90 % e proselitimeve. Sipas Ferajt, nuk kje dashte qi gegt kundra Turkey-t dhe, as t’u bashkojshin me coalitionin catholic  european sepse, kundra turkve kjenë tuj luftu edhe serbt, t’ cillet po ashtu kjenë bashku me ket coalition. Me ket rast, Feraj, evocon nji thesis tejet banale t’ propagandes osmane, e cilla u potencojte shqiptarve muslimanë iden se, kush ngren krye kundra sulltanit asht njeriu i shkjaut.
N’ visionin e Ferajt, prosperimi qi paskan arritë Kosova dhe krejt Shqipnija gjatë occupation-it asiatic osman, na kenka shkatrru prej “dyndjeve barbare” occidentale, gjegjsisht t’ army-s s’ coalitionit catholic european n’ hapsinen shqiptare Ketu gjindena para nji prej p arimeve kryesore t’ national-islamismit shqiptar: antioccidentalismit. Per Ferajn, si edhe per Baletan, e keqja shqiptarve u ka ardhë dhe u vjen kah Occidenti. E verteta historice asht se, sikur diftova ma nalt, n’ kohen kur army-t e “Alliances së Shejte” u futen n’ Kosove, atje kje krye ma pak se 10 % e islamisimit të shqiptarve. 90 % e gegve (includu shqiptart e Kosova-s) kjenë catholicë. Kjo bani qi army catholice me u pritë me shume dashamirsi dhe me iu mujtsu perparimi deri n’ Shkup(1690). Kto army nuk bane asnji shkatrrim n’ kto treva dashamirse. Perkundra ksaj, kjenë turkit ata qi, tuj u tërhekë kah Kosova, lane pas toke t’ djegun. 
Ndersa Austro-Hungary ka kenë e interesume me investu n’ Shqipni dhe specificisht n’ Kosova, edhe n’ perioden osmane. Por, per nji paradox ironic, kur ajo pat dashtë me ba nji gja t’ tille, pengese janë ba “integracionistët”. Kshtu, n' vitin 1908, kur austr o-hungariant fillun punimet per ndertimin e hekurudhes Mitrovicë-Novipazar (segmenti Selanik-Mitrovicë kje ndërtu kah francezt), hekurudhë kjo qi do ta lidhte hapsinen shqiptare me systemin hekurudhor european, “integracionistët” e udhëhekë kah Hasan Prishtina, i cilli veprojte sipas kshillave t’ Ismail Qemalit, organizun revolten e Ferrizajt.
Ata i manipulun shqiptart e Kosovës, tuj u thanë se Porta e Naltë ua pati  shitë tokat e tyne austriacve dhe, forcen e armatume kryengrejtse prej mbi 30. 000 vetash, qi u tubu n’ Ferrizaj, ata e perdoren  si “Shpatën e Damocles”, me e detyru sulltanin me acceptu kerkesat e johnturkve. Ky asht nji illustrim i mnyres sesi “integracionistët” i vejshin interesat e tyne pragmatice si caste cosmopolitane osmane (qi synojte rritjen e pushtetit t’ vet n’ framework imperial), mbi interesat nationale shqiptare. Kjo n’ sense qi ndertimi i hekur udhes qi do ta lidhte vendin me rrjetin hekurudhor european kje nji interes strategic national).
 Së dymbëdhjeti,  as nën sundimin bizantin dhe as nën sundim osman, shqiptarët nuk arritën të krijojnë mbretëri apo principata të pavarura. Perandoria Osmane frenoi dhe shembi principatat e pavarura shqiptare që u krijuan nga fundi i sundimit bizantin. Por vetë krijimi i këtyre principatave në masë të madhe ishte rezultat i depërtimit të Perandorisë Osmane në Ballkan, çka çoi në dobësimin dhe rënien e sundimit bizantin që ishte bërë pengesë për zhvillimin e shqiptarëve në rrugën evropiane të principatave etj. Këto principata jetuan derisa Perandoria Osmane që kishte ndihmuar krijimin e tyre arriti në territoret e tyre dhe i shembi e i pushtoi.(“Skicë…”, f. 58.)
E verteta historike asht se principa tat shqiptare t’ Mesjets u krijun, ma s’ parit, si resultat i dobsimit dhe ranies s’ pushtetit byzantin, gja qi u shkaktu prej msymjeve qi ardhen kah  Occidenti: debarcation-t e normanve n’ bregdetin shqiptar (1081, 1104,1185), Kryqata e Katert 1204 (e cilla arriti me occupu Constantinople dhe pas s’ cilles Empire Byzantine nuk u ngrejt kurrë ma pertej levelit t’ nji fuqie t’ rangut të dyte), si dhe ardhja e Anjou-ve (1271). Si resultat i ksaj u krijun dhe principatat e para shqiptare si ajo e Arbnit (fundi i shekullit XII). Aty kah mesi i shekullit XIII, kur Mbreti i Naple, Robert Anjou erdh n’ Shqipni gjeti tashme princa albanë catholicë qi paten territoret e veta dhe t’cillet mbreti ua njofti t’drejtat sikur del edhe kah documente- ku ai u drejtohet atyne si “Kontët, baronët dhe prelatët e Albania-s”.
Kur u fuqizun osmant dhe nisen me e msy seriousisht Empire-n Byzantine, aty kah mesi i shekullit XIV, kjo e fundit kje dobsu krejt. Thujse gjithe zotnimet e saj balkanse tashme kjenë includu n' Empire-n jeteshkurten serbe t’ Stefan Dushanit. Koha e boom-it t’ krijimit t’ principatave shqiptare pati ardhe pas dissolution-it t’ Empires Serbe, pas vdekjes s’ Stefan Dushanit (1355). Edhe ktu pati  nji factor occidental: lufta e Mbretnis Hungariane (nan t’ cillen at’here kjenë edhe croatet, slovent e bohemt)  kunder Serbia-s.
 Turkit shkelen n' Balkans, shi n’ kohën e vdekjes s’ Dushanit dhe nuk ndikun n' dissolution-in (shperbamjen) e mbretnis s’ lanë prej tij. Ajo u dissolutu prej luftnave per pushtet mes trashigimtarve t’Dushanit dhe princave t’tjere serbë. Pas ranies serbe erdh ngritja shqiptare, sikur e kam tregu ma nalt, me krijimin e shume principatave, kah t’ cillat ma e fuqishme duel ajo e Balshajve, qi kje tuj e bashku krejt hapsinen shqiptare n’ nji shtet t’ ve tem, catholic. Balshajt muerën Kosoven dhe madje arriten deri n’ Bosnie. N' ket action Balshajt paten edhe supportin e fuqive occidentale dhe t’ Romes, kahse ata kjenë catholice. Të preocupum kah ngrejtja albane, fqinjt serbë e greekë, por edhe toskë, dhe i ftun forcat turke, qi t’u vijshin n' ndihmë n’ luften e tyne kundra Balshajve.
Allianca turko-serbo-tosko-greeke i defeatoi Balshajt (1386) dhe shkatrroi ma t’ fuqishmen e principatave albane, ate qi practicisht includojte krejt Gegnin dhe nji pjese t’ madhe t’ Tosknis. Pas ksaj Turkey nisi luften me subjugatu dhe annxatu krejt principatat shqiptare dhe nuk e pushoi ket lufte, derisa nuk i shkatrroi të gjitha dhe occupoi vendin (1479). Pra, Turkey, no vetem qi nuk ndihmoi n’ krijimin e principatave albane, por kje, s’ bashku me fqijte serbë, greekë dhe toskë, factori kryesor per shkatrrimin e tyne. Por, ajo qka duhet evidentu n’ mnyre t’ veqante , asht facti se Feraj integracionismin n’ Empire-n Osmane nuk e shef thjesht si nji zgjedhje convenuese per shqiptart n’ kohen ardhjes s’ Empires Osmane n’ hapsinen shqiptare, si dhe gjate occupation-it t’ saj disashekullor, por e kqyr si nji aspiration t’ shqiptarve me u integru n'  botën islame. Kjo e ban zgjedhjen integracioniste shqiptaro-osmane nji veprim t’ vlefshem per t’ gjitha kohnat, edhe per kohen n’ t’ cillën jetojna, si edhe per ardhmnin.
Kur permbledh argumentin e vet mbi motivet qi paten shqiptart me zgjedhë alternativen “integracioniste”, Feraj, paraqit si motiv edhe ate qi ai e definon si “parapëlqimi i besimit islam”. (ibid. f. 62.) Feraj,  nuk sjell asnji argument të vetem n'  support t’ ksaj thesis t’  habitshme. Perse kje dashte qi, gegt catholicë, apo edhe toskt orthodoxë, me parapëlqy Islamin? Dhe sikur kjo me kenë e vertete, perse shqiptart u isla mizun pas occupation-it turk dhe no n’ t’ njajten kohe me arabt, n’ shekullin VII, kur Muhamedi u bani thirrje gjithe vendeve t’ botes me acceptu Islamin? Feraj nuk ka pergjegje per kto pyetje. Synimi i Ferajt asht vetem me thane se ethnit shqiptare kane vocation shpirtnor islam. Pra, zgjedhja integracioniste kah bota islame mbetet edhe sot e vlefshme.   
Në conversation-et e mija t’  shumta dhe t’  gjata me Ferajn rreth paradigmes së vet, atij gjithhere i pelqejte me thane se ka paraqitë dymbdhetë argumente n’ support t’ theory-s s’ vet t’ “integracionizmit” n'  Empire-n Osmane. N’ t’ vertete, tek t’ dymbdhet argumentat e Ferajt nuk sjellet kurrgja e re. Ato jane vetem nji ricyclim i propagandes banale turke qi iu bajte shqiptarve n’ kohen e occupation-it osman. Turkit, tuj profitu kah facti se shqiptarve muslimanë u kje bjerr kujtesa historice, u thojshin atyne se ardh ja e turkve i pati  shpetu shqiptart prej dominationit  serb dhe greek dhe se ata shqiptarë qi folshin e luftojshin kundra turkve bajnë lojen e greekve, serbve dhe t’ Patriarchane Orthodoxe. Tash, kto thesis banale, t’ propagandes osmane, i evocon Feraj me i futë n'  mendimin national bashkekohor shqiptar, t’ veshme me nji luster “shkencore” dhe “academice”.
Pasi ka paraqitë 12 argumentat e veta, Feraj, u drejton  kundreshtarve t’ theory-s s’ vet, do pyetje, n’ lidhje me Empire-n Osmane,  per t’ cillat nantext-i  asht se pergjigjen e kane marre prej argumentave t’veta:
Si është e mundur që “vendi më i prapambetur i Europës”   është njëkohësisht fuqia më e madhe e botës? A është historike teza se qytetërimi Europian ka qenë qytetërimi më i përparuar në të gji tha kohërat, ndërsa Perandoria Osmane ishte e prapambetur sepse ishte “aziatike”? Në qoftë se Perandoria Osmane ka qenë gjithnjë më e prapambetur se Europa, atëherë c’kuptim ka teza se nga fundi i shekullit XVIII e këtej si rezultat i zhvillimit të revolucionit industrial në Evropën Perëndimore, Perandoria Osmane mbeti prapa saj? A është historike të shtrihet gjendja e saj e dy shekujve të fundit edhe në gjithë shekujt e mëparshëm të ekzistencës së saj?  (ibid. f. 59.)
Qi nji vend i prapambetë me kenë fuqi e madhe ushtarake, kjo nuk asht nji gja e habitshme pasi ka shume shembuj n’ kohen e jone. Kshtu, Bashkimi Soviet dhe Russia e sotme, kje shume ma i fuqishem ushtarakisht sesa Japan-i dhe Germany-a Occidentale (sot Germany-a e bashkume), por economicisht kje shume ma i prapambetë. E njajta gja mujtet me u thane edhe per Korea-n e North-it, n’ krahasim me Japan. E para ka mbi 1 milion ushtare dh e asht ma e fuqishme ushtarakisht se Japan-i, ndersa n'  aspectin economic asht shume ma prapa. E njajta gja mujtej me u thane edhe sikur me u krahasu Shqipnia communiste dhe Denmarka, qi paten afersisht t’ njajtat permasa n’ territor dhe popullsi. E para kje shume ma e forte ushtarakisht dhe e militarizume se e dyta, por e dyta kje shume ma e zhvillume economicisht. Kjo difference vjen per shkak se nji shtet i pazhvillum mujtet me u ba fuqi e randsishme ushtarake, n’ rast se i shpenzon, n’ rrafsh ushtarak, pjesen ma t’ madhe t’ burimeve dhe t’ardhunave t’veta.
Nji shtet i ngjashem me Bashkimin Soviet, Korea-n Northore apo Shqipnin communiste kje Empire Osmane. Empire Osmane nuk ka kenë kurrherë n'  existencen e vet fuqia ma e madhe ushtarake e botes. Fuqit e mdha kane kenë gjithherë europeane: Venice, France, Spain, Empire e Shejte Romane, Britain e Madhe, Russia, Germany-a etj. Supre macy ushtarake e Turkey-t n’ shekujt XIV-XVI erdh per factin se atbote Turkey u ndesh me shtete n’ ranie, si Byzantium, principatat greeke, serbe , bulgare. Shteti ma i fuqishem me t’ cillin luftojshin turkit n’ shekujt XV-XVI kje Hungary, e cilla atbote kje nji fuqi europeane mesatare. Turkey arriti fitore kundrejt Venice-s, por veq n’ betejat toskore, ku Venice, si fuqi detare, nuk kje e afte me qite forca consistente. Perndryshe, n’ dete epersia e Venice kje e plote kundrejt Turkey.
Sa per thesis se Empire Osmane mbeti pas aty kah fundi i shekullit XVIII, per shkak t’Revolution-it Industrial, qi Feraj e jep si apriori t’acceptueshme, ajo asht nji thesis qi duhet provu. Pse n'  Empire-n Osmane nuk u ba Revolutioni Industrial? Mandej edhe para ktij revolutioni, sikur kam tregu me facte, Turkey kje e varme prej Occidentit per productet industriale. N’ Turkey  shtypshkroja e parë u n dertu n' vitin 1720, kur, n’   Europe kje hapë prej Gutenbergut n' vitin 1450, pra n' “epokën e territ” sikur e qun Baleta. Por edhe ket shtypshkroje t’ pare turke e hapi nji hungarian, i cilli u detyru me e mbylle do vite ma pas se clerict muslimanë e qujten si veper t’ djallit.
Shqiptarve iu imposu (imponu) dhunshem nji religion (islamismi), clerict e t’ cillis, n’ fund t’ shekullit XIX u thojshin njerzve se “të ngrënët me lugë metalike është mëkat”. U dojte ngranë me lugë drunit, sikur pati  ba Muhamedi n' shekullin VII. Dhe kto fjale nuk gjinden n' librin e ndonji authori occidental antiislamic, por n’ librin e nji studiuesi bashkekohas fundamentalist islamic turk, qi ka kenë edhe militant i Partis s’ Erbakan. Ky studiues quhet Ismet Ozel dhe libri i vet “Tre çështje-teknika qytetërimi tëhuajësimi”, prej kah asht marre kjo fjali,  asht perkthye edhe n' gjuhen shqipe (Logos-A, Shkup 1998, f. 153.), dhe distribuohet edhe n’ Tiranë kah structurat e Komunitetit Musliman.Ozel e permend ket story-n e lugve, me illustru thesis t’ vet sesa e pabasume asht critice kundrejt veprimeve t’ kryeme n’ t’ shkumen kah clerict muslimanë dhe shteti osman.
Sipas Ozel, ndalimi i lugve metalice asht kerkue me shpetu prej bankruptcy-s t’ sigurt me mija e mija zejtarë qi productojshin luge t’ drujta gjithandej Empire-s Osmane, t’ cillet nuk e perballojshin dot competition-in e lugve metalice, qi u importojshin prej Occident-it. Por, Ozel, nuk shpjegon se perse, edhe n’ fund t’ shekullit XIX, Empire Osmane pati  mbetë n’ ate level zhvillimi sa me continue me u productu dhe perdorë lugë drunit, t’ cillat Europa i pati  zvendsue me luge metalice, qi n’ shekullin XV. Pra n'  kulmin e asaj qi Baleta e qun “epoka e errësirës”, n’ ate shekull kur  turkt paten a rdhë n’ Shqipni dhe me u rrembye shqiptarve europeanë prej durve lugt metalice me ua zavendsu me luge drunit.
Dyndja turke resultoi nji dam tejet i madh edhe per Occident-in qi nuk u occupu prej turkve, kahse turkit kjenë sjellsit n'  Europe t’murtajes së vitit 1348 (e para e ktij lloji dhe ma e tmerrshmja n'  history-n e Occident-i). Tuj kenë me origine kah China, epidemy-a u persjell tek europeant n’permjet turkve, t’ cillet e perdoren virusin e saj si nji arme bactereologice. Gjate rrethimit t’ nji fortese genoese n’ Crime, ata hudhen mbrenda saj kafshe t’ infectume me virusin e murtajes, qka qoi n'  perhapjen e epidemy-s tek mbrojtsit e forteses. Ma vone këta, tuj udhetue me anijet e tyne drejt Genoa-s, e perhapen murtajen n' krejt Europen, prej Italy, n' France, Balkans, Germany, Scandinavia,  Britain t’ Madhe etj. Vdiq 1/3 e popullsis s’ Europes (25 million vet) dhe thujse krej t popullsia e qyteteve, e cilla kje ma e prekme, per shkak t’dendsis. Numni i popullsis s’ para 1348-s u arrit veq n'  shekullin XVI. Mujtet me u thane me siguri se murtaja e vitit 1348 e ngadalsoi zhvillim e Occident-it dhe i zvogloi capacity-t e tij me perballu msymjen turke.
 
Integrationismi osman-paraardhs i national-islamismit bashkekohas
Tuj consideru listen qi ban Feraj mbi perparsit e integrimit, kuptohet se, integrationistat shqiptarë e kane acceptu integrimin n' Empire-n Osmane me kushte shume ma t’ kqija sesa fqijtë serbo-greekë. Serbt e greekt, qi n’ shekujt XV-XVI, sigurun t’ drejten e njoftjes s’ subjectivitetit national, n’ pajtim me systemin e milleteve, si dhe krijun institutionet me base ethnice qi u mujtsojte ky system, qka u sigurojte nji farë contin uity t’ tradition-it t’vet shtetnore dhe rujtjes së vetdijes shtetnore-efectet positive t’ s’ cilles u duken n’ nisje t’ shekullit XIX kur fillun lvizjet e tyne nationale.
 Veq ksaj sigurun  t’ drejten e mesimit t’ gjuhes nationale n' shkolla dhe perdorimin n'  actet administrative, t’ drejten e vetgovernimit n'  disa sphera, pa consideru këtu lirit religiouse. Po ai status qi iu dha Patriarchane-s s’ Constantinople-s prej Portes s’ Nalte, iu grantu edhe Patriarcanes Serbe per territoret serbe. Edhe prane Patriarchane Serbe pati  nji lloj assembly t’ perbamë prej clericsh dhe nobilsh laicë, e cilla zgjedhte patriarchun dhe pati  attribute administrative dhe culturale. Prej knej, Ch. Jelavich, n'  librin “The establishment of the Balkans National States” (1804- 1920), i publicum n'  1977, e qun Patriarchane-n Serbe “ersatz shtet” t’serbve n'  framework -un e Empires Osmane.
Kurgja prej ktyne privilegeve relevante nuk sigurun integrationistët shqiptarë. Turkt nuk e njifshin “kombin” shqiptar dhe as e lejojshin mesimin e cultivimin e shqipes kah muslimant. “Integracionistët” e acceptojshin humbjen e subjectivitetit national dhe shtetnor t’ shqiptarve, assimilation-in national t’ shqiptarve, gjegjsisht shndrrimin, practicisht, n’ turkë, t’ gjitha kto  n’ cambim t’ profiteve t’ tjera qi vijshin kah kjo zgjedhje dhe, para s’ gjithash, t’ pjesmarrjes n’ dominationin e Empires Turke. Por kjo kje nji mendsi cosmopolitane dhe no nationaliste e as protonationaliste.
Nisë kah argumentet e Ferajt mbi perparsit e integrimit kundrejt resistances, mujtet me u thanë se “integracionistët” shqiptaro-osmanë perbajne segmentin e nji rryme integracioniste n’ history-n  shqipt are, e cilla ka kenë per submission (nanshtrim) kundrejt occupuesit dhe integrim  assimilues n' shoqnin osmane. Pra “integracionistve shqiptarë osmanë” paten kenë integracionistët shqiptarë serbë, bulgarë, byzantinë. Asnji prej ktyne occupuesve nuk ofrojte kushte ma t’ kqija se turkit. T’ gjithe kerkojshin ndryshimin e religionit, emnave t’ nnjerzve, ndalojshin gjuhen shqipe, flamurin etj.
Integracionistët” e kohes osmane nuk janë as paraardhs dhe as krijues t’ nationalismit shqiptar, por vetem paraardhs t’ “integracionistëve” t’ tjere shqiptarë, si p.sh. atyne t’ Yugoslavia-s titoiste, apo t’ FYROM-it t’ tashem, madje nuk mujten me u krahasu as me kta sepse integrationistët shqiptarë yugoslavë sigurun kushte shume ma t’mira. N’ t’ vertete, dhe kjo asht nji tjeter ironi e theory-s s’ Ferajt (nuk asht faji im se Feraj vetironizon), “integracionistët” shqipta re t’ eres titoiste, si dhe ata t’ FYROM-it ia dolen me siguru prej slavëve kushte shume ma t’ mira sesa ato t’ sigurume prej osmanve. Yugoslavia titoiste edhe FYROM-i u njifte shqiptarve subjectivitetin ethnic, msimin e gjuhes shqipe deri n' nji level (Titoja madje edhe t’ drejten e University), pjesmarrje n'  class-n governuese etj, t’ drejten e flamurit dhe gjuhes shqipe n’ administration-in krahinor n’ rastin e Kosova-s etj.  E megjithate Feraj ashper i ka criticu kta “integracionistë”.
Integracionistët” shqiptarë t’kohes osmane nuk janë krijues t’ nationalismit shqiptar, sepse ata mohojshin parimin kryesor t’ ksaj rryme, krijimin e nation-shtetit shqiptar n’ kufijt e hapsines nationale. Ket e zavendsojshin me utility-t qi vijshin prej integrimit t’ lvizjes nationale shqiptare n’ lvizjen reformuese osmane. Edhe kryengrejtjet shqiptare  t’ viteve 1908-19 12, t’cillat u drejtun prej elites “integracioniste” me n'  krye Ismail Qemalin, qi pati  si leitnant n' Kosove Hasan Prishtinen, nuk paten profile-n e kryengrejtjeve nationale, por t’ bishtave t’rebellioneve t’armatume osmane per ndryshimin e elites politice t’Empire n' Constantinople (Stamboll). Derisa kryengrejtja e vitit 1908 u ba me sjellë johnturkt n'  pushtet, ajo e vitit 1912 u ba me i largu johnturkt prej pushtetit dhe me sjelle n’ pushtet grupin rival t’tyne.
Per ket kena dishminë e kreut të “integracionistëve” n'  lvizjen nationale shqiptare, Ismail Qemalit, i cilli shkrun n'  kujtimet e veta per synimet e kryengrejtjes s’ pergjithshme shqiptare t’ vitit 1912:
Kryengritja e përgjithshme dhe hyrja triumfuese e të gjithë fuqive shqiptare në Shkup, i dha fund fuqis kriminale të tepruar t ë  Turqve të Rinj, që shkaktoi shpërndarjen e Dhomës. Pasi arritëm qëllimet tona patriotike, u kthyem në bindjen tonë ndaj Perandorisë. (Ismail Qemal Vlora, “Kujtime”, “Toena”, Tiranë 1997, f. 314.)
Pra, I. Kemali, e thote hapun se synimi i kryengrejtjes s’ vitit 1912 nuk kje me i dhane fund occupation-it turk dhe me kriju nji shtetin national shqiptar, por veq nji ndryshim politic n' kryeqytetin osman. Kjo asht arsyeja qi kryengrejtja shqiptare nuk u ba me flamur shqiptar. Nji dishmitar i atyne zhvillimeve n'  Kosove, Ekrem beg Vlona, shkrun n' kujtimet e veta se n' kryengrejtjen e vitit 1912:
Vetëm një pakicë e udhëhequr nga Riza bej Jakova kërkoi ngritjen e flamurit shqiptar. (Eqerem bej Vlora, “Kujtime”, “Shtëpia botuese e librit dhe e komunikimit”, Tirane 2001, vol. I. f. 27 7.)
Pra, n’ ket kryengrejtje, i vetmi leader shqiptar, pasardhs i “skënderbegasve”, pati kenë Riza beg Kryeziu. Flamuri shqiptar nuk u ngrejt as kur kryengrejtsit hyne n' Shkup, ndodhi kjo qi shejoi kulmin e kryengrejtjes dhe qi Ekrem  beg Vlona e pershkrun kshtu:
Në për kafenera shihje madje edhe oficerë turq (por natyrisht jo Turq të Rinj); zyrat e administratës së vilajetit dukej se punonin, së pakut nëpunësit ishin në krye të detyrës…Vetëm klubi i Turqve të Rinj “Ihtiat ve Terakki” ishte pushtuar nga shqiptarët. Flamuri osman varej në të gjitha ndërtesat publike. (ibid. f. 290.)
 Kryengrejtja, edhe pasi fitoi ushtarakisht, n' gusht 1912, nuk ngrejti flamurin shqiptar dhe as declaroi pamvarsin e Shqipnis, gjegjsisht krijimin e shtetit national. Kjo u ba v etem n’ 28 nandor 1912, kur u ba e kjarte se Turkey e pati  humbë Luften Balkanse dhe thujse krejt territory shqiptar kje occupu prej serbve dhe greekve. Madje dhe at’ here, ndryshe kah qka shkrujte historiography-a toske, Ismail Kemali, me gjase i dyzum prej vetdijes integrationiste, nuk deshti me e ngrejte flamurin me doren e vet, por ia la kte nji gegu prej Tirane, Murat beg Toptanit. Ja sesi e pershkrun Eqerem beg Vlora ket ndodhi:
E pra, në 28 nëntor, kryeobjekti i ditës, flamuri si simbol i pavarësisë, me atë pakujdesinë tipike shqiptaro-lindore, ishte harruar. Për më tepër, shumica nuk e dinte sesi ishte ai. Kurrkush më përpara as e kishte parë, as e kishte mbajtur. Askush në Vlorë nuk kishte flamur në shtëpi. Shtetformuesit ranë në hall dhe vështruan njëri tjetrin të hutuar. Atëherë ngrihet miku im Hydai efendiu dhe thotë se në dhomën e gjumit të Eqerem beut varet në mur një flamur shqiptar, i futur në një kornizë të bukur. Dhe pyeti se a mund të merrej pa qenë aty i zoti. Ismail beu i dha leje dhe kështu flamuri që dikur don Aladro Kastrioti ma kishte dhuruar solemnisht në Paris, shtegtoi në konakun fqinj dhe ra në duart e Ismail beut, i cili ia dorëzoi Murat bej Toptanit me porosinë ta varte jashtë, ndërkohë që vetë qëndronte në dritare. (Eqerem bej Vlora: “Kujtime”, “Shtëpia e librit dhe e komunikimit”, Tirane 2002, Vol. II, f. 14.)
Dhe ktu ka nji tjeter prove kunder theory-s s’ Ferajt kundra skënderbegasve. Flamuri qi u ngrejt n’ Vlore n’ 28 nandor 1912, asht ai qi nji pasardhs i Skanderbegit, don Aladro Kastrioti, ia pati grantu (dhuru) Eqerem beg Vlores n’ Paris, pak vite ma pare.
Integrationistat nuk mujten me pasë kenë krijues t’ nationalismit shqiptar, kahse integrationismi, si parim, asht krejt e ku ndreta e nationalismit. Ktu kena nji tjeter kundrathanie vetasgjasuese t’ Ferajt. Kjo asht dhe nji kah gjanat qi t’ habit ma teper n’ arsyetimin e Ferajt; facti se ai consideron si parardhse t’ antinationalismit shqiptar rrymen qi, n' shekullin XV kje per lufte kundra Turkey-s dhe qi ma pas continuoi resistancen kundër occupation-it turk, ndersa si krijuese të ktij nationalismi rrymen “vasaliste”- “integracioniste”.
Pra, sipas notionit t’Ferajt, krijuese e antinationalismit shqiptar asht edhe rryma qi, n' shekullin XIX dhe n' nisje t’ shekullit XX,  bani lvizjen e armatume antiosmane per lirim national. Asht tejet me interes krahasimi i ktyne definitionve me ato qi Feraj jep ma tej n’librin e vet per nationalismin dhe antinationalismin shqiptar. Nationalismin shqiptar ai e definon kshtu:
Nacionalizmi shqiptar u dallua dhe u nda prej rrymave të tjera të mendimit politik  shqiptar nga ideja se duhet vazhduar menjëherë veprimtaria politike, duke përfshirë edhe luftën e armatosur për të realizuar përputhjen e kufijve të njësisë politike me njësinë kombëtare. (H. Feraj: “Skicë…”, f. 148.)
Por kjo kje edhe nji prej motiveve t’ resistances s’ Scanderbegit. N’resistancen kundrejt msymjes turke kje tuj u kriju nji bashkim principatash qi, dalkadale, kje tuj marrë profilin e  nji shteti national alban. Historia e Occident-it mesjetar ka tregu se formationet e para shtetnore t’ krijume si bashkim principatash, kjenë pasoje e drejtperdrejt e reagimit kundrejt rrezikut t’ jashtem, kryesisht atij islamic. France, n’ nisje t’ shekullit VIII, u bashku para rrezikut arab. Mbretnit e Gadishullit Iberic, po ashtu u bashkun n’ nji shtet, si resultat i fushates s’ perbashkt kundra arabve. Allianca e Scanderbegit me Rome n dhe fuqit occidentale, pjesmarrse n’ kryqate pati  si objectiv edhe krijimin  e ktij shteti t’ bashkum shqiptar. Kjo gja u acceptu edhe n’ documentin kryesor t’ alliances, qi asht  bula (document papal)  i 21 tetorit 1463, ku Papa Pius II, decidojte perbenefitet territoriale qi paten me marre princat dhe mbretnit catholicë t’ Europes, qi kjenë tuj pjesmarrë n’ kryqaten e vitit t’ardhshem kundra turkve.
Sipas ktij documenti, Scanderbegi kje tuj marre t’ gjithe trevat e sotme shqiptare, madje edhe ma teper. N’ driten e ktij facti dhe, sipas definimit t’ Ferajt per nationalismin, Scanderbegi paraqitet si nji nationalist. Ai bajte lufte t’ pacompromis per bashkimin e trevave shqiptare n' nji shtet t’ vetem, qka pati  kenë edhe projecti i Balshes. T’ njajten gja  paten me ba edhe “qendrestarët” gegë pasues të tij, si p.sh. Bushatllijt.
Ndersa, definition-i i Ferajt per antinationalismin shqiptar asht:
E përbashkëta e rrymave jonacionaliste  shqiptare është së pari, mendimi se lufta me mjete të armatosura nuk duhet vazhduar për arritjen e përputhjes së kufijve të njësisë politike me njësinë e kombit, ose shkurt për bashkimin kombëtar”.  (ibid. f. 161.)
Paradoxi ironik asht se ky definition u pershtatet mrekullisht “vasalistëve” dhe “integracionistëve”, atyne qi kjenë per acceptimin e occupation-it turk dhe bashkpunim me Turkey-n. Sigurisht qi ata zgjedhjen e vet e argumentojshin n’ terma “rationale”; se Turkia asht fuqi e madhe dhe se ne nuk mujtna me ia dale dot n'  luften me te; se ka me u shkatrru vendi dhe nuk kena me profitu kurrgja etj.  Por kto t’ gjitha kanë kenë a rgumentet e antinationalistve shqiptarë n’ gjitha kohnat, tuj  includu kohen e jone. Kto kjenë edhe argumentet e atyne qi kjenë kundra luftes lirimtare t’ shqiptarve t’ Kosoves n’ vitet 1998-99, ose kundra luftes s’ fundit t’ shqiptarve t’ Shqipnis Lindore (trevat shqiptare n'  FYROM) kundra slavo-macedonasve. Argumentet kanë kenë po ata, ndersa ka ndryshu vetem emni i anmikut: n' vend t’ turkve janë vu serbt dhe slavo-macedonasit.
Sigurisht qi Skanderbegi e dijte mirë se lufta me Turkey-n kje shume damsjellse n’aspectin material dhe njerzor, por ai e dijte se bashkimi i trevave shqiptare n’ nji shtet kje nji challenge qi kerkojte costo t’ madhe. Ashtu sikur thojte Bismarck-u kater shekuj ma pas per Germany-n, Scanderbegi e dinte se shteti i bashkum shqiptar mujtte me u kriju “veq me zjarr dhe hekur” n’ luften kundra turkve. Kjo kje challenge at’here dhe koha e tregoi se e tille mbet i edhe pas ma teper se pesë shekujsh, n’ kohen e jone. Facti se, a janë t’ gatshem me e acceptu ket challenge dhe me i shku asaj deri n' fund, i ka dallu nationalistat nga antinationalistat qi prej asaj kohe dhe deri n’ ditet e jona. Sikur Scanderbegi me pasë “arsyetu” dhe me pasë  hekë dore prej ksaj lufte, ai pat me kenë qdo gja, por no nationalist, n’ kuptimin e kohes s’ vet natyrisht.
Tuj e definu nationalismin shqiptar si pasues t’ rrymes integrationiste osmane, Feraj, i krijon vedit detyrimin me tregu se perse nuk kane t’ drejtë integrationistat e sotem, t’ cillet hekin dore prej projectit national n’ kambim t’ integrimit european etj. Dhe a asht gabim qi kta integrationistë t’tashem, sipas standarteve theoretice t’ Ferajt, mos me u qujte antinationalistë, por pionierë t’ nji nationalismi tash per tash t’ panjoftë, por qi ka me le n’ ardhmni? N’ scheme t’ Ferajt ka edhe shume g jana t’ tjera, ma s’ pakut alogice, si bie fjala, clasification i Zogismit si rryme antinationaliste. N’ support t’ ksaj thesis, sjellet facti se Ahmed Zogu pat ardhë n’ pushtet me ndihmen e serbve. Por, kah pikpamja e Realpolitik, facti qi Zogu erdh n’ pushtet me ndihmen e serbve, nuk mjafton me e definu ate si antinationalist. Duhet pa se, a ua shperbleu serbve ket ndihmë, tuj punu per ta, apo i perdori ata, tuj ndjekë interesat nationale shqiptare?
Asht fact se, Zogu, pas ardhjes n' pushtet, u prish me serbt dhe u lidh me italiant. Me kta t’ fundit nanshkroi edhe nji alliance politico-ushtarake (Pacti i Tiranës) sipas termave t’ s’ cilles sikur me pasë nji lufte të mujtshme me Yugoslavia-n, pas s’ cilles do t’u lirojshin trevat shqiptare t’ mbetuna jashtë kufijve, at’herë kto treva duhet me iu bashkue Shqipnis s’ 1913. Sipas ktij pacti, n’ gusht t’ vitit 1941, u kriju shteti i bashkum  shq iptar. N’ vitin 1943, pas largimit të Italy, do t’u bajte restoration-i i Mbretnis s’ Pavarme shqiptare t’vitit 1928, tuj rihy n'  fuqi edhe constitutioni i vitit 1928, bashke me t’ gjithe legislationin dhe organization-in administrativ t’ kohes s’ Mbretnis. N’ virtu t’ gjitha ktyne, Zogismi mujtet me u definu si nji nationalism realpolitik dhe, vetë Zogu, na paraqitet si nji Bismarck shqiptar, i cilli n’ fillim neutralizoi forcat e mbrendshme qi pengojshin actionin per bashkimin national (lvizja politice toske-nolismi), ndersa ma pas, virtualisht, e pergatiti ket bashkim.
Feraj, derisa qi zogismin e definon si antinationalism, irredentistat kosovarë t’ kohes i classify-on si rryme nationaliste, edhe pse, kta t’ fundit, t’ udhehekë prej Hasan Prishtinas, kjenë pjese e lvizjes noliste, qi classify-et me t’ drejte si antinationaliste. Ky gabim, u tolerohet, prej Ferajt, irredentistve kosovarë, qi nuk mujten me u shfajsu as me argumente realpolitike, kahse nolistat kjenë kundra bashkimit national, ndersa Zogut nuk i tolerohet kurrgja, edhe pse n'  retrospect, gjithshka fol n’ favour t’ Zogut. Tuj i paraqitë bashkpuntort shqiptarë t’ italianve dhe germanve, gjate Luftes s’ Dyte Botnore, si ndjekes t’ traditionit “integracioniste” t’  kohes osmane, Feraj nuk ban gja tjeter veq e exhibiton thesis-in e vet n’ nji krahasim vetshkatrrues.
Sepse, derisa gjate kohes osmane shqiptarve nuk iu njifte as e drejta e emnit as ajo e gjuhes, e flamunit, madje as e drejta e futjes së të gjitha trevave shqiptare mbrenda nji njisie t’ perbashkët administrative (qka u kje njoftë boshnjakve, sirianve, egjiptianve, lybianve, tartarve, jemenasve, irakianve etj.), gjate Luftes s’ Dyte Botnore, kur n'  hapsinen shqiptare kjenë deployum trupat italo-germane, trevat shqiptare kjenë mbrenda nji shteti t’ bashkum shqiptar, me flamun shqiptar, shkolla shqiptare,  government shqiptar, parliament shqiptar, administration shqiptar, polici shqiptare, gjykata shqiptare. N’ gjitha kto institutione, gjuha qi u perdorte kje shqipja dhe no italishtja apo germanishtja. Sikur Feraj  me pasë ndjekë critere t’ rrepta shkencore, kje dashte qi ai me u ndalë tek t’ gjitha kto pika. Por Feraj nuk ka nji interes t’ tille.
Trashgimtari bashkekohas i rrymes “integracioniste” shqiptare t’ periodes osmane, nuk mujtet me kenë nationalismi shqiptar, por integrationismi  islamic shqiptar, qka asht edhe national-islamismi i Baletës dhe Ferajt. Antinationalismin shqiptar Feraj e kqyr si derivation t’ asaj rryme politico- culturale, qi ai e definon si “Panballkanizmi”. Sipas Ferajt:  
tre kritere mbi të cilat u mbështet ideja e panballkanizmit: 1. sllavizmi, për shkak se një pjesë e madhe e popujve ballkanas ishte me prejardhje sllave. Me këtë kriter “panballkanizmi” ndërthurej me “pansllavizmin”;2. ortodoksizmi, i cili përbënte besimin fetar të shumicës së popujve të Ballkanit dhe mundësonte tërheqjen në këtë mendim edhe të popujve të tjerë josllav si grekët, rumunët dhe të një pjese të shqiptarëve; 3. “armiku i përbashkët osman dhe austriak” kundër të cilit duhet të bashkohen të gjithë popujt e Ballkanit, në marrëveshje me njëri tjetrin dhe me “forcat e veta” të çlirohen prej tyre; 4. ideologjia komuniste, në variantin komunist dhe socialdemokrat në të cilin u zhvillua ideja e panballkanizmit. (ibid. f. 117.)
Kjo thesis e Ferajt, qi gjithsesi ai kje dashte me u thane se ka kenë dhe e t’ tjerve para atij, asht e sakte e thane kshtu n’ pergjithsi. Por, Feraj gabon kur definon versionin shqiptar t’ “panballkanizmit” t’ cillin ai e kqyr dhe si burim t’ enverizmit. Feraj e definon kshtu “panballkanizmin” shqiptar, t’ cillin e shef si t’ prejardhë prej traditionit t’ bashkpunimit me popujt balkansa:
Në shekullin XIX, brenda kësaj tradite të gjerë dalloheshin rrymat politike konkrete, të cilat në çdo rast, sipas prirjes dhe lidhjeve kryesore emërtoheshin “sllavofilë” ose edhe më konkretisht “ serbofilë”- ata që ishin të lidhur kryesisht me sllavët, përkatësisht me serbët dhe “grekofilë” ose “grekomanë”- ata që ishin të lidhur kryesisht me grekët. Termi “panballkanist” do të përdoret përdoret për të shënuar të dy këto rryma politike shqiptare dhe nënllojet e tyre duke u bazuar në një kriter përbashkues të tyre: mbizotërimi i identitetit gjeografik ose ideologjik (në mesjetë dhe në kohën e re edhe fetar- kristian- ortodoks) ose të tria së bashku mbi identitetet e tjera, veçanërisht mbi identitetin etnik- kombëtar. Të qenit ballkanas, për këto rryma, është vlera legjitimuese e veprimtarisë politike, instanca më e lartë e përligjies së aleancave dhe armiqësive në konstelacionin e dhënë të forcave politike. Ndërsa konkretisht 
panballkanizmi është paraqitur si një rrymë sllavofile (serbofile) dhe grekomane. (ibid. f. 122-123.)
Termat “sllavofil” dhe “grekofil” Feraj i perdor n’ sense:  
Me emrin sllavofilë shënohet ajo rrymë politike shqiptare e cila në veprimtarinë e vet iu përmbajt pikëpamjeve, praktikave dhe programeve politike të nacionalizmit serb (dhe malaze e, bullgar) për shqiptarët... Me emrin grekofil shënohet ajo rrymë politike shqiptare, e cila në veprimtarinë e vet iu përmbajt pikëpamjeve, praktikave dhe programeve t ë nacionalizmit grek për shqiptarët. (ibid. f. 123-130.)
Sikur kam thane dhe n’ fillim t’ analysis teme t’ paradigme-s s’ Ferajt, pika e dobet e mendimit t’ Feraj asht se ai nuk involvon si category analitice perkatsin geographice t’ “panballkanistëve” shqiptarë dhe sasin  e tyne n’ regione t’ ndryshme, si dhe motivet  e tyne. Por kto jane dy probleme shume t’ randsishme, pasi prej tyne zbulohet:
a)N’cillin region t’ Shqipnis gjinden, ma s’shumti “panballkanistët”?
b) Cillat jane motivet, gjegjsisht interesat dhe sentimentet qi i bajne nji pjese t’ shqiptarve me bashkpunu me serbt dhe me greekt dhe pjesen tjeter me i kundreshtu kta? Kur kta njerez e bajne kete per arsye se jane recrutu prej sherbimeve secrete serbe apo greeke, pra k ur jane mercenarë politicë, kjo nuk asht nji gja e complicume. Ksi njerzish ka si n' Toskni ashtu dhe n’ Gegni. Gjanat complicohen kur asht fjala per elita politice, qi dalin haptas me thesis serbe dhe greeke dhe megjithate kane supportin e popullsise n' do treva.
  Kjo gja nuk ndodh n' Gegni,  por  ndodh n' Toskni. N' Toskni, nji leader politic, nji levizje politice apo  nji parti, mujtet me dale haptas me thesis proserbe dhe progreeke dhe me pase supportin e pjeses ma t’ madhe t’ popullsis. Shpjegimi i ksaj phenomene asht tek interesant. N’Gegni, popullsia ka interesa t’ kunderta me programet nationaliste serbe dhe resentment antigreek. N’ Toskni popullsia dan t’ njajtat interesa dhe resentmente antigege me serbt dhe bulgart. Interesat convergojne n’ virtu t’ aspirationit t’ perbashkt me subjugatu dhe dominu gegt. Ndersa kundrejt Greece Tosknia ka pasë ma teper se nji sentiment qi ka ar dhë prej religionit t’ perbashket orthodox (edhe islamismi bektashian tosk ka shume gjana t’ perbashkta me crishtenimin orthodox), por edhe kah afersia culturale. Kto sentimente kane determinu orientimin e Tosknis kah Greece. Kjo prej interesit tosk me siguru ndihmen greeke per dominationin e shtetit shqiptar, gja qi kje e dukshme n’ kohen e Ali Pashe Tepelenes, Ismail Kemalit, Fan Nolit, n' vitet 1978- 91 t’ regime enverian dhe n'  vitet 1997- 2004 t’ regime tosko-majtist. “Panballkanizmi” shqiptar, me support n'  shtresat e gjana t’ popullsis, asht nji phenomenë exclusivisht toske.
 Feraj nuk e ban ket gja, kahse ai do t’u ndodhte para factit se, ata qi ai i qun “panballkanistë”, gjinden ma s’ shumti n’Toskni, ku elitat “panballkaniste” kanë pasë dhe kanë dhe supportin e popullsis. Perndryshe n’ Gegni, “panballkanistët”, gjegjsisht proserbt dhe progreekt, nuk e kanë su pport-in e popullsis. 
Feraj paraqet si veti t’ perbashkta kryesore t’ “panballkanizmit” shqiptar iden se “Armiku kryesor i shqiptarëve është Perandoria Osmane” (ibid. f. 132.) si dhe ate qi e definon si “resentimenti antimysliman”. (ibid. f. 134.) Por Feraj len pa permende resentmentin antigeg t’ toskve, si dhe resentmentin anticatholic shka jane constituente kryesore, s’ bashkut me antiislamismin kah pikpamja orthodoxe. Natyrisht qi Ferajt nuk i intereson aspecti anticatholic i “panballkanizmit” orthodox sepse per islamicun Feraj catholicismi asht nji religion i urrejtshem.
Idet e “Skicë…” propagandisti i palodhë stakhanovist Abdi Baleta, i vulgarizon per publicun e gjanë dhe i pertyp dhe i ripertyp, n' article t’ pafund me gjatsi astronomice.
&nbs p;
Genealogy e antinationalismit dhe e nationalismit shqiptar
 Cilla asht genealogy-a e drejtë e  nationalismit dhe e antinationalismit shqiptar? S’ parit duhet thane se sintagma “antinationalism shqiptar”, nuk asht shterruese, kur asht fjala per bartsit shqiptarë t’tij. Bartsit shqiptarë t’ antinationalismit shqiptar dahen n’ dy groupe:
1)Nationalistë tosko-epirotë.
2)National-islamistë shqiptarë, ndryshe arnautë.
Nationalism tosko-epirot asht emni ma i sakt qi mujtet me iu vu ides qi basohet tek ndjenja e superiority tosk vis-a-vis gegve, prej s’ cilles derivon dhe aspirationi tosk me subjugatu dhe dominu nji pjese t’ Gegnis, por aq t’ madhe sa mos me u ba rrezik per dominationin tosk, pra gjithhere ma t’ vogel se Tosknia.  Kjo kerkohet me u realisu me ndihmen e Greeces dhe t’ Serbia-s.Pavarsisht se, perkohsisht, mujtet me kriju nji njisi shtetnore t’ pamvarun shqiptare, objectivi i ksaj linje asht afrimi dhe bashkimi i ktij shteti me Greece. Tosko-epirotismi e ka originen qi n’ Antiquity, me Mbretnin Epirote t’ hellenizume. Pas christianisimit, tosko-epirotizmi u potencu kah facti qi Tosknia ndjekte ritiin lindor orthodox. N’Mesjete, symbol i tosko-epirotizmit asht Despotati i Epirit, i krijum n’ vitin 1204, i cilli kje nji shtet qi u mbajt kah allianca tosko-greeke.
Islamisimi i ma teper se gjyses s’ popullsis toske, nuk e dobsoi tosko-epirotismin. Tosko-epirotizmi continuoi me kenë nji determinante e zhvillimeve shqiptare edhe n’ kohen e occupimit osman. Ky parim u materializu n’ Pashalli kun e Janines t’ Ali Pashe Tepelenes. Ky pashallik u mbajt grat alliances tosko-greeke. Dasia religiouse u kapercye, me gjase grat tradition-it t’ hershem t’ lidhjes tosko-greeke. Fjalt e maposhtme t’ Ali Pashe Tepelenes, qi ai ua ka thane krenve greekë, jane nji dishmi e factit qi pashalliku i tij kje tosko-epirot:
Sjellja ime ndaj jush, ka qenë udhëhequr gjithmonë nga ndjenjat e besimit dhe të konsideratës për të gjithë kohët. Cili pasha ju ka trajtuar siç ju kam trajtuar unë? Kush tjetër veç meje ka rrethuar me aq respekt priftërinjtë dhe objektet e besimit tuaj fetar? Cili vezir tjetër do t’ ju jepte privilegjet që ju gëzoni? Ju bëni pjesë në këshilltarët e mij. Policia dhe administrimi i provincave të mia janë në duart tuaja. (F. C. H. L. Pouqueville: “Histoire de la Regeneration de la Grece”, Paris 1825, Vol. II. f. 35-40.- citue sipas: Ilir Ushtelenca, “Diplomacia e Ali Pashë Tepelenës”, “8 nëntori”, Tirane 1983, f. 258-259.)
N’ 21 gusht 1821, kreu i Revolutionit Greek, Dimiter Ipsilanti, iu drejtoi nji pershndetje krenve toskë, muslimanë dhe orthodoxë, qi paten ba nji pact me greekt, per lufte kundra osmanve:
  Ju o toskë trima nuk e keni origjinën as nga nga anatolitët  (turqit) shpirtvegjël, as nga skithët e palavdishëm. Ju jeni pasardhës të stërgjyshërve heronj; tani të bashkuar me ne për liri, jeni vëllezërit tanë. Pasi të fitohet liria do t’ ju kemi bashkëpjestarë dhe emri tuaj do të mbetet padyshim i pavdekshëm. (Notis Botzaris, “Visions balkaniques dans la preparation de la Revolution Greque”, 1789-1821, Paris 1962; citue sipas: Koli Xoxi, “Lufta e popullit greek për pavarësi: kontributi shqiptar”, Shtepia botuese enciklopedike, Tirane 1991, f. 263.)
Ky tradition continuoi edhe pas Revolutionit Greek. Eqrem beg Vlora na zbulon nji episod deri ma tash t’ panjoftun t’ kryengrejtjes toske t’ vitit 1847, n’ krye t’ s’ cilles kje Mahmud beg Vlona, baba i Ismail Qemalit. Ekrem beg Vlona thote se krent e kryengrejtjes, muslimanë dhe orthodoxë, bane nji declaration me shkrim ku kerkojshin bashkimin e Tosknis me Greece:
 Ai gjendet sot në bibliotekën e parlamentit grek në Athinë dhe është një vendim i Kuvendit të krejt Labërisë më 18 mars 1847, nën kryesinë e Mahmud bej Vlorës, të Abdyl bej Delvinës dhe të Myslym Gjonlekës (i biri i Zejnel Gjonlekës), ku i bëhej thirrje mbretit grek të mbështesë kryengritjen shqiptare kundër Turqisë, në këmbim të krijimit të Mbretërisë greko-shqiptare, brenda së cilës secili komb do të qeverisej në mënyrë të pavarur dhe vetëm personi i sundimtarit si dhe ushtria e marina do të ishin t ë përbashkëta. Kërkesën e kanë nënshkruar 44 figura të shquara shqiptare (ndër to vetëm pesë ortodoksë). (Eqerem bej Vlora: “Kujtime”, “Shtëpia e Librit dhe e komunikimit”, Tirane 2002, Vol. I., f. 157.)
Mahmut Pashe Vlona promotoi tradition-in e dergimit t’ fmijve t’ paris muslimane toske, me studiu n’ shkollat greeke. Ismail Qemali kje muslimani i parë qi shkoi n’ gjymnazin “Zosimea” t’ Janines, n’ mes t’ viteve ‘50 t’ shekullit XIX. Ai u pasu prej shume t’ tjerve n’ brezat e ardhshem. N’ fact, thujse krejt elita toske e “Rilindjes’, muslimanë dhe orthodoxë pat dalë prej shkollave greeke, nji pjese e madhe prej “Zosimea”.
Tosko-epirotismi mbeti i forte dhe pas krijimit t’ shtetit shqiptar. N’ vitin 1914, n’ Gjinokaster u proclamu authority autonom i Vorio-Epirit, qi synojte me me i shkepute shtetit shqiptar pjesen ma t ’ madhe t’ Tosknis, n’ vijen Korqe-Berat-Himare. N’ 17 maj 1914, Princit von Wied, i ndodhun para pression-it greek dhe tosk, nanshkroi me perfaqsuesit vorio-epirotë, Protocol-in e Corfu, sipas t’ cillit iu njifte statusi autonom i ktij regioni.  
N’ virtu t’ afersis traditionale tosko-greeke, kryeministri greek, E. Venisellos, i pati  kerku Conference-s s’ Paqes n’ Paris, n’ vitin 19919, qi edhe nji pjese e trevave t’ Tosknis, me iu dhane Greece, pavarsisht se ato ishin t’ banume prej shqiptarsh:
Në Greqi ndodhen kështu shumë njerëz me origjinë shqiptare. Për një koincidencë të rrallë, në Qeverinë e përkohshme që unë pata formuar në Selanik, ishin dhe gjenerali Danglis dhe admiriali Konduriotis, që të dy me origjinë shqiptare. Tani kryetari i Këshillit të Ministrave përdor gjuhën shqipe kur shkon tek e jëma, sepse k jo flet vetëm shqip.
...Nuk është nevoja t’ ju them se në kohën e luftës së madhe të pavarësisë, 100 vjet më parë, shumica e krerëve ushtarakë të kombit grek ishin me origjinë shqiptare. Kështu Boçari dhe Miauli. (Arben Puto: “Çështja shqiptare në aktet ndërkombëtare pas Luftës së Parë Botërore”, Vol, “Albin”, Tirane 2001, f. 143-145-146.)
Cillido mujtet me e imaginu sesi kane mbetë gojhapet ata shqiptarë qi kjenë pergatite me e zane “mat”, kryeministrin greek, me argumentin se edhe popullsia e Greece u perbajte prej nji numri t’ madh shqiptarsh, pranej Greece nuk pati  t’ drejte me kerku ma teper treva shqiptare.
Antinationalismi shqiptar, n’ version, nationalism tosko-epirot,  asht perftu n'  linjen: 
 -Epirotët e Mbretnis Epirote t’ Lashtesis (toskt); alliatë t’ macedonasve dhe anmiq t’ illyrve (ardianve dhe dardanve)
 -epirotët ortodoksë (toskt) e Mesjetes, alliatë t’ serbve, byzantinve dhe bulgarve
 - Despotati Epirot i vitit 1204; occupues i Principates gege t’ Arbnit, n’ alliance me slavt.
 -“vasalistët” e turkve n’ shekujt XIV- XV
 -“integracionistët” e periudhës së occupation-it osman
 - Pashalliku i Ali Pashë Tepelenës
 - Lidhja e Janines (Tosknis)
&nbs p;- leadership-i tosk i kryengrejtjeve të viteve 1908-1912 (me n'  krye Ismail Qemalin)
  - rrymat politike toske n'  shtetin shqiptar t’ krijum n’ 1912; tuj nisë qi prej government-it së Ismail Qemalit
  - “Krahut Kombëtar” (vatra e t’ gjitha lëvizjeve politice toske n'  vitet 20-40- respektivisht:
 - Nolizmi,
 -“Balli Kombëtar”
 - PKSH
 -shteti communist  shqiptar i pasluftës
 -grupimet politike toske t’ viteve 90 e knej:
 -Partia Socialiste dhe regime tosko-epirot i krijum prej saj pas luftes civile t’ vitit 1997
 -Partia Republikane, Partia Demokrate, Partia “Aleanca Demokratike”, Partia Socialdemokrate”, Partia Democrate e Reformuar.
Critice qi mujtet me iu ba theory-s s’ antinationalismit shqiptar si nationalism tosko-epirot, asht se, Partia Socialiste, pas vitit 1997, kur u rikthye n’ pushtet, ka ndjekë nji linje proamericane. Si argument sjellet attitude e government-it “Majko” gjate luftes n’ Kosove etj. Por, kjo asht veq dukja e gjanave. E verteta qi asht tej saj, asht se Partia Socialiste u rikthye n’ pushtet, tuj pasë support-in e kahut progreek t’ politics americane. Kahu progreek i politics americane e riktheu PS n’ pushtet, n’ mnyre qi e majta toske me e shndrrue Republic t’ Shqipnis n’ nji colony greeke.
Por, linja progreeke e politics americane, vis-a-vis Republic t’ Shqipnis, vijte n’ kundreshtim me politicn americane, specificisht kundrejt Kosoves, por edhe FYROM-it, qi consistojte n’ supportin e shqiptarve me i hikë dominationit slav dhe me u rrite si nji factor regional. Ky kundreshtim kje evident, kahse Greece kje alliatja historice e Serbia-s, ndersa e majta toske n’ pushtet kje dhe asht antigege e specificisht antikosovare.
Problemi kryesor i diplomacis americane gjate luftes n’ Kosove kje me kriju nji antinomy prej ktyne gjanave t’ kundreta, tuj e ba t’ majten toske n’ pushtet me punu n’ linjen americane t’ lirimit t’ Kosoves. Kahu progreek i politics americane bani qdo gja qi kjo mos t’u arrijte dhe n’ ket gja pati dhe ndihmen e madhe t’ s’ majtes toske. E majta toske n’ pushtet,  e cilla pati  nan contro l lvizjen staliniano-enveriane t’ Kosoves, t’ krijume qi gjate regime enverian, bani qdo gja qi pati  n’ dore, me e qite kte lvizje n’ krye t’ luftes shqiptare n’ Kosove.
Kjo kje nji karte e pelqyeshme per kahun progreek t’ politics americane, i cilli e perdori ate me e ba government-in american, me hekë dore kah commitment-i n’ favour t’ shqiptarve t’ Kosoves. Drejtori i Pergjithshem i CIA-s, Greeko-americani, George Tenet, alias Jorgji Thanasi, tosk orthodox kah Qeparoi i Himares, declaroi n’ nji hiering t’ Congress-it t’ SHBA-ve se lidershipi i UÇK asht marxist. T’ njajten gja tha edhe philogreeku Richard Hollbrook, pas nji takimi n’ Junik me njerzit e UÇK-s, n’ qershor 1998. Millosheviqi e lejoi ket takim, me gjase, shi me ia dhane mujtsin Hollbrook-ut me e thane ket gja. Por, si Tenet, ashtu dhe Hollbrook, nuk  thane se, krijues dhe sponsorues t’ linjes marxiste n’ rrad het e resistance-s shqiptare n’ Kosove, kje e majta toske, e cilla pati dhe support-in e linjes progreeke n’ Washington. E majta toske n’ pushtet, u mundu qi, me ane t’ fractionit marxist t’ UÇK, me e kthye luften lirimtare n’ Kosove, n’ nji lufte civile ndershqiptare, sipas shembullit t’ luftes partisane n’ Shqipnin e 1913-s, n’ Luften e Dyte Botnore.
N’ Washington prevaloi linja e Pentagonit per support t’ luftes s’ shqiptarve dhe CIA u detyru me hy n’ ket linje. N’ kto rrethana, per americant u ba i domosdoshem nji ndryshim n’ pushtetin tosk progreek, n’ Tirane, t’ cillin ata vete e paten sjelle n’ pushtet. Njeriu kryesor n’ scheme greeko-serbe per sabotimin e luftes shqiptare n’ Kosove kje Fatos Nano. Americant decidun me e zvendsu ate me nji njeri, qi pati  me i ndjeke si textbook udhzimet e tyne. Americant e zvendsun kryeministrin, publicisht antikosovar, Fatos Nano, me Pandeli Majkon.
Ky i fundit nuk kje ma pak antikosovar se Fatos Nano dhe n’ fillim t’ luftes n’ Kosove, kje shprehe n’ po ato terma si Fatos Nano, kundra luftes lirimtarve t’ shqiptarve t’ Kosoves. Por, Majko, ndryshoi sepse, tuj kenë nji kurrgja n’ politic, atij iu ofrue prej americanve posti i kryeministrit.  Majko e lujti rolin e kryeministrit prokosovar, n’ perioden ma dramatice t’ luftes, kur u ba dbimi massiv i shqiptarve t’ Kosoves dhe fushata ajrore e NATO-s. Nji vit pas emnimit si kryeminister, Majko, proamerican, muer si shperblim prej partis s’ vet rrezimin n’ Congress, ku candidoi per kryetar kundra Fatos Nanos. Sikur, kqyret, proamericanismi i PS dhe supporti i saj kundrejt luftes n’ Kosove, asht nji phenomenë e complicume, ku dukja e jashtme e gjanave asht mashtruese. 
Genealogy t’ national-islamismit shqiptar kam me e ba ma tutje n’ ket liber. 
Sa per nationalismin e vertete shqiptar, ai virtualisht nuk ka existu, ma s’ parit sepse nuk ka existu nji nation shqiptar. Ata qi sot quhen “shqiptarë” historicisht jane qujte  gjate gjithe history-s “gegë” dhe “toskë”, ndersa sipas periodave:
- “illyrë” dhe “epirotë”, n’ Antiquity
-“albanë” dhe “epirotë” n’ Mesjete
-“turkë”, “latinë” dhe “greekë” gjate occupation-it osman
 T’ dy palet u dajshin, non vetem n’ aspectin ethnic, por edhe n'  ate religious. Toskt, historicisht paten kenë orthodoxë , por gjate occupimit osman, pak ma teper se gjysa e tyne u bane muslimanë t’ deges shiite. Nders a gegt qi historicisht paten kenë catholicë, gjate occupimit osman kjenë ba, n’ 85% t’ tyne, muslimanë, kryesisht t’ ritit suni.
Tuj kenë se Islami nuk e njifte identity national (sikur kam me argumentu ma poshte), derisa muslimant gegë, n’ shekujt pas convertimit, e hupen vetdijen nationale albane, toskt nuk e paten pas kurrhere nji vetdije nationale, veq  asaj epirote qi kje prohelene.Islamismi i gegve e frenoi process-in e constitutimit national alban, qi u kulmu n' shekullin XV, n' luftnat e Scanderbegit. Asht krejt e pavertete ajo qi thote Baleta, n’ replice me editionin e pare t’ ktij libri, se:
Nuk do dhe madje nuk arrin të kuptojë ky i fandaksur me urrejtje antiislamike se qënien kombëtare të shqiptarëve nuk mund ta konceptosh e ta perceptosh pa elementin e besimit mysliman, duke lënë mënjanë faktin që shqiptarët u fo rmuan si komb modern nga popull mesjetar në procesin e islamizimit, pa elementin e tiparin karakteristik të fizionomisë së tyre të sotme kombëtare, përkatësinë e shumicës dërrmuese të njerëzve në besimin islam.Rimëkëmbja”, 14 maj 2002, f. 1-shtojcë)
Baleta nuk e shpjegon sesi u ba i mujtshem formimi i shqiptarve si “komb modern”, n' process-in e islamisimit. Phenomena e formimit t’ nationve moderne asht exclusivisht europeane e chrishtene. Process-i i formsimit t’ nationve n' Europe nis me damjen e Empire-s carolinge n'  Verdun dhe vijon gjate Mesjetes. N' kete process religioni i chrishtenë, catholic dhe orthodox, pati rol constituiv pasi me systemin e vet t’ shejtorve sigurojte nji pike devotioni specific t’ bashksis. Kshtu  Spain pati  Santiago t’ Compostela-s, Hungary pati  San Stephen, Arbnia Zojen e Kshillit t’ Mire etj.  iv>
 Ky process u fut n'  phase ma t’ nalte  n' Paqen e Westphalie-s (1648) kur fillon dhe era e nation- shtetit. N’ boten islame dhe n' Empire-n Osmane, si pjese e saj, nuk u vune re kurrfare process-esh t’ ktij lloji, deri n’ decaden e trete t’ shekullit XX, kur Mustafa Kemali ndjeki modelin european me kriju nation-shtetin turk. Shqiptart nuk mujtshin me u ba “komb” modern n’ process-in e islamizimit sepse Islami nuk njifte kurrfare identity national, por vetem identity-n religious, sikur kam me e tregu n'  capitullin vijues. Islamisimi nuk stimuloi por nderpreu process-in e constitutimit national alban.
 N’ rast se shqiptart kjenë formu si “ komb” modern n' process-in e islamisimit, perse u desht me u ba n' shekullin XIX experimenti utopian i “Shqiptarisë”? Aty kah fundi i shekullit XIX, kur t’ gjithe nationet e tjera t’ Balkans i paten krye levizjet e tyne nationale dhe i paten ndertu shtetet e veta, do njerëz n' vilajetet e Shkodres, Shkupit, Janines dhe Monasterit, decidun me gjetë nji emen me fillu lvizjen nationale t’ popullit t’ fundit balkans qi nuk kje liru.
Emnat historicë “Arbni” dhe “arbën” (“Albania” dhe “alban”)  nuk mujtshin me u evocue kahse ato nuk paten me u acceptu as prej toskve-si emna gegë, por  as prej muslimanve-si emna i crishtenë. Kje e kjarte se challenge i “rilindsave” shqiptarë nuk kje me sque kujtesen historice nationale tek nji bashksi qi dajte t’ njajtin religion (christiane) dhe qi pati  ndihmu n’ rujtjen e vetdijes nationale, si n’ rastin e nationeve t’ tjera ballkanase, por me kriju nji nation t’ ri, prej popullsive qi u dajshin no veq ethnicisht, por edhe religiousisht, sikur kjenë toskt dhe gegt.
Notioni i ksaj vetdijeje nationale t’ re duhej me kenë i tille qi devotioni kundrejt saj me perjashtu no vetem dasit regionale, por edhe ato religiouse. Me e sendertu ket utopia u gjindën emnat “Shqipni” dhe “shqiptar”, tuj u shpresu se ata do t’ u pelqejshin prej t’ gjitha palve. Por, keta emna, krejt t’ panjoftun, nuk ngjallshin kurrfare sentimenti tek njerzit dhe nuk evocojshin kurrfare kujtese historice.Idea nationale shqiptare, “Shqiptaria”, njiherit edhe nationalismi shqiptar, u perpunu si nji religion laic, sipas parimit t’ utopismit secular, qi atbote kje n'  prag t’  zenithit t’ vet. Utopismin e “Shqiptaris” si nji religion laic, e shprehte ma s’ mirit manifesto i saj, vjersha e Pashko Vases “O moj Shqypni” (1882), n’ thirrjen qi u bajte “shqiptarve”: 
                    E mos shiqoni kisha e xhamia,
                    feja e shqyptarit asht shqyptaria!
Mbi ket gja Noli do t’ shkrujte n’ 27 mars 1908 tek “Kombi”, Boston:
Natyrisht që koha rrëfeu se këta patriotë qenë si njerëz që bërtisnin në shkretëtirë... Pastaj perëndia e re që u proklamua ish e panjohur ne populli, e harruar, e varrosur. Krerët fetarë e çkishëruan dhe populli i varfër largohej prej saj si me eksorkismë kur i dëgjonte emrin. Dhe u provua që kjo methudë, në vent dermani pruri një tjatër largim, se emri “shqiptar” arriu në këtë kohë të lumtur të rrëfe një një njeri pa fe, që ka vrarë perëndinë, që ka shkelur zakonet e stërgjyshërve, që ka dalë jashte kanunit të Lek Dukagjinit, “farmason”  që thëthin gjak njeriu. (Fan S. Noli, “Vepra”, Akademia e Shkencave e RPSSH, Tiranë 1988, vol. II. f. 147.)
Kshtu, “Shqiptarizmi” u dishmu si nji utopia fatkeqe, e para n’ rradhen e utopiave qi provun shqiptart n’ shekullin XX, qi edhe 120 vite pas proclamationit nuk u ka dhane kurgja t’ mire shqiptarve. Prej knej, paraqitja e t’ ashtuqujtmit nationalism historic shqiptar si nji mnyre me siguru benefite materiale per bartsit e vet. N’ nji report qi legata italiane n’ Tirane, i bajte government-it t’ vet n’ 15 janar 1933, shkruhet:
Përcaktimi “nacionalist” në Shqipëri ka një kuptim të ndryshëm nga ato të vendeve të tjera; është fjala jo për një ideal, por pothuaj për një profesion. Gjithë naci onalistët, sikurse edhe të tjerë shqiptarë, kanë ndërgjegjen elastike dhe vazhdojnë qëndrimin më adapt, jo për të arritur në ideale të larta, por në ato të afërtat, në sadisfaksion material. Ato janë në proncip në kundërshtim me nacionalistët italianë, megjithëse janë të gatshëm të pranojnë çdo ndihmë bujare ose mbrojtje. (citue prej: “Dokumenta e materiale historike nga lufta e popullit shqiptar për liri e demokraci”, 1917-1944: “Botim i Drejtorisë së Arkivave Shtetërore të RPSH, Tirane 1959, dok. nr. 245, f. 251.)
Ky definition vlen dhe per t’ ashtuqujtmit nationalistë shqiptarë  bashkekohas, qi kryesisht jane national-islamista.
Nationalismi shqiptar nuk mujtet me existu veq n' formen e “albanismit” derisa nji “Rilemje Nationale”, duhej me kenë, prej vete notionit, nji Rilemje Albane gjegjsisht catholice. Nat ionalismi shqiptar kje dashte me le si nji continuim i tradition-it albano-scanderbegas, pra si nji national-christianism alban geg. Por kjo nuk ndodhi per shkak se gati 85% e gegve kjenë dhe jane t’ religionit islam. Derisa kjo nuk u ba mujtet me u fole veq per nji ersatz nationalism shqiptar.
E verteta e trishtueshme asht se nationalismi alban practicisht nuk existon si nji force relevante dhe ndoshta nuk ka me existu kurrhere. Shkaku kryesor asht pikrisht damja prej rranjve historice albano-skanderbegase. Gjithsesi mujtet me u fole per nji protonationalism (term i Erich Hobsbawm) alban geg, i cilli e ka originen tek sentimenti proroman i illyrve. Piknisja e protonationalismit alban geg, asht per mendimin tem, n’vitin 1208. N’ ket viti, Princi i Arbnit, Demetrio, principata e t’ cillit atbote kje e rrezikume prej nji coalitioni epiroto-slav, qi dojte me e annexatu ate, bani nji levizje t’ shkel qyme geopolitice, tuj iu drejtu per ndihme Papes Innocenti III. Gegnia, qi prej vitit 732, kje kthye forcnisht n’ ritin orthodox. Princi Demetrio i kerkoi Romes “me i dergu nji legat, me e ushtrue ate n’ pastertin e besimit catholic”. (L. Thaloczy, K. Jirechek, M. Sufflay, “Acta et Diplomati res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, Vol. I, Wien 1913. doc 133.)
Papa Innocenti III, iu pergjegj mbrenda mujit, tuj acceptu kerkesen dhe tuj e qujte Princ Demetrion: “nobili viri Demetrio, Arbanensi principi” (ibid. doc. 133.)
  Nationalismi alban pak a shume ka existu n' linjen:
 -Illyrt e dy mbretnive nalt Shkumbinit (gegt)
-Albant catholicë (gegt)- aleatë të normanve dhe Anjou-inve
-Principata e Arbnit
- Principata e Balshajve
- Shteti i Skanderbegit
- Resistance gege antiturke
- Pashalliku i Bushatllijve-
- Lidhja e Parë e Prizrenit, fractioni i Preng Bibe Dodes
-Fractioni catholic dhe procatholic i lvizjes nationale t’ viteve 1908-1912 (Terenc Toqi, Dede Gjo Luli, Riza beg Kryeziu).
-Mbretnija e Zogut
- Shteti i bashk um shqiptar gjate Luftës së Dyte Botnore
- Lidhja e Dyte e Prizrenit
-Lidhja Democratice e Kosoves e drejtume kah Ibrahim Rugova dhe Partia Democratice e Shqipnis e drejtume kah Sali Berisha
Nji pjese e madhe e ketyne njerzve jane muslimanë, por ata kane krye veprime qi nuk mujtet me i shpjegu ndryshe veq me factin qi ata paten nji impetus cryptocatholic n’ vedvedi. Kshtu, e.g. n’ 1787 Kara Mahmud Pashe Bushatlliu, n'  alliance me Emperorin e Shejtë Roman, Joseph II ,  pati  nji plan me kriju nji mbretni shqiptare catholice-Joseph II i qoi nji leter dashamirse dhe nji kryq argjendi-por plani deshtoi per shkak t’ reactionit islamic;  Zogu I u martu me nji catholice dhe e ktheu mbiemnin e vet n' formen e dikurshme, kur fisi i vet kje catholic, tuj i hekë prapashtesen turke “olli” etj. 
Sot nationalismi constructiv tek shqiptart mujtet me existu vetem si national-christianism alban geg. Tek kjo sintagme une me fjalen “christianism” kuptoj Christianismin Occidental, pra Protestantismin dhe Catholicismin.
Duhet vequ facti se dy  linjat politice me determinanta ethnice (toske dhe gege) kane kenë n’ nji conflict permanent me njana tjetren.

Scopri il Blog di Yahoo! Mail: trucchi, novità, consigli... e la tua opinione! __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
shkrelim | 9 May 15:02 2008
Picon

Re: Kur’ani fisnik dhe rrotullimi i Tokës

O Senad, mos je shok i atij vehabiut qe, me urdherin e Allahut, vjetin e kaluar, vrau te jatin ne ullishten e Ulqinit? Nese po, atehere nuk dua te te takoj, perndryshe, nese je mysliman i vertete, po me gjithe qef. Ti me pate premtua edhe veren qe shkoi se do te takohemi por nuk ndodhi edhe pse kam qendrua ne Shtoj per 6 jave.
Sa per korruptimin e shkrimeve te shenjta, vetem mund te shpekulojme sepse origjinal nuk ka te asnjerit. Ti, nese verete e di historine e Islamit, duhet ta dijsh se Kurani eshte finalizua vetem ne shek IX.
 
 
 
In a message dated 5/8/2008 5:54:49 P.M. Eastern Daylight Time, senadmakovic <at> yahoo.com writes:
eshte pak problem nga Mark Shkreli ta konceptoj dhe ta kuptoj Shkrimin e Shenjt, sepse prej problemeve si puna e Markut ka ardh deri te falsifikimi dhe humbja e origjinalitetit te Bibles, duke e bere Biblen te thote fjalet cka shkruesit kane pas deshire te thojn.
 
Mark kisha pas deshire qe kur te vish veres ne Ulqin, te me lajmerosh dhe te takohemi ne personalisht...



Wondering what's for Dinner Tonight? Get new twists on family favorites at AOL Food.
__._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
shkrelim | 9 May 15:04 2008
Picon

Re: Kur’ani fisnik dhe rrotullimi i Tokës

Vertete se po, i kohes qe nuk ishte e korruptuar nga vehabite.
 
In a message dated 5/8/2008 6:41:08 P.M. Eastern Daylight Time, agim.jakupi <at> yahoo.com writes:
O shkreli, po te kuptoj... me fal qe te replikova, tani verejta se qenke njeri i kohes antike....



Wondering what's for Dinner Tonight? Get new twists on family favorites at AOL Food.
__._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___
shkrelim | 9 May 15:11 2008
Picon

Re: Kur’ani fisnik

"naten apo diten" domethene ekzakt ata qe thote, mund te ndodh  ne cdo moment gjate dites apo gjate nates. Po, termeti mund te ndodh ne cdo kohe -- diten apo naten, shiu mund te bie ne cdo kohe -- diten apo naten. A do te thote kjo se toka eshte e rrumbullaket???? Zgjohuni nga hipnoza e urrejtjes.
 
 
 
In a message dated 5/8/2008 6:42:45 P.M. Eastern Daylight Time, ajnisinani <at> yahoo.com writes:
natën apo ditën



Wondering what's for Dinner Tonight? Get new twists on family favorites at AOL Food.
__._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___

Gmane