Sulo Gradeci: Ju tregoj ato që nuk janë thënë për Enverin
Bisedë me zotin Sulo Gradeci, ish-përgjegjës i grupit të shoqërimit të Enver Hoxhës

Nga: APOSTOL DUKA

Duke shërbyer pranë Enver Hoxhës për më shumë se tridhjetë vjet, Sulo Gradeci ka lënë natyrshëm gjurmët e veta në politikën shqiptare, për të mos thënë se ka ndikuar ndjeshëm në të. Jo më kot thuhej në atë kohë se, para tij, dridheshin edhe shumë nga anëtarët e Byrosë Politike, të cilët e kishin shumë të qartë se, po të prisheshin me shefin e rojave të Enver Hoxhës, një ditë mund të mos ishin më të tillë. Vetëm dy njerëzve iu bindej pa kushte ai burrë: Enver Hoxhës dhe bashkëshortes së tij, Nexhmijes. Ishe shumë e vështirë të lidheshe e të afroheshe me të edhe për shkak se ishte i zënë me punë pothuajse gjatë gjithë kohës, edh pse profesioni i kishte ngulitur nëpër vite shprehinë se, me sa më pak njerëz të kishte të bënte, aq më komod do të ndjehej. Unë vetë, si gazetar i shtypit ushtarak, jam takuar disa herë me të në veprimtaritë ku merrte pjesë Enver Hoxha, sidomos në ceremoninë e zhvilluar më 10 Korrik 1983, në Shkollën e Lartë të Bashkuar të Oficerëve, po për here të parë kemi biseduar vetëm pas vdekjes së udhëheqësit historik të shqiptarëve. Duhet të ketë qenë përsëri 10 Korrik, dita e atëhershme e krijimit të Ushtrisë Popullore. Në raste të atilla, ishte bërë trad itë që pothuajse të gjitha organet e shtypit të botonin faqe festive, domethënë që festat t’i uronin personalitetet më të shquara të vendit. Juve mund të pyesni: A ishte Sulo Gradeci nja nga personalitetet e asaj kohe? Sigurisht që ishte. Ai kishte punuar për dekada të tëra pranë Enver Hoxhës dhe kujtimet e tij për të ishin të papërsëritshme dhe të pakrahasueshme në llojin e vet. Shkova, pra, në banesën e Enver Hoxhës, i thashë Sulo Gradecit se përse kisha kërkuar të takoheshim dhe ai mori menjëherë një dosje të madhe me materiale të daktilografuara, duke nxjerrë prej saj disa fletë të lidhura. Po ta lehtësoj punën, më tha, jam duke punuar për një libër me kujtime për shokun Enver dhe ky është një nga kapitujt më interesantë. E kanë punuar, redaktuar dhe korrektuar ata të sektorit të botimeve pranë Insititutit të Studimeve të Marksizëm-Leninizmit, natyrisht dhe ti nuk ke përse të vesh dorë. Aman, shoku Sulo, iu luta me gjithë shpirt, unë jua kam shumë frikën këtyre ma terialeve të parapërgatitura, do të ishte më mirë sikur ta fusnit atë kapitull përsëri në dosje dhe ta nisim çdo gjë nga e para. Si ta nisim?!..., - më pyeti ai me habi. Nga e para, shoku Sulo, nga e para fare. Ju ta tregoni edhe një herë ashtu siç e mbani mend që që është shkruar aty, unë të mbaj shënime dhe pasi ta bëj siç di unë, juve të kini mundësinë të bëni edhe krahasimin. Domethënë, ti propozon një lloj konkursi, ma ktheu ai me humor. Jo konkurs, por besoj se kjo është rruga më e mirë, për të shmangur klishetë dhe gjërat e shkruara me një frymë të përgjithshme. Për çudi, Sulua ra dakord lehtësisht dhe u bë ashtu siç propozova unë. Nuk diskutohet që shkrimin e punova me kujdes dhe ai e pëlqeu shumë, aq sa e futi atë edhe në libër, pa i bërë asnjë ndryshim. Pas kësaj erdhën edhe disa shkrime të tjerë, për ndonjërin nga të cilët ai mori falënderime të veçanta pothuajse nga e gjithë Byroja Politike. U takuam disa herë në Poliçan, Gramsh, Përmet e Gjirokastër, ku ai sh oqëronte Nexmije Hoxhën ose fëmijët e saj dhe kështu u bëmë miq të afërt. Isha nga të rrallët punonjës të shtypit, që më dërgonte makinën dhe m’i lehtësonte punët sa herë që duhej të takoheshim. Në rastet kur duhej të shkoja diku dhe nuk mund të siguroja një makinë nga parku i ministrisë së Mbrojtjes, mjafton t’i bija telefonit të Sulo Gradecit dhe gjithçka ishte e zgjidhur. Në këto kushte, ju mund të pyesni përsëri: Përse biseda me të nuk është zhvilluar më parë, por pikërisht tani, kur ai është shprehur edhe në disa organe të tjera të shtypit. Nuk di çfarë të them. Ja që tani erdhi çasti dhe jam shumë i sigurt se, për gjërat që kemi biseduar së bashku, ai nuk ka folur asnjëherë. Dhe kurrë nuk ka folur më sinqerisht se sa më 2 prill 2007, vetëm pak orë pasi kishte kaluar Dita e famshme Gënjeshtrave...Apostol Duka: - Tungjatjeta, zoti Sulo, miku im i vjetër. Pas bisedës sonë telefonike, besoj se nuk ka nevojë për hyrje e dalje dhe mund të fillojmë menjëherë.Sulo Gradeci: - Prit, prit. Të bëjmë zakonin një herë, të pimë nga një gotë me raki Skrapari, se më ke ardhur në shtëpi. Dhe pastaj, të biem dakord se çfarë do të themi, pasi ti e di shumë mirë që mua nuk më kanë lënë rehat edhe të tjerët. Edhe gazetat, edhe disa nga televizionet. - Mirë, biem dakord, por juve e kini shumë të qartë se nuk kemi nga t’ia mbajmë pa folur për Enver Hoxhën. Kini shërbyer me vite e vite të tëra pranë tij dhe, ato që dini juve, nuk mund t’i thotë askush tjetër.Sulo Gradeci: - Mirë, more djalë, por unë kam edhe ditarët e burgut, me mijëra faqe të shkruara me dorë, që dua t’i hedh në kompjuter dhe t’i botoj, dua të flas edhe për 7 prillin e vitit 1939, edhe për 11 prillin e hidhur të vdekjes së Komandantit, dua të them ca gjëra që i kam mbajtur gjatë në shpirtin tim. Me ato ditarët është marrë edhe një miku im, i ka sistemuar, në një farë mënyre, por unë besoj se kjo nuk mjafton. Këtë më thuaj, do të më ndihmosh, apo ta lemë fare këtë punë?- Ditaret janë një p unë tjetër e madhe, që nuk lidhen as me bisedën tonë dhe as me gazetën “Ndryshe”. Siç iu kam thënë edhe njëzet vjet më parë, mendimi im është se duhet t’i lësh mënjanë ato që të ka sistemuar ai miku dhe ta fillosh nga e para. Domethënë, t’i zbardhësh ditaret dhe t’i botosh ashtu siç i ke shkruar, që gjithçka të jetë e freskët dhe origjinale. Duke i përzgjedhur, natyrisht dhe duke bërë edhe redaktimet e korrektimet e nevojshme. Ka plot njerëz që do ta bënin këtë gjë me dëshirë. Sa për botimin, duhet ta përballoni vetë, se mbase kini vënë mënjanë ndonjë flori a dollar nga koha kur ishit pranë Enver Hoxhës.S. Gradeci: - Kam vënë, posi. Për këtë i bëra plot katër vite burg, megjithëse ata që më vunë prangat e dinë edhe sot shumë mirë se unë dhe Liria mezi presim datën të marrim pensionet tona të mjera...- Ndërsa për 7 prillin, nuk e kuptoj se çfarë doni të thoni. Në atë kohë, juve keni qenë në një moshë fare të re dhe...S. Gradeci: - Nuk kam qenë i ri, jo. I isha mbushur të sht atëmbëdhjetat dhe atëherë kjo ishte një moshë kur mund t’i dilje zot vetes dhe të ndiqje rrugët e tua të fatit. Ashtu ndodhi edhe me mua. Në fshatin e lindjes, iu bashkova një turme të madhe burrash prej 40 a 50 vetash, të cilët shkuan shumë të tronditur në komunë, për të kërkuar armë, sepse ishte marrë vesh që Italia fashiste do të sulmonte Shqipërinë. Dhe kjo gjë ndodhi pothuajse në të gjithë Skraparin. Të gjithë ishin ngritur në këmbë dhe kërkonin armë për të mbrojtur atdheun.- A jua dhanë armët që kërkuat?S. Gradeci: - Jo, dihet! Na mbajtën me shpresa, na thanë se prisnin të vinin nga Tirana, po armë nuk na dhanë kurrë.- T’iu bëj një pyetje, zoti Sulo?S. Gradeci: - Ta bësh, përse të mos e bësh...- Të gjithë juve që shkuat në komunë, a e kishit nga një armë pa leje, a kishit edhe municionet e nevojshme? S. Gradeci: - Patjetër. Nuk kishte shtëpi në Skrapar pa armë. Mund të mos kishin bukë dhe veshje, por armët nuk diskutoheshin.- Atëherë, përse i kërkonit ato në komunë. B esoj se shkuat atje sa për të qenë në rregull me ndërgjegjen, pasi e kishit shumë të qartë se lufta dhe përpjekjet tuaja do të ishin të pashpresa. Le ta themi hapur, këto lloj historish kanë brenda edhe groteskun e vet. Le ta pranojmë se shqiptarët nuk e përjetuan pushtimin me ndonjë dhimbje të madhe, sepse ishin mërzitur prej kohësh nga makutëria dhe padija e mbretit të tyre, i cili jua mbathi këmbëve dhe e la Shqipërinë në fatin e vet. Akoma më tej, historia juaj më kujton shkurtin e vitit 1991, kur njerëzit në disa rrethe të Jugut kërkonin armë dhe i bënin thirrje të dëshpëruara njëri-tjetrit të niseshin drejt Tiranës, për të mbrojtur simbolet e kombit dhe fitoret e socializmit. Në ato ditë, unë shkoja shpesh në paradhomën e ministrit të Mbrojtjes. Nga dera e hapur, dëgjoja Kiço Mustaqin që iu përgjigjej telefonatave me mërzi dhe qeshte hidhur, duke i refuzuar prerë të gjitha kërkesat. Kot i kërkojnë armët, thoshte, pasi mbyllte telefonin. Atje i kanë, në çdo fshat ë shtë nga një magazinë e çetave vullnetare. Ka aq shumë armë në to, sa për t’u mbajtur disa muaj një front i tërë... Kor, fare kot, e bëjnë sa për të larë gojën...S. Gradeci: - Po atë dua të them edhe unë, biri im. Që kërkesat për armë dhe për rezistencë të armatosur ishin të dëshpëruara, pasi mbreti ia kishte mbathur nga sytë këmbët për të shpëtuar lëkurën e tij dhe asnjë luftë nuk mund të bëhet pa një të parë në krye. Dhe çdo përpjekje për t’i zbutur sot gjërat, ose për t’i argumentuar nën një dritë të re, është gjithashtu e dëshpëruar, e kotë.Tradhtia nuk mund të ketë emër tjetër, veçse tradhti dhe Ahmet Zogu nuk mund të krahasohet kurrë me Enver Hoxhën, ndaj them unë se 7 dhe 11 Prilli janë dy nga ditët më të trishtuara në historinë tonë moderne. Fjalët e fundit të Enverit se pesë vjet do të më qani, pesë vjet do të më harroni dhe tërë jetën do të më kërkoni, sot janë më të vërteta se kurrë. Në të gjithë fshatrat tona to ditë ra një mërzi e madhe, 7 Prillin e përjetua m të gjithë si një ditë zie dhe robërie. - Po për 11 Prillin, cili do të ishte mesazhi juaj? Mos doni të përsërisni edhe një herë fjalët që tha ai në çastet e fundit: “Pas vdekjes, pesë vjet do të më qani, pesë vjet do të më harroni dhe tërë jetën do të më kërkoni?”S. Gradeci: - Pse jo, ato fjalë do të tingëllonin edhe sot shumë aktuale. Ka ikur koha e lotëve, ka mbaruar edhe harresa dhe tani po e kërkojmë çdo ditë e më shumë. Pas Skënderbeut, Enver Hoxha ka qenë shqiptari më i madh në historinë tonë. Le të bëhet një referendum dhe do ta shohësh po nuk doli kështu siç them unë. - Dakord, gjithçka që thatë për këto dy data, besoj se do të botohet në gazetën “Ndryshe”. Pas këtij premtimi, a mund ta fillojmë bisedën tonë. A mund të thoni se ku dhe kur kini lindur dhe pastaj dy fjalë për të parët tuaj?S. Gradeci: - Kam lindur në Gradec të Tomorricës, në vitin 1922. Në atë kohë, fshati ynë bëhej më shumë me Gramshin, megjithëse ne jemi mbajtur kurdoherë si skraparllinj të thek ur. Familja jonë ka qenë “derë e varfër”, por syri nuk na ka parë keq, pasi babai rrihte dendur Turqinë dhe nuk kursehej kurrë për veshjet dhe ushqimet tona. Ai ishte djalë i vetëm, kishte vetëm një motër dhe prindërit e nëna e shihnin në dritë të syrit. Sa herë që vinte nga kurbeti, zinte me nënën nga një fëmijë dhe blinte nga një arë. Kështu kam lindur edhe unë, në një nga vajtjeardhjet e shpeshta të babait. Atje, ai merrej me ndërtimet, pranë ati Jahja Satkës që thuhet sot se ka bërë e lënë shumë e shumë para dhe një sipërmarrësi tjetër nga Dushari. Nëna është nga Nishova, nga fisi Çelo. Ka qenë një grua e rrallë, punëtore duarartë, që na ka rritur me mundime të mëdha. Ka provuar edhe dhimbjen e madhe të vdekjes së dy djemve, që ikën gjatë luftës, se nuk kishim as ilaçe dhe as ushqime, si dhje të motrës sonë të vetme, të cilën e pickoi një nepërkë e vogël, e fshehur në vilet e rrushit...- Fshati i nënës tënde është i njohur edhe për faktin se andej është Mane Nishova, nj ë atdhetar i madh, bashkëluftëtar i Riza Cerovës, një nga të rrallët vullnetarë shqiptarë që shkuan në Luftën e Spanjës, një nga udhëheqësit e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, që mbeti i pastër e i respektuar deri në fund të jetës së tij. S. Gradeci: - Kam shkruar shumë për Mane Nishovën dhe akoma kam gjëra të pathëna, që do t’i bëj publike kur jetë rasti. Edhe motra e babait tim u martua në Nishovë, me një Belul Nishova. E kishte mbiemrin të njëjtë me atë të Manes, por nuk ishin farefis. Këta kishin të bënin më tepër me fisin Çelo, se ashtu bëheshin krushqitë në atë kohë. Djemtë dhe vajzat martoheshin në moshë fare të njomë dhe bëheshin gjyshër ende pa i mbushur të dyzetat. Halla beri tre-katër djem dhe një vajzë. Njëri nga djemtë, vdiq në Stamboll, ku punonte me babanë tim. - Ju thoni se babai punonte në atë kohë edhe me Satkën. Ishte i pasur ai atëherë? Është e vërtetë ajo që thuhet për pasurinë e tij përrallore, apo kjo histori ngjan me atë të Kontit të Monte Kristos? S. Gradeci: - Ishte i pasur që në atë kohë, megjithëse nuk kishte ndonjë zgjuarsi të madhe. Babai i ruajti gjatë lidhjet me të dhe me atë dusharakun, të cilit nuk ia mbaj mend emrin dhe kjo ka qenë arsyeja që, kur erdhi në Shqipëri në vitin 1956, ky Jahja Satka kërkoi të takohej me mua në hotel “Dajti”. Unë sapo kisha nisur punë në grupin e shoqërimit të Enver Hoxhës në atë kohë dhe takime të tilla mund të sillnin shumë ndërlikime e nuk shiheshin me sy të mirë, ndaj nuk shkova fare. Ç’deshi ky, që erdhi kaq papritur në Shqipëri? - pyeta veten. Mund të ishte një dobësi njerëzore, një mall i madh ose një kureshtje e natyrshme për të takuar një nga fëmijët e Hekes (Babanë tim e quanin Hekuran dhe i thoshin shkur Heke), por mund të ishte edhe një veprim i llogaritur mirë për të depërtuar në qarqet më të larta të shtetit shqiptar. I kam treguar më vonë Enver Hoxhës për këtë rast dhe ai më ka kritikuar rëndë, por ja që ashtu na thoshte atëherë radakja jonë e mykur . - Ashtu ishte vërtet, tregoheshit nganjëherë edhe më katolikë se papa. Tani nuk keni para, ndërsa, po të ishit takuar me Satkën e krimbur në para, jeta juaj mund të kishte marrë një drejtim tjetër. Është një fenomen puro shqiptar. Shqiptarët i fusin një mendje të shkurtër në këto raste dhe mund të quhen me plot gojën njerëzit e shanseve të humbura. Me që flasim për gjëra të tilla, iu qëllonte në atë kohë që t’i kërkonit këshilla ose ndihmë Enver Hoxhës për probleme ose intimitete familjare?S. Gradeci: - Nuk e ndjeja shumë nevojën dhe ky është gabimi im. E vërteta është se oficerët e Sigurimit të Shtetit ishin shumë të ngurtë në sjelljet dhe veprimet e tyre. Unë kam dashur ta vizitoja Stambollin dhe Izmirin edhe për një arsye tjetër të madhe: Babai im ka qenë në ushtrinë turke dhe është plagosur tri herë, në Çanakala dhe në luftime të tjera. Në Çanakala është bërë kërdia, tregonte babai, hynte në luftë një regjiment i tërë dhe mezi shpëtonin pesë vetë. Kam qenë shumë kur eshtar t’i shihja vendet ku kishte luftuar ai, por asnjëherë nuk guxova ta kërkoja një gjë të tillë, megjithëse kolegët e mi vejevinin në Turqi më shumë se në çdo vend tjetër. Babai ndenji aq gjatë nëpër luftëra, sa gjyshja ime, Minushe e quanin, e humbi fare shpresën se ai mund të kthehej ndonjëherë i gjallë dhe i tha nënës të shihte fatin e saj. Se nuk kishte komunikime dhe letra e njërën, tjetrën, në atë kohë lufte, kjo është e njohur. Nëna nuk pranoi ta braktiste fatin e parë dhe nga kjo, ato të dyja u lidhën shumë ngushtë dhe e deshën shumë njëra-tjetrën deri në fund. Ndodhi që u kthye babai dhe kështu linda unë, iku prapë, erdhi prapë, lindi motra, u nis përsëri, se kush ishte mësuar me kurbetin, nuk mund të shkëputej lehtë prej tij. Lufta Nacionalççlirimtare i gjeti prindërit e mi së bashku. Atëherë vdiqën edhe dy vëllezërit e mi, se njerëzit detyroheshin të fshiheshin nëpër shpellat e ftohta, ku nuk mund të ndizje as zjarr, për të mos u zbuluar dhe kështu morën pl evitin, nga i cili nuk kishte shpëtim. Në atë kohë, unë kisha dalë partizan.- Çfarë mbani mend nga babai juaj, çfarë dëshironi të thoni më tepër për të në këtë bisedë?S. Gradeci: - Faktin që, sa herë që vinte në Shqipëri, sillte me vete shumë libra në gjuhën shqipe. Abetaren e parë dhe librat e Naimit ai i ka sjellë për herë të parë në Gradec. Kishte mësuar fshehtas të shkruante në Stamboll dhe kishte një kaligrafi të jashtëzakonshme. Unë, as që i afrohem fare në të shkruar. Babai ishte jo vetëm i zgjuar, por edhe shumë i rrahur me jetën. Miqtë e tij më të mirë ishin intelektualë, me të cilët komunikonte lirshëm. - Mban mend ndonjërin nga intelektualët me të cilët kishte miqësi yt atë?S. Gradeci: - Të gjithë i mbaj mend. Ai ishte shumë i lidhur me Hysen Zaloshnjën, por edhe me Butkallinjtë, Yllët dhe të tjerë. - Lidhje të çuditshme dhe shumë të ndërlikuara kanë qenë ato. Njerëzit ishin aq shumë miq me njëri-tjetrin dhe papritur lufta i ndau. S. Gradeci: - Jo, kjo nuk m und të thuhet për Sali Butkën dhe Muharremin. Edhe Safeti me ide të mira ka qenë, por gjërat nuk rrodhën ashtu siç deshi ai dhe u detyrua të vriste veten. - Për këtë, më ka folur me hollësi Muhamet Prodani. Ai ngulte këmbë se Safet Butka e vrau veten në dëshpërim e sipër, vetëm se nuk mund ta pranonte vëllavrasjen midis ballistëve e partizanëve, siç u shtrua problemi pas dështimit të Konferencës së Mukjes. S. Gradeci: - Ashtu është dhe për të edhe Enver Hoxha nuk ka shkruar vetëm bardhë e zi. E kam njohur Muhamet Prodanin, ka qenë njeri i mirë, që nuk prishte qejf me askënd. - Kur kam biseduar për herë të fundit me Muhamet Prodanin, ai fliste si një ish - i burgosur pa të drejtë nga Enver Hoxha, por kjo nuk e kishte mbushur me një urrejtje të verbër dhe nuk e pengonte të ishte i sinqertë dhe realist në dëshmitë e tij. Lëre seç thonë sot, përsëriste me tallje, leri legjendat që thuren, unë e di mirë që Safet Butka është takuar disa herë me Enver Hoxhën, se kam qenë vetë n dërlidhës dhe i pranishëm në bisedat midis tyre. Jo vetëm që nuk janë grindur e përplasur ndonjëherë, siç thuhet, po përkundrazi, kanë rënë në të gjitha rastet dakord se të gjitha shqiptarët duhet t’i bashkojnë armët në luftën kundër pushtuesit. Është tjetër gjë se vendimet për këtë nuk i merrte ai, po të tjerët. E keqja ishte se ai kishte shumë besim tek Mitat Frashëri, i cili ishte në atë kohë nën ndikime e presione të shumta. S. Gradeci: - Shiko, në të gjitha këto rrjedha, unë shoh edhe mençurinë dhe largpamësinë e Enver Hoxhës, që ka ditur ta gjejë fjalën edhe me Butkallinjtë, edhe me xha Hysenin e Zylyftar Veleshnjën, edhe me Mestan Ujanikun, por edhe me shumë nga dyert e pasura të vendit. Është tjetër gjë se çfarë ndodhi më vonë dhe si luajtën shërbimet e fshehta të huaja në këtë terren aq delikat. - Dakord, besoj se keni thënë gjithça që duhet për prindërit dhe të parët tuaj. Tani është koha të tregoni diçka për vitet e luftës si partizan, si dhe për pasluft ën, deri në çastin kur iu thirrën të punonit për të siguruar jetën e Enver Hoxhës. S. Gradeci: - Partizan dola në moshën 20-21 vjeçe, pak vite pas pushtimit. Kam qenë në njësitin e parë të Skraparit. I pari ynë, ishte Gjin Marku, qysh atëherë anëtar i Komitetit Qendror Provizor. (Vijon në numrin e ardhshëm)BOX 1Tradhtia nuk mund të ketë emër tjetër, veçse tradhti dhe Ahmet Zogu nuk mund të krahasohet kurrë me Enver Hoxhën, ndaj them unë se 7 dhe 11 Prilli janë dy nga ditët më të trishtuara në historinë tonë moderne. Fjalët e fundit të Enverit se pesë vjet do të më qani, pesë vjet do të më harroni dhe tërë jetën do të më kërkoni, sot janë më të vërteta se kurrë.BOX 2Ka ikur koha e lotëve, ka mbaruar edhe harresa dhe tani po e kërkojmë çdo ditë e më shumë. Pas Skënderbeut, Enver Hoxha ka qenë shqiptari më i madh në historinë tonë. Le të bëhet një referendum dhe do ta shohësh po nuk doli kështu siç them unë. BOX 3Në të gjitha këto rrjedha, unë shoh edhe mençurinë dhe largpa mësinë e Enver Hoxhës, që ka ditur ta gjejë fjalën edhe me Butkallinjtë, edhe me xha Hysenin e Zylyftar Veleshnjën, edhe me Mestan Ujanikun, por edhe me shumë nga dyert e pasura të vendit. Është tjetër gjë se çfarë ndodhi më vonë dhe si luajtën shërbimet e fshehta të huaja në këtë terren aq delikat. Në numrin e ardhshëm, do të lexoni:- Vite lufte.- Veprimtaria në formacionet e mbrojtjes së popullit, puna në drejtorinë e gjashtë së ministrisë së Brendshme dhe, më vonë, si përgjegjës i grupit të Sigurimit të Enver Hoxhës.- Marrëdhëniet e afërta me Enver Hoxhën. Komunikimi me të. Besimi absolut i Enverit tek Sulo Gradeci.- Menuja e përditshme e Enver Hoxhës. Si bliheshin ilaçet e tij dhe ku bliheshin. - A është rrezikuar ndonjëherë jeta e Enver Hoxhës?- Pjesë nga ditari i burgut.

 

 

Konica: “Ju tregoj për Mbretin Zog”
Një portretizim i jashtëzakonshëm për mbretin e shqiptarëve, Ahmet Zogun.

Dhe një model emancipues i qendrimit të nëpunësit ndaj shtetit të tij

Nga Faik Konica

Asnjëherë Zogu nuk ka qenë një sundimtar me të cilin mund të merreshe vesh, por në vitet e fundit ai ishte bërë i padurueshëm. Nga natyra ai kishte disa cilësi të shquara dhe në fillim kishte zotësinë t'i maskonte të metat që i kishte më të shumta, derisa një ditë suksesi në rritje e shtyu të hiqte maskën dhe doli siç ishte: një barbar i paqëndrueshëm dhe bukëshkalë. Por edhe për ata që u pëlqen, edhe për ata që nuk u pëlqen, ai mbetet një karakter enigmatik interesant, një përzierje e papajtueshme kontradiktash, gjysmë hero e gjysmë karagjoz, i cili për shumë kohë do të tërheqë si mbledhësin e çudirave të historisë, edhe studiuesin e psikologjisë. Disa herë më kanë kërkuar të shkruaj një libër të shkurtër për këtë personazh kureshtar. Kam qenë në mëdyshje për shumë kohë, kryesisht sepse jam zënë prej disa vjetësh me planin për një histori të Shqipërisë, të mbështetur në kërkime të mundimshme, që përfshijnë studimin e dorëshkrimeve të pabotuara në bibliotekat e Evropës. Megjithatë, në çastet e çlodhjes, duke shfletuar faqet e ndonjë autori të kohës së Elizabetës siç bëj herë pas here, më duket se kam parë ndonjë fanepsje të Zogut në pjesën e Shekspirit për mbretin Xhon dhe Dogberrin ose në veprat e Marlout për Mortimenin e Ri dhe Çifutin e Maltës. Shkurt, Zogu që nuk më ka interesuar asnjëherë si sundimtar, më në fund më preku fantazinë si subjekt anatomie. Zaret u hodhën. E ndieja se duhej të shkruaja diçka për të. Ndoshta lexuesi do të ketë mirësinë të mendojë se unë i hyj tani kritikës, sepse Zogu ra poshtë. Njeriu disa herë ka të drejtë të mendojë në këtë mënyrë, por ky mendim i veçantë këtë radhë është tërësisht i gabuar. Unë e kam kritikuar Zogun kur ishte në fuqi, e kam bërë këtë pa pushim që nga viti 1922 deri më 1939, në fjalime të hapura dhe në shkrime të firmuara, madje edhe kur kam qenë ministri i tij, aq shumë sa kam pritur çdo ditë të më shkarkonte dhe njerëzit çuditeshin përse më kursente. Sa për ilustrim, po jap pak fakte më poshtë. Më 21 shkurt 1931 Zogu për një fije shpëtoi nga vrasja në Vjenë. Nuk do t'i mërzis lexuesit dhe veten time me saktësi statistikore. Ata që kanë kujtesë të mirë mund t'i mbajnë mend titujt e shtypit me shkronja të mëdha në faqen e parë. Unë shpreha mosmiratimin tim për këtë atentat të ulët, ndonëse ai ishte frymëzuar nga një atdhetari e gabuar. Kur u hap gjyqi, mbrojtja nxori disa copa nga shkrimet e mia, që tregonin se Zogu nuk ishte gjë tjetër, veçse një despot injorant e bosh. Thuhet se të shkëputura kështu nga konteksti i tyre i përgjithshëm, që kishte për qëllim një kritikë konstruktive për t'i kthyer veprimet dhe synimet e Zogut në një drejtim më të mirë, këto citime kanë ndihmuar që të akuzuarve t'u jepej një dënim fare i lehtë. Më 1938 tri motrat tërheqëse dhe shpirtmira të Zogut bënë një vizitë në Shtetet e Bashkuara. Unë bëra çmos që t'u shërbeja si udhërrëfyes, filozof e mik i tyre. Para se ato të iknin, Abdurrahman Saliu shtatëdhjetëvjeçar, një pasues i trashëgueshëm i Derës së Zogut, i cili shoqëronte princeshat, më shprehu mirënjohjen për përkushtimin tim. Ai më tha se e dhe vetë mbreti nuk do t'u kishte shërbyer më me devotshmëri për të mirën e motrave të veta. Plaku besnik pastaj m'u lut t'i jepja, në rast se kisha dëshirë, ndonjë mesazh me gojë për mbretin. "A më premton se do t'ia thuash mesazhin pa asnjë ndryshim?" - e pyeta. Plaku më dha fjalën. "Atëherë, - i thashë, - thuaji mbretit se sado që janë të drejta kritikat e mia për regjimin e tij, unë do t'i kufizoj ato brenda qarqeve shqiptare, kurse jashtë këtyre qarqeve unë do ta mbroj regjimin me gjithë aftësitë e mia. Unë do të vazhdoj t'i shërbej mbretit me besnikëri dhe pa u grindur, sepse unë jam përfaqësues i tij dhe sepse ai është Kryetari i Shtetit Shqiptar. Por personalisht unë kam përbuzjen më të thellë për karakterin e tij". Abdurrahman Saliu u trondit. "Vërtet dëshiron që t'ia them të gjitha këto?" - më pyeti. "Ti më dhe fjalën se do t'ia thuash", - iu përgjigja dhe ai pranoi me fjalë të qeta: "Dot a mbaj premtimin. Por, - shtoi plaku pas një pushimi, - a ke kundërshtim t ë më thuash mua pse ke një mendim kaq të keq për Mbretin?" Unë iu përgjigja menjëherë: "Me kënaqësi. E përbuz mbretin për këto arsye: e kam vëzhguar që kur ka qenë tetëmbëdhjetë vjeç dhe asnjëherë nuk e kam dëgjuar të thotë një të vërtetë. Kurrë nuk e ka mbajtur fjalën e besës. Nuk ka asnjë ndjenjë përgjegjësie. Është i pandershëm, i pashpirt, egoist, i pangopur. Ai i urren të gjithë ata që kanë diçka, qoftë kulturë, prejardhje, pasuri, çfarëdo aftësie në ndonjë fushë ose qoftë edhe patriotizëm të pagdhendur, por të ndershëm. Ai i injoron gjërat themelore dhe u jep një rëndësi groteske çikërrimave. Shqipëria kurdoherë ka qenë njohur si një komb me njëfarë dinjiteti tragjik, ai e ka ulur Shqipërinë në nivelin e një farse muzikore të pavlerë". Natyrisht, artikujt e mi me nënshkrim nuk kanë qenë kaq të hapur sa fjalët që i thashë plakut të mirë Abdurrahman. Ata janë botuar herë pas here në "Dielli", që është gazeta më me reputacion dhe e shkruar më mirë në gjuhën shqipe, bot ohet në Boston, Mesaçusets që nga viti 1909. Sa herë "Dielli" vinte në Shqipëri dhe numri përmbante diçka me nënshkrimin tim, njerëzit rriheshin për të marrë një kopje. Kur policia e konfiskonte një numër të veçantë, siç ndodhte shpesh, një kopje e futur kontrabandë mund të shitej deri njëzet franga ari (që janë baraz me shtatë dollarë me kursin e shkëmbimit të sotëm), gjë që është një provë bindëse e interesit për të, po të mbajmë parasysh se paratë në dorë janë mjaft të pakta në Shqipëri. Në numrin e "Diellit" të 22 gushtit 1938 unë kisha botuar një artikull me nënshkrim, që merrej me format e ndryshme të qeverimit. Ai mbaronte me këto fjalë (të përkthyera): "Monarkia ka në Shqipëri dy tipa armiqsh: ata që e lavdërojnë pa masë dhe pa vend, si dhe ata që e bëjnë qesharake me festime të tepruara. Nëse na pëlqen monarkia, le të përpiqemi t'i japim seriozitet e dinjitet duke hequr dorë nga karnavalet". Është e tepërt të shtoj se i vetmi person ndërgjegjës për ato karnava le ishte vetë Zogu. Në të vërtetë, i gjithë regjimi i Zogut nuk ishte gjë tjetër veçse një karnaval i gjatë me një fund tragjik.“Thuaji mbretit se sado që janë të drejta kritikat e mia për regjimin e tij, unë do t'i kufizoj ato brenda qarqeve shqiptare, kurse jashtë këtyre qarqeve unë do ta mbroj regjimin me gjithë aftësitë e mia. Unë do të vazhdoj t'i shërbej mbretit me besnikëri dhe pa u grindur, sepse unë jam përfaqësues i tij dhe sepse ai është Kryetari i Shtetit Shqiptar. Por personalisht unë kam përbuzjen më të thellë për karakterin e tij". Mbreti Zog “i urren të gjithë ata që kanë diçka, qoftë kulturë, prejardhje, pasuri, çfarëdo aftësie në ndonjë fushë ose qoftë edhe patriotizëm të pagdhendur, por të ndershëm. Ai i injoron gjërat themelore dhe u jep një rëndësi groteske çikërrimave. Shqipëria kurdoherë ka qenë njohur si një komb me njëfarë dinjiteti tragjik, ai e ka ulur Shqipërinë në nivelin e një farse muzikore të pavlerë". "Monarkia ka në Shqipëri dy tipa armiq sh: ata që e lavdërojnë pa masë dhe pa vend, si dhe ata që e bëjnë qesharake me festime të tepruara. Nëse na pëlqen monarkia, le të përpiqemi t'i japim seriozitet e dinjitet duke hequr dorë nga karnavalet".

Jeta e panjohur në ekzil e ish- mbretit të shqiptarëve
SEKRETET E ZOGUT NË ANGLI

Nga Lavdrim Terziu ,Angli

Është thënë e shkruar shumë për mbretin karizmatik të shqiptarëve Ahmet Zogun, por ekzistojnë ende mistere të pazbuluara mbi jetën e tij. Gjashtë vitet e tij në Angli janë anashkaluar deri më tani, thjesht duke e përmendur si fakt, por kjo nuk ka për të zgjatur shumë. Një anglez i pasionuar pas historisë së shqiptarëve, Neil Rees ka ndërmarrë një mision "zbulimi" mbi jetën e mbretit Zog në Angli. Së shpejti, ithtarët modernë të Mbretit dhe kundërshtarët e tij, do të kenë shumë më tepër "municione" për të ndezur debate të vjetra. "Unë kam konsultuar të gjitha dokumentet arkivore, dosjet sekrete të shërbimeve informative, por të gjitha këto do të jenë në plan të dytë. Ajo që më intereson më shumë janë vetë dëshmitarët; ata që jetuan në atë kohë dhe që qenë pranë Mbretit. Për fatin tim disa prej tyre janë ende gjallë dhe përbëjnë një thesar që duhet të shfrytëzohet tani. Koha nuk pret", - thotë Neil Rees. Në dhomën e tij të pritjes, ai tashmë ka varur një flamur kuq e zi, dhuratë nga studiuesi Bejtullah Destani. Në zonën e Buckinghamshire ku ai jeton, një "ushtri" e vogël janë mobilizuar për ta ndihmuar në projektin e tij për të hedhur në libër atë pjesë të historisë së Ahmet Zogut në Angli.BUCKS DHE MBRETI Ahmet Zogu me rrethin e tij mbërriti në tokën britanike më 26 qershor të vitit 1940. Greqia e përzuri me shpresë se do të shmangte sulmin e Italisë fashiste, ndërsa Franca nuk garantonte sigurinë e tij, në prag të Luftës së dytë Botërore. Ai që mori përsipër lëvizjen e Mbretit nga Franca drejt Anglisë ishte vetë Ian Fleming, agjenti i famshëm britanik dhe autor i librave mbi James Bond. AI u vendos fillimisht në një hotel Ri tz të Londrës së bashku me familjen dhe ekskortën e tij prej 35 personash. Për sigurinë e familjes së vet, në prag të bombardimit të Londrës nga nazistët gjermanë, Ahmet Zogu mori me qira një shtëpi të madhe lordësh, në fshatin e vogël Frieth, në zonën e Buckinghamshire, (shkurt Bucks), që sot njihet si një ndër zonat më të pasura të Mbretërisë së Bashkuar, diku mes Londrës dhe Oksfordit. Shtëpia është e Lordit Parmooor, ish deputet i parlamentit britanik të kohës, i cili sapo ishte ndarë nga jeta. Shtëpia Parmooor kishte 40 dhoma gjumi, dhe disa sallone e banjë, një kopsht gjigant dhe me një dekor ekstravagant. Përveç kësaj, truprojat e Mbretit jetonin në një tjetër shtëpi jo shumë larg të parës. Ndërsa në hotelin Ritz Mbreti mbajti të bllokuar një dhomë me sallon për takime zyrtare, të cilën nipërit e tij e përdornin shpesh edhe për zbavitje personale me vajzat lokale. Në të gjithë librat e shkruar për jetën e Ahmet Zogut nuk përmendet askund se ai dhe familja e tij jeto n Bucks dhe jo në Londër.EKSTRAVAGANCA Mbreti jetonte në një shtëpi me 40 dhoma së bashku me të shoqen, Mbretëreshë Geraldinë dhe Princin Leka. Në rrethin e tij të ngushtë familjar ishin edhe 5 motrat princesha, katër nipa dhe mbesa, princ Tati (Esad Murad Kryziu-djali i motrës së Mbretit) i Kosovës, tre qen dhe një dhi. Në personelin e shërbimit, kishte kuzhinierë, dy infermierë, sekretarë dhe këshilltarë politik. Tetë truproja i mbante pranë në çdo moment, por ata jetonin në një shtëpi më vete. Në Parmmor House mobiljet që përdori Mbreti ruhen ende sot e kësaj dite, përveç perdeve dhe mbulesave të tavolinës që i copëtonit vazhdimisht dhia. Sipas dëshmitarëve vendas, askush prej personelit nuk guxoi ta përzinte nga shtëpia dhinë dhe ajo ishte e pranishme me Mbretin edhe në takimet zyrtare. Në një nga dëshmitë që ka mbledhur Rees thuhet se dhia e Mbretit kishte përmbysur një rast tavolinën e ngrënies tek përtypte mbulesën e tavolinës. Mbreti Zog kishte urdhëruar mobil imin e banjave dhe ndërtimin e një banje speciale të nipërve të mbretit. Por detajet do të jenë më të qarta në libër, që pritet të jetë gati nga fundi i këtij viti.Dhuratë e padëshirueshmeNeil Rees thotë se shumë vetë e mbajnë mend ose e kanë dëgjuar për kohën e Zogut në Bucks. "Disa e kujtojnë me adhurim dhe respekt, shumë të tjerë nuk e donin fare. Ai me eskortën e tij bridhte rrugëve dhe fshatrave të Bucks me një makinë Mercedes scarletkabriole dhe në sytë e vendasve shihej si bashkëpunëtor i Hitlerit. Në fakt, nuk ka asnjë provë që Ahmet Zogu të ketë bashkëpunuar me Hitlerin. Përkundrazi, ai shkëmbeu korrespodencë me Çurçillin dhe personalitete të Rezistencës", thotë Res. Mercedesi i ishte dhuruar Mbretit Zog nga vetë Hitleri, me rastin e martesës. Ai ishte i njëjti tip Mercedesi, të cilin e përdorte edhe vetë diktatori nazist. Ndër të tjera, Rees ka zbuluar sesi Ahmet Zogu u shmangej taksave të shtetit anglez dhe marrëveshjen e tij të heshtur me autoritetet britanike. "Nëse shteti britanik do të kërkonte me forcë ligjin e vjeljeve të taksave, atëherë Mbreti mund të ngrinte zërin në media për shtetin që bënte shurdh-memecin në rastin e Shqipërisë. Shteti britanik ishte i dërrmuar nga lufta dhe nuk kishte më burime dhe as dëshirë për t'u angazhuar në një tjetër luftë kundër komunizmit në Shqipëri", ka zbuluar Neil Rees në arkivat sekrete të M15.Sipas tij, absolutisht të gjitha korrespodencat e Mbretit dhe njerëzve të tij të afërm me botën e jashtme kontrolloheshin rregullisht. Kjo "marrëveshje e heshtur" dëmtoi rëndë Mbretin dhe kauzën e tij. Më 1946, qeveria britanike njohu zyrtarisht regjimin komunist të Tiranës dhe shtetin e Enver Hoxhës. Shpresat e Zogut shteruan dhe ai vendosi të zhvendosej drejt Egjiptit, pas ftesës së vetë Mbretit Faruk.REES DHE DASHURIA PËR SHQIPTARËTNeil Rees është një autor i ri, amator. Historia është një pasion i tij, por jo profesion. Libri i tij i parë është botuar para dy vjetësh dhe ka të bëjë me kryem inistrin e parë të Çekosllovakisë dhe luftëtarët çekë që jetuan në zonën e Bucks, gjatë Luftës së Dytë Botërore. Neil Rees ka udhëtuar për herë të parë në Ballkan, në vitin 1998 dhe kontaktin e parë me shqiptarët e ka pasur në Maqedoni. Gjatë kërkimeve për të shkruar një gazetë lokale mbi Bucks, Rees gjeti edhe materiale mbi Ahmet Zogun në atë zonë. Ai u tërhoq nga projekti i parë dhe filloi të merrej me projektin e dytë; historia e Mbretit të shqiptarëve, në Angli. "U çudita nga interesi i vendasve për këtë projekt. Pasi mësuan mbi këtë, një mini-ushtri u mblodh rreth meje dhe tani nuk jam vetëm. Përditë më marrin njerëz në telefon dhe më japin informacione të reja. Kam mbledhur shumë kujtime, fotografi, madje kam gjetur edhe pasardhësit e atyre njerëzve që Zogu la pas". Sipas tij, në atë kohë në Angli kanë mbetur rreth 40 shqiptarë, nga ata që erdhën së bashku me Zogun, personeli i Ambasadës Shqiptare të kohës dhe të tjerë që erdhën më pas nga Evropa. Pothuajse të gjithë janë asimiluar dhe humbur me turmën, por gjurmët janë ende të pastra. Në numrin e ardhshëm të Albanian mail do të hedhim më shumë dritë për ata që mbetën pas; për shqiptarët e parë britanikë dhe gjurmët e tyre.