BeqirS | 22 Dec 01:00 2007

Viza amerikane prej 1 janarit me shtrenjte per 30 per qind

Viza amerikane prej 1 janarit me shtrenjte per 30 per qind






WASHINGTON D.C:Taksa per vizen joemigruese amerikane prej 1 janarit 2008 do te rritet prej 100 deri ne 131 dollare amerikan, keshtu  informon Departamenti i Shtetit dhe Zyra Kombetare e Emigracionit te SHBA

Kjo rritje e takses behet per shkak te mbulimit te harxhimeve te shtuara te Departamentit te shtetit amerikan per vizat joemigruese. Aplikimi i çmimit te ri do te filloje per kandidatet qe paraqiten per vize pas 31 janarit. Taksa per vizen joemigruese amerikane eshte rritur dy here radhazi, fillimisht gjate vitit 2001 dhe gjate vitit 2002. Departamenti i shtetit amerikan ber te ditur se kjo rritje e takses behet per shkak te harxhimeve te reja per sigurine, perberjes se re informatike dhe inflacionit. INA

BeqirS | 22 Dec 02:26 2007

Fjala e plote e ambasadorit amerikan Zalmay Khalilzad, ne KS per Kosoven

December 19, 2007

Office of Press and Public Diplomacy
United States Mission to the United Nations
140 East 45th Street
New York, N.Y. 10017
Statement by Ambassador Zalmay Khalilzad, U.S. Permanent Representative, on Kosovo, in the Security Council, December 19, 2007

Thank you, Minister D’Alema. It is an honor to have you here. It is also an honor to have here Foreign Minister of Slovakia Jan Kubis.

Welcome, Mr. Secretary-General.

I would also like to welcome to the Security Council both Prime Minister Kostunica and President Sejdiu.

To Mr. Kostunica and the Serbian people, let me acknowledge the long history of warm relations and cooperation between our two countries.

I look forward to the continuation of that relationship as we together resolve the last unresolved issue brought about by the violent breakup of the Yugoslavia of Slobodan Milosevic.

To President Sejdiu, let me say it is a pleasure to see you and hear you for the first time directly address this Council.

Our discussion today takes place against the backdrop of the last remaining unresolved conflict in the Balkans, and a source of continuing instability in Europe. Kosovo is a unique situation—it is a land that used to be part of a country that no longer exists and that has been administered for eight years by the United Nations with the ultimate objective of definitely resolving Kosovo’s status. This issue is, as several colleagues have pointed out, sui generis and therefore, any solution to this problem is not a precedent for any other conflict or dispute.

It is important to consider this issue in its recent historical context. The policies of ethnic cleansing that the Milosevic government pursued against the Kosovar people forever ensured that Kosovo would never again return to rule by Belgrade. This is an unavoidable fact and the direct consequence of those barbaric policies. And it places the Kosovo issue in a fifteen-year history of recent Balkan conflicts that resulted in the independence of every other constituent part of the former Yugoslavia.

Today, I would like to make four points:

First, negotiations have exhausted their potential.

Over two years ago, the Council supported the launch of the process to resolve Kosovo’s status. The Council blessed the appointment of UN Special Envoy Martti Ahtisaari who undertook over fifteen months of intensive negotiations between Belgrade and Pristina.

President Ahtisaari accomplished exactly what the Security Council requested of him. After facilitating 20 months of negotiations between the parties, he prepared a comprehensive proposal for the way forward. That proposal enjoyed broad international support, including from the EU, NATO, the UN Secretary-General and, Mr. Kostunica, an overwhelming majority of Security Council members. It was not rejected by the Council.

President Ahtisaari, an experienced international statesman who has mediated many conflicts in the service of the United Nations, told us then that, “the negotiations’ potential to produce any mutually agreeable outcome on Kosovo’s status is exhausted.” Nevertheless, the Security Council was unable to act on his recommendations. We were disappointed, as prompt Security Council action would have provided the best basis for moving forward.

As a result of the deadlocked discussions in the Council, we agreed to one more period of negotiations between the parties. The United States supported this effort and assigned Ambassador Frank Wisner, one of our most experienced diplomats, to the endeavor.

We are grateful to the Troika for its hard work and intense schedule of meetings. This trio of outstanding negotiators explored every conceivable avenue for potential compromise. Yet, at the time that their mandate concluded, the parties were still deadlocked. They could not achieve the negotiated solution we all would have preferred.

The submission of the report of the U.S./EU/Russia Troika brings that last effort to an end. And what we heard today from the two parties demonstrates once again how irreconcilable the positions of the two sides is.

My second point is that the status quo is unsustainable.

After two years of negotiations, it is clear that the fundamentally divergent views about the ultimate status for Kosovo preclude any agreement between the parties. Indeed, the parties are now no closer on the question of Kosovo’s final status than when the UN initially adopted Resolution 1244 more than eight years ago. The Troika process did not fail due to a lack of time. Given the differing views, there is no reason to believe that the parties would ever find a middle ground between their respective positions.

So, now we are face with difficult decisions about the way forward. New talks would only freeze the conflict, condemning the people of Kosovo to continued uncertainty. Some conflicts that the Security Council reviews have festered for decades, destabilizing entire regions for generations. This is not the future we seek for Kosovo. UNMIK was established for one year. It has lasted eight years and has done all it can do without a status determination as SRSG Rucker has told us many times.

My third point, Mr. President, is that we need to move forward to implement the Ahtisaari Proposal.

Fortunately, the Ahtisaari Proposal gives us a roadmap gives us a roadmap for moving ahead. Implementation will enhance regional stability, lock in democratic reforms, and accelerate the integration of all of the countries of Southeast Europe into Euro-Atlantic institutions.

The Ahtisaari proposal will also enhance and protect the rights, security, and culture of Kosovo’s non-Albanian communities. The proposal includes international presences to monitor and, if necessary, take action to ensure that Kosovo’s government is living up to its obligations.

European leaders have said they are ready to accept their responsibilities and bring this process to completion. The United States is also prepared to move forward. As we do so, however, we must work together to ensure stability on the ground in Kosovo. In particular, we must remind both Belgrade and Pristina of the commitment they made to the Troika not to use violence, make threats, or engage in provocations. We must remind Kosovo’s leaders that they must do everything within their powers to ensure that non-Albanian communities feel safe and secure in Kosovo.

Serbia’s leaders also have responsibilities to keep the peace in Kosovo. We have seen disturbing developments recently that seem contrary to the pledges made to the Troika. Belgrade has opened a branch office of its government Ministry for Kosovo in north Mitrovica. This provocation is contrary to the pledges Belgrade made to the Troika to avoid inflammatory acts. As UNMIK has pointed out, such a unilateral act, uncoordinated with UNMIK, is in violation of Security Council resolution 1244 and is illegal. This office should be closed and no others should be opened.

My fourth point, Mr. President, is it is time to move forward on a European future for Serbia and Kosovo.

A lack of resolution to Kosovo’s status is preventing the full integration of the Balkans into Europe. We would like to see Serbia take its rightful place among European countries and in Euro-Atlantic institutions.

I would like to say to my friend Ambassador Churkin: We respect the position of Russia and wish we could have come to an agreement, but we have not. We call on you one final time to embrace the Ahtisaari proposal. We need statesmanship to move forward on our common goal of a stable and secure future for Europe.

To achieve this integration, it is essential to solve the problem of Kosovo’s status, which is hampering both Serbia and Kosovo’s advancement. It is time to move forward to a brighter future where Serbia and Kosovo can be partners and neighbors, fully integrated into Europe.

The Council has played an important role in Kosovo, especially in setting up the framework for its post-way interim administration. The status process is at an end. We have to move on to the next step.

Let me conclude, Mr. President: The status quo in Kosovo is unsustainable and threatens to spark new regional instability. We must swiftly act on the one proposal on the table: the plan of the UN Special Envoy Martti Ahtisaari. In doing so, we shall act in accordance with international law and Security Council Resolution 1244. 1244 provides an appropriate legal framework to reach a sustainable final status for Kosovo, as well as the EU and NATO presences to enable that outcome.


Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

Visar Korenica | 22 Dec 03:10 2007

Doli numri i parë i revistës "DREJTËSIA"


"Le të jeni populli më i mirë që thërret për atë që është e dobishme, urdhëron për punë të mbara dhe ndalon nga e keqja. Të tillët janë ata të shpëtuarit." (Kur'an, 3:104)

Po e filloj këtë editorial me këtë ajet të Kur’anit Fisnik duke e lutur All-llahun që të gjithë redaksinë e kësaj reviste dhe lexuesit e saj t’ i mbrojë dhe mëshirojë nën Hijen e Tij atëherë kur nuk do ketë më Hije tjetër pos Tij. Revistën elektronike që po e lexoni është punë e palodhshme e shumë krijuesve të rinjë muslimanë të cilët pa rreshtur që gati 1 vit të plotë kanë kontribuar në pasurimin e sajtit që tani numëron mbi 600 artikuj, dhe duke dalë tani me një revistë elektronike të punuar me plotë përkushtim, vullnet dhe dashuri vetëm e vetëm për hir të kënaqësisë së Krijuesit të Gjithësisë. Me shumë kënaqësi do i prezantoj edhe emrat e atyre të cilët kontribuan që kjo shkëndije e bukur e Islamit të dalë për lexim e ata janë: Hamdi Nuhiju, Arsim Jonuzi, Rexhije Ameti, Minushe Daku, Teuta Thaqi, Ali Maksuti, Jehona Perquku, Florin Skenderi, Admirim Luboteni, Mirsim Maliqi dhe shumë të tjerë të cilët nuk kanë nguruar të na përkrahin dhe mbë shtetur që kjo revistë të dalë në dritë. Duke qenë se jëmi në ditët festive të Kurbanit ju dëshiroj ditë të lumtura dhe të hareshme.

Paqja dhe Mëshira e All-llahut qoftë mbi ju dhe tërë Ummetin Islam.
Në emër të redaksisë.

Visar Korenica



Looking for the perfect gift? Give the gift of Flickr! __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

Visar Korenica | 22 Dec 04:09 2007

Re: [alb-muslimstudents] Doli numri i parë i revistës "DREJTËSIA"

Edhe njehere linku per shkarkim >> ketu

Visar Korenica <visar_korenica <at>> wrote:


"Le të jeni populli më i mirë që thërret për atë që është e dobishme, urdhëron për punë të mbara dhe ndalon nga e keqja. Të tillët janë ata të shpëtuarit." (Kur'an, 3:104)
Po e filloj këtë editorial me këtë ajet të Kur’anit Fisnik duke e lutur All-llahun që të gjithë redaksinë e kësaj reviste dhe lexuesit e saj t’i mbrojë dhe mëshirojë nën Hijen e Tij atëherë kur nuk do ketë më Hije tjetër pos Tij. Revistën elektronike që po e lexoni është punë e palodhshme e shumë krijuesve të rinjë muslimanë të cilët pa rreshtur që gati 1 vit të plotë kanë kontribuar në pasurimin e sajtit që tani numëron mbi 600 artikuj, dhe duke dalë tani me një revistë elektronike të punuar me plotë përkushtim, vullnet dhe d ashuri vetëm e vetëm për hir të kënaqësisë së Krijuesit të Gjithësisë. Me shumë kënaqësi do i prezantoj edhe emrat e atyre të cilët kontribuan që kjo shkëndije e bukur e Islamit të dalë për lexim e ata janë: Hamdi Nuhiju, Arsim Jonuzi, Rexhije Ameti, Minushe Daku, Teuta Thaqi, Ali Maksuti, Jehona Perquku, Florin Skenderi, Admirim Luboteni, Mirsim Maliqi dhe shumë të tjerë të cilët nuk kanë nguruar të na përkrahin dhe mbështetur që kjo revistë të dalë në dritë. Duke qenë se jëmi në ditët festive të Kurbanit ju dëshiroj ditë të lumtura dhe të hareshme.
Paqja dhe Mëshira e All-llahut qoftë mbi ju dhe tërë Ummetin Islam.
Në emër të redaksisë.

Visar Korenica



Looking for the perfect gift? Give the gift of Flickr!

Looking for a X-Mas gift? Everybody needs a Flickr Pro Account! __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

hamdi nuhiju | 22 Dec 17:32 2007

shkarko nr.2 te GAZETES HAK

Be a better friend, newshound, and know-it-all with Yahoo! Mobile. Try it now. __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

Mirsim Maliqi | 22 Dec 04:17 2007

Fwd: Kur'ani në letërsinë shqiptare

---------- Forwarded message ----------
From: Mirsim Maliqi <sherbetori <at>>
Date: Dec 22, 2007 4:05 AM
Subject: Kur'ani në letërsinë shqiptare
To: Sherbetori <altruisti <at>>

Me poshte keni nje kritike e analize letrare, vlera e te ciles eshte shume e madhe, e qe ia vlen te lexohet. Autori u ben analize veprave, te cilat s'ka dyshim se jane nder me te lexuarat ne letersine shqiptare, e qe i kemi lexuar thuajse te gjithe, bie fjala, veprat e Muhamed Kycykut "Jusufi e Zelihaja" e "Erveheja", veprat e Naim Frasherit, Dalip Frasherit, Zejnullah Rrahmanit, Beqir Musliut, e te tjere . Shkrimi s'e di në eshte i plote apo jo, keshtu si e kam ne PC, ashtu edhe po ua dergoj.
Cdo te mire!
Nga: Prof. Isak Ahmeti
Punimi: KUR`ANI NË LETËRSINË SHQIPTARE, që po ia ofroj opinionit intelektual dhe atij të gjërë shqiptar, është një përpjekje që në mënyrë specifike dhe pa paragjykime, të jepet një pasqyrë sado e vogël mbi burimet kuranore në letërsinë shqiptare dhe literaritetin e saj. Kuptohet se çdo përpjekje e tillë me karakter monografik e paraqet edhe njohurinë e autorit mbi lëndën e mbarështruar në libër, që është i veçantë për nga qasja dhe aspekti përmbajtësor. Si e para vepër e këtij lloji, ajo mëton t`iu hapë dyert studiuesve të rinj për t`u rrokur me një temë dhe çështje, sa komplekse aq edhe interesante, që s`është trajtuar tek ne deri më sot, së paku në këtë mënyrë dhe në këtë formë. E pra dihet se roli i Kur`anit, i fesë dhe kulturës islame ndër shqiptarët ka qenë i një rëndësie të veçantë dhe jo „incident kalimtar" siç thotë I. Kadare[1]. Themi kështu edhe për faktin se, që nga përhapja institucionale e Islamit në trojet etnike shqiptare (fundi i shek. XIV) e deri më sot, ai ka frymëzuar, siç dihet, kur më pak e kur më shumë, jetën shpirtërore dhe kulturore të shqiptarëve, ka frymëzuar bukur mirë edhe një pjesë të madhe të letërsisë sonë, jo vetëm atë për të cilën do bëjmë fjalë, në mënyrë më shkoqitëse, në librin në fjalë, por edhe letërsinë shqiptare me alfabet arab në Kosovë (shek. XX), ku kemi disa autorë si: Shaip Zurnaxhiu (1884-1951, Faik Efendiu (1900-1935), Hafiz Islami (1910-1934), Hafiz Immer Shemsiu (1893-1945) e ndonjë tjetër që, poashtu, jo rrallë, poezinë e tyre e kanë veshur me një petk fetar islam-kuranor[2], që është edhe substancë mirëfilli artistike. Do thënë se kështu dhe në këtë mënyrë Kur`ani dhe Islami ndër shqiptarët me kohë do të bëhen përbërës dhe përcaktues edhe të identitetit qytetërues-shqiptar[3] dhe se procesi i thellimit të kalimit në Islam, kultivimi dhe ruajtja e Islamit si fe e pjesës absolute të popullsisë, pati, siç shkruan jo vetëm Muhamet Pirraku[4], por edhe studiues të tjerë si Kasem Biçoku[5], Peter Bartl[6], Robert Elsie[7], Roberto Maroco dela Roca[8], Hasan Kaleshi[9], etj., karakter mbrojtës gjithëshqiptar. Rrjedhimisht nga kjo që u tha e që do të thuhet në faqet e këtij libri, do të kuptohet se një pjesë e kulturës sonë dhe e letërisë sonë është e përshkuar ndjeshëm nga Kur`ani dhe Islami, që është një dimension i ri (letrar e kulturor, filozofik e kuranor) e që përbën njëkohësisht edhe njërin nga tre përbërësit kryesor-përcatues të identitetit tonë qytetërues. Kjo mbase mund të duket e papranueshme, por është e vërtetë dhe reale.
Uroj që ky libër të ngjallë jo vetëm debate të nxehta, polemika e mospajtime ndër lexuesit dhe studiuesit por edhe t`i hapë dyert e hulumtimeve më të thella të Kur`anit dhe frymës islame në literaturën shqiptare. Ndonëse dihet se Kur`ani (libër i shenjtë i myslimanëve), libër i përkryer edhe për nga ana e ndërtimit artistik, stilistik, gjuhësor e estetik[10], kryevepër e letërsisë arabe[11], ka ndikuar drejtpërdrejtë e terthorazi edhe te krijuesit shqiptarë, veçanërisht te bejtexhinjtë, ku fryma islame, siç e ka vënë re edhe studiuesi Ali Xhiku, përbën boshtin themelor të brendisë së krijimeve të tyre[12]. Ç`është e vërteta, një ndikim të drejtëpërdrejtë, siç dihet, të Kur`anit dhe të literaturës arabe-myslimane, do të hasim edhe te Komedia Hyjnore e Dantes[13]. Por edhe në vepra të tjera të letërsisë evropiane.
Kodi mysliman lindor në letërsinë shqiptare
- Hyrje
Me qenë se Shqipëria, edhe sipas Peter Bartl-it[14], ekspert i njohur për të kaluarën shqiptare dhe për historinë e Evropës Juglindore, gati pesë shekuj kishte qenë pjesë e Perandorisë Osmane dhe pjesa më e madhe e popullsisë indetifikohej me islamin, është afër mendsh që shqiptarët, më shumë se çdo poppull tjetër i Ballkanit, iu kishte nënshtruar ndikimit kulturor oriental. Ky ndikim, sipas studiuesit Bartl[15], nuk kufizohej vetëm në gjuhë dhe në kulturën materiale, por edhe në krijimtarinë letrare të shqiptarëve dhe bëri që të krijohet një letërsi e mirëfilltë myslimane shqiptare[16]. Fillimisht, në shekujt e parë të sundimit, autorët me prejardhje shqiptare si: Mesihi i Prishtinës, njëri nga novatorët e poezisë turke (rreth 1470-1530), Jahja bej Dukagjini (vd. 1573) e ndonjë tjetër, shkruanin turqisht, arabisht e persisht[17].
Ndërkaq, për fat të mirë, në shek. e XVIII-XIX do të krijohet një letërsi e mirëfilltë shqiptare, me shkronja arabe dhe sipas kodit mysliman lindor. Ç`është e vërteta ky kod, pra kodi mysliman lindor, në letërsinë shqiptare fillon, siç e ka vënë re shkrimtari dhe studiuesi i njohur, Sabri Hamiti[18] me shkrimet e bejtexhinjve, të Nezimit, Hasan Zyko Kamberit dhe Muhamet Kyçyku-Çamit për të vazhduar edhe me shkrime të autorëve të tjerë. Ky kod do të përhapet mjaft shpejt; bëhet i rëndësishëm edhe për faktin se solli si përvojë format e pasura letrare të Lindjes. Kjo letërsi (sc. e kodit mysliman lindor – I.Ahmeti), siç e ka vënë re edhe studiuesi Robert Elsie[19], erdhi e hyri edhe në shek. e XX. Për më tepër, kjo traditë vazhdoi sidomos në Kosovë, ku deri në vitin 1947 shkruheshin ende vargje me shkrim arab[20].
Është me rëndësi të veçantë të theskojmë se kodi mysliman lindor në letërsinë shqiptare, ashtu si edhe në letërsinë evropiane[21] do të mund të ndahej edhe në disa tipa dhe nëntipa indentifikuese, si për shembull, sipas natyrës tematike, diskursive dhe kulturore. Për t`i dalluar këto natyra të kodit mysliman lindor në letërsinë shqiptare, është e domosdoshme të ndalemi, më gjërësisht, në vijim te letërsia shqiptare që është krijuar, sipas studiuesit të njohur, Rexhep Qosja[22] edhe në kontektsin e letërsisë orientale turke, arabe, persiane, përkatësisht në kontekst me Kur`anin dhe filozofinë islame. E krijuar, në një kontekst të tillë, kjo letërsi solli edhe një gjuhë letrare të re, shenja, diskurse dhe kode tematike e ligjërimore mjaft interesante dhe të avancuara, me vlerë, ndonëse jo të nivelit të klasikëve turkë, persianë e arabë[23]. Dhe krejt në fund, te kjo pjesë e shkrimit, le të theksojmë se letërsia e bejtexhinjve, dhe jo vetëm ajo, si letërsi e proveniensës islame, me poetikën dhe sistemin zhanror të saj, me kodet që paraqiten në forma të ndryshme, qoftë si elemente strukturore apo edhe të diskursit, është krijuar në raporte dhe relacione të ngushta me letërsinë orientale dhe si e tillë ajo, siç e ka vënë re edhe studiuesi Anton Berishaj[24], paraqitet e veçantë dhe ashtu duhet shqyrtuar dhe interpretuar. E veçantaë me konfiguracion, e veçantë me rrjet diskursiv, e veçantë, jo rrallë, me figura dhe emra tipikë orientalë e kuranorë (edhe në letërsinë bashëkohore, te autorët si: I. Kadare, Z. Rrahmani, S. Hamiti, A. Gashi, B. Musliu, etj., etj.), e veçantë me tema, motive e forma kuptimore orientale, kuranore, islame, e veçantë për nga shtrirja e gjërë dhe e gjatë kohore dhe hapësinore, e veçantë si tekst dhe intertekst (shumështresor) i orientuar drejt teksteve të tjera letrare/ religjioze/ islame/ doktrinare/ filozofike..., e veçantë për nga realizimi nëpërmjet modalitetesh të ndryshme kategorish dhe formale, e veçantë edhe për nga fakti sepse, si e tillë, përfaqëson në mjaft raste një hipertekst të tekstit kuranor, që funksionon, sidimension i ri letrar dhe kulturor, edhe në dimensionin e kuptimeve spirituale të imagjinariumit mitik/religjioz të univerzit të teksteve.
I. Burimet kuranore në letërsinë shqiptare
Dihet mirëfilli se Kur`ani (libër i shenjtë i myslimanëve, libër hyjnor dhe i përkryer edhe për nga ana e ndërtimit asrtistik, stilistik, gjuhësor e esetetik) sikundër edhe filozofia islame kanë ushtruar një ndikim mjaft të rëndësishëm dhe të veçantë jo vetëm në jetën shpirtërore dhe morale të shqiptarëve, por edhe në literaturën dhe kulturën e përgjithshme të tyre. Kështu, për shembull, Kur`ani dhe filozofia islame, me parimet, normat dhe rregullat, me vlerat që janë të një karakteri universal, kanë ndikuar drejtëpërdrejte e terthorazi jo vetëm te shkrimtarët bejtexhinj, shkrimtarë të alhamiadës shqiptare (mirëfilli emërtim për letërsinë spanjolle/portugeze me alfabet arab), pa të cilën as që mund të paramendohet krijimtaria letrare shqiptare. Duke qenë e ndikuar nga vlerat e mirëfillta të Kur`anit, nga filozofia dhe morali islam, si dhe nga kultura orientale në përgjithësi, letërsia shqiptare e bejtexhinjve, sikundër, më vonë, edhe një pjesë e krijimtarisë poetike e Naim Frashërit, që edhe sot konsiderohet si poet kombëtar, solli jo vetëm forma të reja letrare, por edhe një komponentë kuranore dhe filozofike, orientale, në letërsinë shqiptare. Në kontekst me temën e shtruar le të përmendim në mënyrë të veçantë Hasan Zyko Kamberin dhe Mevludin e tij, Muhamed Kyçykun me veprat e tij: Erveheja, Jusufi dhe Zelihaja, etj., sikundër edhe poetin e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, Naim Frashërin, i cili siç dihet, me veprat e tij: QERBELAJA, poemë epike, me vjershën lirike: ABAS-ALIU, ekzemplar i rrallë jo vetëm i aftësisë krijuese por edhe i botëkuptimit kuranor-filozofik të tij, etj., ka arritur t`i japë gjuhës dhe stilit ngjyresa të veçanta dhe gjithsesi të panjohura para tij dhe të papërsëritura as pas tij në poezinë shqipe.
Edhe në letërsinë shqiptare të shek. XX, sidomos në gjysmën e parë të këtij shekulli, do të krijohen vepra letrare me tema të Kur`anit. Në këtë kontekst vlen të përmendim edhe H. Ali Korçën që është një poet i rrallë dhe mjeshtër i vargut. Ç`është e vërteta, edhe në letërsisë bashkëkohore shqiptare, për shembull te JUSUFI i Zejnullah Rrahmanit hetojmë poashtu refleksione kuranore.
Për më tepër vetë personazhi i Jusufit nuk funksionon vetëm në raport me tekstin biblik, siç është thënë, por edhe në raport me tekstin kuranor, ndonëse në mënyrë implicite. Kështu, prandaj, vetë personazhi i Jusufit, siç do të shohim në një pjesë të veçantë të këtij studimi, është personazh edhe i variantit kuranor.
Edhe te një pjesë e prozës së Beqir Musliut kemi refleksione kuranore.
Ky dimension i ri (letrar dhe kulturor) i frymës kuranore dhe filozofike islame, sikundër edhe vetë islamizmi i shqiptarëve në përgjithësi paraqesin vlera të padi-skutueshme edhe për faktin se kanë shërbyer, në të kaluarën tonë, edhe si barrierë që ndërpreu greqizimin dhe sllavizimin e shqiptarëve. Këtë ë kanë pohuar studiuesit tanë dhe të huaj si: Peter Bartl, Robert Elsie, Jorgo Bulo, H. Feraj, Renzo Falaschi, Kasem Biçoku, Hasan Kaleshi, etj.. Ky dimension i ri (letrar dhe kulturor, filozofik dhe kuranor) përbën njëkohësisht edhe njërin nga tre elementet kryesorë-përcaktues të identitetit tonë qytetërues. Sepse, siç e ka vënë re edhe studiuesi Faton Abdullahu, feja (sc. edhe ajo islame- I.A.) është njëra nga komponentet më të rëndësishme të identitetit tonë qytetëtrues.
Tre përbërësit fundamentalë të identitetit tonë qytetërues
a) Duke u marrë me leximin dhe rileximin, me vlerësimin dhe rivlerësimin si dhe me studimin tërësor e të gjithanshëm të literaturës sonë në relacion me shenjat, diskurset, kodet tematike dhe ligjërimore, etj., ndryshe nga studiuesit si Sabri Hamiti[25], Kujtim M. Shala[26] e ndonjë tjetër, kemi identifikuar tre komponente, tre strumbullarë, tri shtylla, tre burime, tre përbërës (kode) themelore në literaturën tonë: Kulturën dhe letërsinë orale (kodi i letërsisë popullore, 2. Kulturën e shkrimit biblik (Kodi biblik) dhe 3. Kur`anin dhe filozofinë islame (Kodi mysliman lindor). Nga kjo del i drejtë qëndrimi se këta janë tre konstituentët themelorë jo vetëm të literaturës sonë, të kulturës sonë që është krijuar me mundime e sakrifica të mëdha gjatë rrjedhës së shekujve duke pësuar ndryshime dhe transformime nga më të ndryshmet, por edhe përcaktues të identitetit tonë qytetërues. Këtë nuk goxojmë më ta fshehim nga vetja jonë.
Duhet të përballemi me të vërtetëtn. Sepse, siç e ka vërejtur edhe shkrimtari dhe publicisti ynë i njohur, Mehmet Kraja[27], Myslimanizmi, ta zëmë në Kosovë, së paku gjatë muajit të ramazanit (sc. 2005-I.A.) nuk është me përkatësi fetare, por është identitet parësor civilizues, është mënyrë e sjelljes, është normë, është moral.
b) Pikëpamja e vjetër (fillet e së cilës i gjejmë te romantizmi dhe nacionalromantizmi) se shqiptarët dhe kultura e tyre i përket civilizimit perëndimor, se të tillë kanë qenë gjatë gjithë historisë së tyre dhe se zhvendosja e ndonjëhershme në Lindje ka qenë aksidentale (I. Kadare) tashmë nuk qëndron kur dihet fare mirë edhe fakti se motive të Lindjes janë ngulitur edhe në kulturën materiale e shpirtërore të shqiptarëve, në arkitekturë, në artet figurative aplikative, në veshmbathje, në artin muzikor, në enterierin e shtëpisë, në kuzhinën shqiptare, në mirësjelljen shqiptare, në letërsinë popullore dhe artistike, në filozofinë shqiptare, me një fjalë në jetën e shqiptarëve.
Ka madje studiues, ndër ta edhe dr. Muhamet Pirraku, që flasin për islamin si identitet shqiptar. Zatën edhe Zef Mirdita flet për islamin shqiptar.
Islamzmii – barrierë që ndrëpreu greqizimin dhe slavizimin e shqiptarëve
Ardhja e turqëve në Ballkan është moment me rëndësi në historinë e zhvillimit të sferës shpirtërore të shqiptarëve. Kjo ardhje, sipas Ismail Hasanit[28], Robert Elsie-t[29] etj., përkundër vuajtjeve të pafundme, qe u solli banorëve të këtij vendi (sc. Shqipërisë – I.A.), solli edhe një kulturë të re e të përpunuar, e cila më vonë do bëhet, edhe sipas R. Elsie-t[30], pjesë përbërëse e identitetit shqiptar. Kështu, prandaj, Islami, si një fe e re, kishte çarë midis veriut katolik dhe jugut ortodoks të Shqipërisë dhe me kalimin e kohë, u bë besim sundues dhe pati karakter mbrojtës gjithëshqiptar. Ç`është e vërteta, studiues të njohur, ndër ta edhe Roberto Maroco dela Roka[31], tashmë e kanë vërtetuar, me argumente të pathyeshme, se Islamizmi ka pasur rolin vendimtar në ruajtjen e identitetit kombëtar të jesës absolute të popullit shqiptar. I po këtij mendimi, sipas historianit Renzo Falaschi, kishte qenë edhe Ismail Qemali sikundër edhe Kasem Biçoku, i cili, ndër të tjera, shkruan, citojmë : « procesi i islamizmit nisi qysh me pushtimet e para osmane në Shqipëri. Ai u përhap gjerësisht gjatë shek. XVI-XVII dhe përfshiu pjesën më të madhe të shqiptarëve. Islamizmi lehtësoi integrimin e tyre në jetën e Perandorisë Osmane dhe u bë një barrierë e fuqishme që ndrëpreu greqizimin dhe sllavizimin e shqiptarëve... »[32]. Mendime dhe vlerësime të këtilla, ndryshe nga ato të Zef Mirditës dhe Engjëll Sedajt[33] hasim edhe te autorët e tjerë si: Peter Bartl, Hasan Kaleshi, Muhamed Pirraku, Safet Juka, Jahja Drançolli, etj.. Kështu, për shembull, Hasan Kaleshi (1922-1976), Jahja Drançolli dhe Peter Bartl[34] kanë shprehur pikëpamje bindëse kur kanë thënë se pushteti turk i Ballkanit, përkatësisht Islamizmi e pati të paktën një rrjedhojë pozitive – i shpëtoi shqiptarët nga asimilimi etnik prej sllavëve, ashtu sikundër vërshimi sllav në Ballkan në shekullin e gjashtë i pati dhënë fund procesit të romanizmit që kishte kërcënuar me asimilim paraardhësit jo latinofolës të shqiptarëve, një mijë vjet më parë.
Falë faktit që një pjesë e madhe e popullsisë gjatë shekujve kishte pranuar islamin, pavarësisht me dhunë apo vullnetarisht, shqiptarët merrnin pjesë qenësisht edhe në historinë perandorake osmane. Shqiptarët, siç dihet, përfaqësoheshin në elitën ushtarake, politike e kulturore të Perandorisë në përmasa që nuk ishin aspak në raport me numrin e tyre si popullsi. Për më tepër, nën sundimin turk shqiptarët e zgjeruan qenësisht hapësirën e tyre. Nga e tërë kjo dihet se, siç shkruan edhe P. Bartl[35] sundimi turk për shqiptarët nuk ka pasur vetëm pasoja negative. Përkundrazi. Pushtimi turk, edhe sipas P. Bartel, i kishte dhënë fund procesit të sllavizimit të shqiptarëve, edhe në Kosovë. Nga kjo mund të nxirret përfundimi : islamizmi-barrierë, që ndërpreu greqizimin dhe sllavizimin e shqiptarëve. Këtë fakt do duhej ta përfillte edhe historiografia shqiptare sikundër edhe studiuesit e sotshëm shqiptarë, të cilët janë të prirur që sundimin turk ta vështrojnë dhe ta gjykojnë fund e krye negativisht. Prandaj, siç e ka vënë re studiuesi i njohur gjerman, Peter Bartl[36] ka gjithësesi vend për t`u vënë në dyshim legjitimiteti i këtij dyshimi.
II. Kur`ani – burim FRYMëZIMI në letër-sinë shqiptare
1. Letërsia e bejtexhinjve
Letërsia e bejtexhinjve e shek. XVIII-XIX, e quajtur kur e kur edhe letërsi e proveniensës islame, letërsi shqipe me alfabet arab, etj., është përshkuar ndjeshëm nga fryma islame dhe Kur`ani. Ajo është një hallkë e rëndësishme në procesin letrar, është dukuri e dallueshme letrare, dhe si e tillë, sipas studiuesit Ali Xhiku[37] është ndër fenomenet më jetëgjata dhe më të qëndrueshme në historinë e kulturës sonë të vjetër, një dukuri aspak sporadike, po përkundrazi vazhdimisht persistente. Shkrimtarë bejtexhinj, siç e ka vënë re studiuesi në fjalë, Ali Xhiku, ka pasur në shumë vise, nga Rahoveci, Vushtrria, Mitrovica, Prishtina, Prizreni, Gjakova, e Tetova, në Shkodër, Elbasan e Berat, deri në Kolonjë, Konispol e gjetkë. E hulumtuar, zbuluar dhe studiuar në mënyrë të veçantë e me përkushtim nga Osman Myderrizi[38] por edhe nga autorë të tjerë kosovarë si: I. Ajeti, M. Krasniqi, M. Pirraku, H. Salihu, dhe M. Hysa, kjo letërsi, siç e ka vënë re studiuesi Jorgo Bulo[39], me lidhjet e saj të brendshme me kulturat e mëdha të Orientit, me filozofinë e islamit dhe Kur`anin, e ka pasuruar kështu kulturën dhe letërsinë shqiptare me një dimension të ri dhe të rëndësishëm. Kjo letërsi, sipas studiuesve si M. Pirraku[40], Peter Bartl[41], Robert Elsie[42], e ndonjë tjetër, e ka pasuruar letërisnë shqiptare në përgjithësi edhe me gjini dhe mjete shprehëse të reja[43]. E kjo, sipas një vlerësimi të qëndrueshëm të studiuesit të njohur kroat, Zdenko Skreb[44], nënkupton faktin se një vepër latrare poetike në përgjithësi siguron vendin e saj në vlerat letrare poetike të një tradite, pikërisht me elementet e reja që sjell në krahasim me traditën letrare paraprake. Ky vlerësim do të vlente, pa dyshim, edhe për letërsinë shqipatre të bejtexhinjve.
Ç`është e vërteta, autorët më të shquar të kësaj letërsie (të bejtexhinjve) ndër ta edhe Muhamed Kyçyku-Çami (1784-1844), duke kënduar e folur shqip për shumë vlera kuranore, për profetin Muhamed dhe nxënësit e ideve të tij, për dashurinë e tyre për gjuhën, për fenë e re (islame), për popullin, historinë dhe vendin e tyre, në mënyrë guerile ngjallnin dashurinë e masave shqiptare të islamizuara për një liri më njerëzore, për një fe më liberale, me pretendime gjithëshqiptare, për një bashkim e solidaritet në nivel të bashkësisë së gjuhës, të bashkësisë së kulturës, të bashkësisë së tregut dhe të bashkësisë së vendit. Madje, këtu, nuk është tepër të konstatohet se, të thuash, të gjithë krijuesit shqip me alfabet arab, që i njohim deri sot, kanë vepruar në mjediset ku gjuha shqipe dhe kultura shqiptare ishin të rrezikuara tepër nga gjuhët dhe kulturat e huaja: sllave, greke, turke e italiane. Sa për ilustrim le të përmendim edhe krijuesin Dervish Hasanin e Rahovecit i cili pati për qëllim jo vetëm t`i parironte gjuhës turke, por shqipen t`ia kthente masës shqiptare sllavofone të Rahovecit[45].
Letërisa shqipe me alfabet arab, që bën bazën e kulturës shqiptare të proveniensës islame, të periudhës së iluminizmit, përkatësisht të shek. XVIII, krahasuar me letërsinë shqiptare të sferave të tjera (katolike dhe ortodokse), të kësaj kohe, është shumë më e llojllojshme, më vëllimore, më e pasur në formë dhe përmbajtje dhe me shtrirje e përdorim shumë më të gjërë[46].
2. Zhvillime letrare në dy faza
Letërsia shqipe me alfabet arab, e quajtur ndonjherë edhe letërsi myslimane shqiptare[47], është zhvilluar kryesisht në dy faza (periudha), gjatë shek. XVIII dhe në fillim të shek. XIX. Autorë të fazës së parë, që shkon aty nga fundi i shek. XVIII, qenë Nezim Frakulla i quajtur Beratasi e Sulejman Neibi. Kurse të fazës së dytë, që nisë nga çereku i fundit të shek. XVIII dhe kapërcen shek. XIX, qenë Hasan Zyko Kamberi, Muhamed Kyçyku-Çami (mbase figura më e shquar e kësaj periudhe), Tahir Gjakova, Zenel Bastari, Dalip Frashëri, Jonuz Efendi Sabriu etj. Për më tepër, orvatjet e para në fillim të shek. XVIII nga këta shkrimtarë të formuar në një kulturë islamike për t`u shprehur jo në gjuhën e orientit, por në gjuhën shqipe, ishin aq vendimtare sa edhe ç`kishin qenë kalimi nga latinishtja në shqipe për krijimin e letërisë së hershme shqipe, në shek. XVI-XVII[48].
Ç`është e vërteta, vargu i shkrimtarëve bejtexhinj që kanë shkruar ose përkthyer vepra fetare, të mbrujtura me frymë kuranore dhe islame, nis me Nezimin, që konsiderohet edhe themelues i letërsisë shqipe me lafabet arab[49]. Kështu, që më pas, trajtimi i temave fetare, të frymëzuara nga Kur`ani dhe filosofia islame, zuri një vend përherë e më të theksuar në krijimtarinë letrare të bejtexhinjve, gjë që vazhdoi ta lidhë edhe më fort atë krijimtari me kulturën e Orientit[50].
Evolucioni që njohu krijimtaria e bejtexhinjve gjatë zhvillimit të vet nga faza e saj e parë (shek. XVIII) në fazën e dytë (shek. XIX) është rezultat i përhapjes dhe ndikimit të islamizmit në jetën mendore e shpirtërore të shqiptarëve, çka solli me vete edhe zgjerimin e sferës së trajtimit të historisë së shenjtë islame ne poezi. Që këtej, prandaj, fryma anakreontike e periudhës së parë ia lë vendin gradualisht tematikës fetare e morale islame. Kjo ndikoi edhe në ndryshimet që ndodhën në sistemin e llojeve e të gjinive poetike. Kështu, nga lirikat e Nezimit dhe të S. Neibit kalohet në poemat e M. Kyçykut e të D. Frashërit; të parat me përmbatje morale, që zhvillojnë subjekte të legjendave të njohura kuranore, të dytat histori të vjershëruara në formë eposi për luftën dhe heronjtë e Qerbelasë. Poashtu nga divanet me motive të larmishme, kalohet në mevludet, me të parin mevlud të H.Z. Kamberit, i cili përuron, siç e ka vënë re edhe studiuesi Jorgo Bulo[51] letërsinë fetare myslimane në shqipet, dhe nga format lirike tipike për divanet orientale siç janë gazela dhe kasideja, ku i këndohet dashurisë dhe endjeve të jetës në frymë mistike, ose epikuriane, kalohet në hymne fetare, ilahitë (arabisht ilahi), që u bënë mbizotëruese sidomos në mjediset e teqeve ku krijohej kjo poezi deri në mes të shek. XX[52].
Megjithatë nuk është aspekti dogmatik i isilamit burim kryesor i frymëzimit të kësaj poezie, por mendimi dhe forca e brendshme aktive e besimit, çka përcakton, sipas J. Bulos[53] krijimin filozofik si një vlerë të saj.
Kështu, prandaj, konstatimet dhe vlerësimet, ta zëmë, të sSabri Hamitit[54], se "bejtexhinjt nuk kanë shtjelluar subjekte fetare", se "letërsia e tyre është letërsi jofetare, laike", tashmë janë të vjetëruara dhe të tejkaluara edhe për faktin se, siç dihet, poemat si ato të Hasan Zyko Kamberit, për shembull: Mevludi (vjershë fetare për lindjen e profetit Muhamed) sikur edhe vjersha të tjera po të këtij autori janë me subjekte fetare[55]. Ç`është e vërteta, traditën e shkëlqyeshme orientale të mevludit (poezi fetare festive për lindjen e profetit Muhamed), përveç Hasan Zyko Kamberit(shek. XVIII-XIX) do të kultivojnë, me mjaft përkushtim dhe sukses, edhe poetë të tjerë bejtexhnjë si: Abdullah Sylejman Konispoli (shek. XIX), Hafiz Ali Ulqinaku (1855-1913), i njohur edhe si përkthyes në gjuhën shqipe të: Mevludit të Sulejman Çelebiut. Edhe Tahir efendi Halil Popova (1856-1949) nga fshati Popovë afër Vushtrisë (në Kosovë) është i njohur si autorë i një mevludi (sipas modelit të S. Çelebiut), të cilin kishte arritur ta botonte në Stamboll reth vitit 1876. Thuhet se Mevludi i Popovës është kënduar gjërësisht në qarqet myslimane të Kosovës deri vonë[56]. Mevlude të tjera, qoftë orgjinale apo përkthime të Çelebiut, dihet se janë shkruar shqip nga autorët/poetët të lindur në shek. XIX si Haxhi Çiçkoja nga Korça, Tahir efendi Lluka (vd. 1909), Hafiz Korça (1873-1956), Abdullah Sëlmaku, Hafiz Ibrahim Dalliu, 1878-1952[57], etj.
Me tematikë dhe platformë fetare-islamike-kuranore janë edhe shumë vepra të tjera të bejtexhinjve, në mesin e të cilëve, po përmendim edhe veprën: VEHBIJE të Tahir Gjakovës, i njohur edhe si Tahir Boshnjaku, që e kthyer në shqip do të thotë dhuratë, dhunti. Në këtë vepër, siç dihet, poeti, Tahir Gjakova, ka trajtuar çështje fetare dhe filozofike (islame), që kanë të bëjnë me jetën e njeriut, me parajsën/xhenetin, me ferrin/xhehnemin, me detyrat e njeriut në përgjithësi, me dijen dhe vleftën e saj, me përvuajtninë, me prozhmimin etj.[58]. Kjo vepër, e shkruar në vargje të rregullta me metrikë arabe, me një vokabular poetik të terminologjisë islame (kuranore), ku janë ndërfutur edhe pjesë në prozë, përveç vlerave shumështresore, shquhet edhe për faktin se është dokumenti më i vjetër i shqipes së Kosovës i shkruar me alfabet arabo-turk[59].
Për ndikime te fuqishme të Kur`anit dhe të filozofisë islame si dhe me vlera shumështresore shquhet, në mënyrë të veçantë, Muhamed Kyçyku-Çami (1784-1844). Është ky një teolog-poet i dalluar dhe për mjeshtri poetike (artistike), i cili e ka pasuruar letërsinë shqiptare edhe me gjini të reja poetike. Qe i pari që punoi shqip poemën e gjatë. Veprat e tij, siç dihet, kanë cilesi artistike, do thoshim të pakontestueshme, që mund të shijohen edhe sot[60], por. Siç do të thoshte edhe Milivoj Solar[61], duke marrë parasysh kontekstin e tyre të përgjithshëm kulturor (relacionin ndaj Kur`anit dhe filo-zofisë islame).
3. Muhamed KYÇYKU, "Jusufi dhe Zelihaja"
Poema: Jusufi dhe Zelihaja, e M. Kyçykut, me 2.430 vargje, është ndërtuar me paratekst kuranor. Kemi te kjo poemë një ide dhe fabulë që është huazuar drejtpërdrejtë nga Kur`ani, identike me kaptinën 12 Suretu Jusuf[62] por të shtjelluar në mënyrë mjaft origjinale, me një gjuhë të shkathët e të rrjedhshme, artistike[63], të arsyetuar artistikisht. Kjo "më e bukura rrëfenjë" siç e quan Kur`ani[64], siç dihet, është trajtuar nga letërsitë e ndryshme orientale në shumë vepra. E ka trajtuar, nga të parët, poeti persian Firdusi (935-1020) dhe më pas autori mistik Xhami (1414-1492). Në letërsinë shqipe do ta trajtojë edhe Çajupi, te vjersha: Zolejkaa. Por edhe Hafëz Ali Korça poet i talentuar i shek. XX.
Në qendër të poemës: Jusufi dhe Zelihaja të M. Kyçykut, që është një nga poemat më të mira të letërsisë sonë[65] është Jusufi. Rreth kësaj figure kuranore janë renditur mori dramacitetetsh dhe idesh: lindja e tij, ëndrra, komploti familjar (hudhja e Jusufit në pus nga vëllezërit e pabesë), nxjerrja e tij nga pusi dhe shitja si skllav në Egjipt, burgosja për 12 vite me anë të komplotit të Zelihasë, roli i guvernatorit, Uria në Kanan, rinjohja me vëllezërit, atin etj.[66].
Ngjarja e peripecive dhe mundimeve të Jusufit, siç e ka vënë re edhe studiuesi M. Hysa[67], mbështetet në katër prova, të cilat ai i kalon vetëm me durim. Dhe vetëm në provën e katërt, siç dihet, Jusufi, që ishte i bukur si "një copë diell", e dëshmon përcaktimin e vet si profet. Kështu ai, pra Jusufi i burgosur, mbushet me frymën e profecisë dhe të interpretimit të ëndërrave. Ndërsa botës së atëhershme i afrohet fatalizmi, që fillimisht birnohet te faraoni përmes ëndërrës. Këtij fatalizmi njerëzor askush nuk mund t`i dalë përballë, përveç Jusufit, dhe ky pozicion i Jusufit, siç e ka vënë re edhe studiuesi F. Cakolli[68], përbën veprimin kryesor heroik të poemës. Ky heroizëm, sipas F. Cakollit[69], është skicuar kështu:
a) Jusufi nxirret nga burgu për shkak të misionit mesianik (shpetimi i njerzëve nga uria; vdekja)
b) Jusufi vihet si guvernator i gjithë faraonisë 8baza legale dhe autoritare e misionit mesianik; sjellja e ligjit të ri)
c) Gjithë vëllezërit dhe ati i Jusufit do të vijnë të uritur te këmbët tij (kombet njihen me rolin e Mesisë si dhe pranojnë autoritetin etij)
d) Gjithë egjiptasit dhe popujt përreth tyre do të shpëtojnë nga uria (roli mesianik, se kushdo që do të pranoj Fjalën e Zotit do të shpëtoj).
Duke u marrë me analizën dhe interpretimin e kësaj poeme, edhe në raport me Kur`anin, studiuesi M. Hysa[70] me të drejtë ka theksuar se jeta e Jusufit në burg është një episod i veçantë në të cilin Kyçyku është ndalë shumë më tepër seç tregohet në Kur`an, sepse mu aty dëshmohet edhe përcaktimi i Zotit si mbizotërues dhe mëshirues i botës, i njerërzve. Ndërsa fenomeni psikologjik i ëndrrës, që është paraqitur edhe në burg, edhe para mbretit, bëhet shkak që ai (Jusufi) të dalë nga burgu dhe të marrë poste të larta shtetërore. Edhe këtu reflektohet mrekullia e Zotit. Mrekullia e Zotit duket edhe në mishërimin e vuajtjeve të Jusufit, në mëshirimin e Zelihasë; në ndërkohë, mbasi vdes i shoqi i Zelihasë, ata martohen. Zoti mëshiron edhe Jakupin, që shëron sytë me këmishën e përgjakur të Jusufit. Mrekullia e Zotit është e madhe. Kjo mbase i jep veprës në fjalë ngjyresë të veçantë kuranore.
Pa hyrë në analizë dhe interpretim më të thellë, le të theksojmë se kjo poemë, me vlerat strukturore që ka, me fenomenin kompozicional e dramatik, me pasurinë shpirtërore të personazheve, me gjuhën poetike që ka, meriton një rivlerësim dhe qasje të veçantë, sepse si e tillë, ajo ka pasuruar letërsinë tonë të shek. XVIII-XIX me një dimension të ri letrar-estetik e kulturor, me një refleksion kuranor-filozofik, që ka karakter dhe vlerë universale.
4. Erveheja
Në kontekst me ndikimet e Kur`anit dhe të filozofisë islame e vështrojmë edhe poemën: Erveheja të Kyçykut. Është kjo një poemë origjinale, ndër më të bukurat në letërsinë tonë, ku, me mjeshtri të madhe artistike, në stilin popullor, me strofa katër vargjesh e tetërrokësh me rimë ABAB, është kënduar bukuria trupore, e pashoqe, e saj:
"Erveheja qe një grua,
që s`kish shoqe n`atë ditë,
vajzë dhe si u martuar,
posi hëna kur bën dritë."
Por është kënduar, mbi të gjitha, fisnikëria shpirtërore dhe morale e saj – si personazh kryesor që përmbledh në vete virtyte më të larta shqiptare dhe njerëzore, por edhe kuranore, siç janë: besa, nderi, mirësia dhe dashuria ndaj njeriut dhe ndaj Zotit. Për më tepër, tërësinë e kësaj vepre artistike dhe tërësinë e konceptit islam, poeti –teolog M. Kyçyku e ka realizuar përmes personazhit të Ervehesë që vepron, sipas një vlerësimi mjaft të qëlluar të M. Hysës[71] si besimtare e vërtetë që ka kulturë islame dhe çdo veprim e bën me ndërgjegje të plotë, sepse është një intelektuale islame, që udhëhiqet nga librat e shenjtë. Kjo shihet më së miri kur asaj Arapi i propozon martesë, ndërsa ajo mbrohet duke thënë: „U s`kam bërë zina kurrë", sepse kjo „është harem me qitab"[72]. Ç`është e vërteta, në këtë poemë poeti ka ndërtuar edhe konceptin e shpirtëmadhësisë, shpirtgjerësisë dhe shpirtëbutësisë së Allahut, se ai mund të mëshirojë kur njeriu i drejtohet me lutje. Dhe pikërisht në emër të këtij koncepti, siç e ka vlersuar edhe M. Hysa[73], Erveheja i është lutur Arapit që të mos e turturojë se me të mirën që bëjmë ndaj të tjerëve shfaqim edhe nderimin tonë ndaj Allahut:
„Se Allahu ishte xhumert
Një të mirë që punove,
Te Allahu u nderove."
Edhe përcaktimi i jetës së njeriut te Kyçyku ka një koncept që, sipas vlerësimit të M. Hysës[74] lidhet me atë islam:
„Emri`i Zotit do banetë
dhe takdir (urdhër) i Perendisë
me t`ardhurë vadeje (afati)
dovleti dha amanetnë. "
Për më tepër Kyçyku ndërton koncept islam edhe për rregulimin shetëror të vendit dhe atë, siç ka theksuar edhe M.Hysa[75] duhet ta trajtojmë ashtu pavarësisht se si mund ta pranonin dje e sot. Në kontekst me këtë, le të theksojmë edhe njëherë faktin se Erveheja, pasi e merr pushtetin në dorë (meqë e shpërblen Perëndia për virtytet e saj), vendos rendin shtetëror të sheriatit[76], që punët të rregullohen sipas këtij ligji, sepse, edhe sipas botëkuptimit të Ervehesë, edhe sipas botëkuptimit të poetit dhe teologut të shkencave islamike, M. Kyçykut, vetëm ashtu mund të bëhet një vend i lumtur, i nderuar:
„Po që hipi q`atë sahat
të bukur`e dha nizamnë (rregulin),
gjithë punënë dhe sheriat
e bënë mamur dini islamë."
Ç`është e vërteta, Muhamed Kyçyku është autori që moralin shoqëror e sintetizon me moralin fetar, është autori që mendon se të këqijat njerëzore mund t`i luftojë me sukses njeriu që ka të formuar vetëdijen fetare (sc. Isalme – I.A.). Gati të gjithë personazhet e tij artistikë si ata me burim kuranor, si ata me burim jashtë kuranor, janë brumosur me virtyte të moralit shoqëror e të moralit fetar (sc. Islam- I.A.). Kjo është premisë që del nga çdo vepër e tij, pra edhe nga vepra "Erveheja" – thekson M.Hysa[77].
5. Çështja e tjetërsimit të konceptit në poemën „Erveheja"
Me çështjen e tjetërsimit të konceptit themelor të poemës „Erveheja" është marrë, në mënyrë mjaft të thelluar, i vetmi, me sa dihet, deri më sot, M. Hysa[78]. Duke u marrë me këtë çështje, studiuesi në fjalë, veç tjerash, ka theksuar me të drejtë se O. Myderrisi ka bërë punën më të mirë e më të madhe në kërkimet e tij rreth "Ervehesë", kërkime të cilat patën sukses, pasi më në fund e gjet origjinalin e poemës dhe e botoi (paralelisht me variantin e J. Vretos) duke e shpëtuar kështu veprën nga tjetërsimi i konceptit themelor që i është bërë me variantin e J. Vretos[79]. Kështu, për shembull, sa për ilustrim le të theksojmë se J. Vretoja, me qëllim që t`i heqë gjurmët e Kur`anit, që në fillim kishte menjanuar vargun: Në vakit Beni Israil (vargu i parë i strofës së dytë), koncept ky që, sipas studiuesit M. Hysa[80] lidhet me ajetin e 8 të kaptinës SURETU El ISRAË, ku ndër të tjera thuhet se Israe është udhëtim natën që bën Muhamedi prëj Mekës në Jerusalem.
Vretoja kishte bërë edhe shumë ndryshime të tjera konceptuale. Mirëpo pa hyrë në detaje të tjera, një gjë, por, është e qartë: poema „Erveheja", siç ka vënë re studiuesi M. Hysa[81] nuk është një vepër „profane", siç del nga varianti i Vretos, por një vepër me konceptin fetar islam, ashtu siç del nga varianti i Muhamed Kyçykut.
6. Krijime të tjera të Kyçykut
Duke u bazuar edhe në: Shkrimet shqipe të Dh. SHuteriqit[82] kuptojmë se poeti Muhamed Kyçyku ka shkruar edhe vepra të tjera, ku trajton tematikë islame dhe kuranore. Ne kontekst me këtë le të përmendim, për shembull, vjershën me titull: Ai që falet, pastaj një vjershë tjetër kushtuar vdekjes se profetit Muhamed, një Isasë, etj. etj..
7. „Hadikaja" e Dalip Frashërit
Është me rëndësi të theskojmë se letërsia e bejtexhinjve, ndonëse shpesh e interpretuar dhe vlerësuara keq, pa kritere të qëndrueshme letrare-estetike, është një letërsi e re, e mbështetur në traditën kulturore-letrare dhe isalme. Mjaft të pasur, të Orientit. Ajo solli edhe një gjuhë letrare të re, shenja, diskurse dhe kode tematike dhe ligjërimore mjaft interesante dhe të avancuara, me vlerë, ndonëse jo të nivelit të klaiskëve persianë e arabë[83]. E ndikuar nga modelet letrare orientale, kjo letërsi, përveç dimensionit të ri kulturorë, solli edhe forma e zhanre të reja në letërsinë shqiptare, të panjohura deri atëherë. Në këtë kontekst le të përmendim edhe poemën e parë epike të vërtetë në gjuhën shqipe, poemën: Hadikaja (kopshti) të Dalip Frashërit. Kjo poemë, që është vepra më e vëllimshme e trashigimisë artistike shqiptare, me mbi 60.000 vargje, është e shkruar kryesisht me strofa katërshe, me rima të alternuara, në tetërrokësh me kombinim gjashtërrokësh, që i jep një lloj freskie dhe gjallërie veprës në fjalë.
Kjo vepër poetike, që mund të quhet edhe si një lloj modeli frymëzues për Naim Frashërin, ka për bazë historinë e shenjtë islame, përkatësisht tragjedinë e Qerbelasë. Aty këndohet, siç dihet, edhe profeti Muhamed, Abas Aliu, heroizmi i deshmorëve të Qerbelasë sikundër edhe rruga e depërtimit të bektashizmit në Shqipëri, që zuri „vatanë" në Frashër, e ku dallohen Frashërlinjtë, veçanërisht Naim Frashëri, shembëlltyra e të cilit u bë jo vetëm fuqi frymëzuese por edhe faktor i bashkimit të popullit me porosinë e tij të madhe, të frymëzuar edhe nga mësimet e Kur`anit.
Poema: Hadikaja, pothuaj në një kohë me poemën: Jusufi dhe Zelihaja të M. Kyçykut, sikundër edhe poema: Myhtar Nameja e Sh. Frashërit, i kanë dhënë idenë Naimit të shkruajë një vepër analoge, eposin e bukur fetar „Qerbelaja"[84].
V. Jusufi i Zejnullah Rrahmanit
1. Jusufi personazh edhe i variantit kuranor
Edhe në letërsinë bashkëkohore shqiptare mund të identifikojmë figura dhe reflekse kuranore, krahas atyre biblike. Shembullin më emblematik e kemi te libri: Jusufi[141] të Zejnullah Rrahmanit, ku janë përfshirë, jo rastësisht, tri tegime (rrëfime): 1.) Jusufi, 2.) Zbulesa dhe 3.) Jetimi, që kanë një natyrë dhe literaritet të veçantë. Sidomos tregimi për Jusufin , që reflekton jo vetëm filozofinë biblike e kura-nore, por edhe filozofinë e individit dhe të kolektivitetit. Reflekton rrëfimin e të Vërtetës biblike, që ndërlidhet jo vetëm me tekstin biblik të Zanafillës 23/IV, por edhe me tekstin (rrëfimin) më të bukur të Vërtetës kuranore, përkatësisht me tekstin e "më të bukurës rrëfenjë" të Kur`anit (Suretu Jusuf:1-111). Ndonëse kjo lidhje e dytë është implicite në strukturën e tekstit të Z. Rrahmanit. Mirëpo vetë titulli sugjeron një raport me "rrëfenjën më të bukur" të Kur`anit.
Jusufi, siç e ka vënë re studiuesi Kujtim M. Shala[142] është ndërtuar duke iu referuar tre emrave: Jusufi, Josifi, Jozefi dhe tri ngjarjeve (shtresimeve) analoge, që gjithnjë përfshinë një. Teksti prozaik Jusufi, për të cilin po flasim, nuk funksionon vetëm në raport intertekstual me tekstin biblik, siç ka thënë, për shembull, Adil Olluri[143], por, në mënyrë implicite, edhe në tekstin kuranor, me kaptinën e 12 të Kur`anit (Suretu Jusuf:1-111).
Ndonëse referenca e tekstit me legjendën biblike, dhe atë kuranore e ka bërë atë më hermetik dhe tematika e tij është disi më e pazbërthyeshme për lexuesin e thjeshtë[144].
Pavarësisht nga kjo, argumenti i vdekjes së Jusufit, që këtu është një argument letrar, por që referencialiteti vihet në rrethanën reale-mimetike-është argument që lidhet me qënd-rimin e autorit përballë ngjarjes themelore dhe përballë ngjarjes simbolike biblike[145]. Edhe përballë ngjarjes kura-nore, rrëfenjës "më të bukur" që është pothuaj identike me atë të Biblës, do thoshim. Themi kështu edhe për faktin se, edhe sipas vështrimit të K. M. Shalës[146] edhe argumenti i vdekjes, vija e Jusufit, bashkëthuret me vijën biblike[147], por edhe me vijën kuranore. Duke shkruar në lidhje me këtë çështje, studiuesi K. M. Shala konstaton: Madje nëse Josifi e Jozefi janë personazhe që origjinalisht i takojnë kulturës biblike, Jusufi, ndërkaq, do të ishte personazh i variantit kuranor. Si i tillë, prandaj, edhe personazhi letrar (Jusufi) është personazh simbol, që nuk ndërthuret vetëm me kult-urën biblike, por edhe me kulturën kuranore[148].
Tregimi për Jusufin është tekst letrar shumështresor. Shumë kuptimor. Shumë domethënës. Është ky një tekst me plot shenja. Si një jetëshkrim, si një kronikë, si një tregim që "... i gërshëtuar me gojëdhëna të ndryshme dhe ka për qëllim me tregue se duhet me jetue për vete dhe me vdek për atdhe" (– kështu e shpjegon autori tregimin e vet), nënkupton edhe shenjat e fiksimit, shenjat letrare, tragjicitetin e humbjes së Jusufit, vdekjen e tij, tradhëtinë e shokëve dhe të vëllezërve të tij, vrasjen e tij me dekret të faraonit, etj.. Të gjitha këto, sikundër edhe refleksioni sa biblik aq edhe kuranor, janë strukturuar, si komponente me vlerë, në tekst dhe funksi-onojnë përmes një personazhi, që gjithëmonë para-qitet me tre emra, por që gjithmonë konotojnë një person[149]. Pra personi biblik, sikundër edhe ai kuranor, konoton me personin mimetik dhe sistemi i këtyre personave ka edhe personin letrar. Mabse të papërsëritshëm në letërsinë bashkëkohore shqipatre. Jusufi si personazh origjinalisht i takon kulturës kuranore.
2. Zbulesa
Edhe shkrimi tjetër prozaik: Zbulesa, poashtu i autorit në fjalë, Z. Rrahmanit, që në titull na sugjeron një raport jo vetëm me Zbulesën e Gjonit, por edhe me Zbulesën (Shpalljen) e Kur`anit[150] përkatësisht me filozofinë e të Vërtetës, me filozofinë e Zbulesës hyjnore. Përmes vetë titullit, që ka një karakter sinjifikativ, si një shenjë autoriale, Z. Rrahmani na fut në ide dhe mesazhe universale jo vetëm të shkrimt të tij por edhe më gjërë. Sepse vetë titulli i shkrimit: Zbulesa, që në dukje të parë si një metaforë e fuqishme, implikon dhe njeh intertekstin në raport me Biblën dhe Kur`anin. Ky raport i ngushtë, pothuaj se analog si model dhe filozofi krijuese, e përcjell pjesën më të mirë krijuese të Z. Rrahmanit[151].
VI. Beqir Musliu: "Vegullia" dhe "Mbledhësit e purpurit"
Edhe dy nga veprat e shkrimtarit, Beqir Musliu (1945-1996) korrespodojnë me librat e shenjtë, siç është, për shembull, Kur`ani. Në këtë kontekst fillimisht po përmendim romanin: Vegullia[152], që nisë e mbaron me kaptinat aluzionesh të modifikuara që titullohen: "Kibla ose libri i mëkateve" dhe "Libri i mëkateve ose Kibla", brenda të cilave, siç ka vlerësuar edhe Rifat Ismajli[153], përmes një degëzimi asociativ të ideve plotësohet domethënia mitike e veprës jo vetëm nga jeta, tradita, kronikat, nga thëniet e mendimtarëve të ndryshëm, por edhe nga Kur`ani i shenjtë. Ndërsa jeta e protagonistit Mevlan Jusufit, emër me etimologji orientale, lidhet me ndjenjën se fajit, me mëkatin, që ai nuk e ka bërë, por pasojat e të cilit i bart në shpirt. Prandaj, për ta lehtësuar shpirtin, ai duhet të rrëfehet, të rrëfejë, të flasë, ta thurë kallëzimin e jetës dhe të fatit të vet. Dhe në këtë mënyrë sikundër arrin të identifikohet edhe me jetën e figurave të teksteve të shenjta. Për më tepër, edhe vetë emri, ta zëmë, i kronikanit, Davudit korrespodon me emrin kuranor: Davudi, njëri nga 25 pejgamberët, që përmend në Kurànin e madhëruar, të cilin, siç dihet, vetë Zoti (All-llahu) e ka cilësuar si: Hukum-Vendim, Hikmet-Urtësi, Huda-Drejtues, Shifa-Mjekues, Hajr-Mirësi, Bejan-Qartësi, Nimet-Dhunti, Burhan-Argument, Nur-Dritë, Rah-metun-Mëshirë, Mev-idhatu –Këshillë, Beshirë-Përgë-zues, Nedhirë- Qortues[154].
Edhe romani tjetër, me titull: Mbledhësit e purpurit[155], përkatësisht tregimet që janë përmbledhur në të, tekstet dhe rrëfimet të mbështetura mbi një shkrim të lashtë, korrespodojnë, poashtu, siç e ka vënë re edhe studiuesi Ramadan Musliu[156], me atë të librave të shenjtë, pra edhe Kur`anin. Ndonëse aty nuk vërehet një synim i mirëfillt për përshkrimin e jetës së ndonjë shenjti, personazhi kryesor, narratori Evlan Jusufi, poashtu emër me etimologji orientale, nëse merret në kuadër të sistemit të koncepteve të librit dhe gjakimit të pandërprerë të autorit që shkrimi i tij të jetë në përkim ose analog me librat e shenjtë, atëherë edhe krijimi i situatave jetësore nga ana e Evlan Jusufit disi arrin të identi-fikohet me jetën e figurave që i hasim në tekstet hagji-ografike. Për më tepër, prania e mitit dhe vetëdijës mitike, e religjionit dhe vetëdijës religjioze (sc. islame-I.A), e kohës historike dhe vetëdijës historike në këtë vepër, ka për qëllim që të japë rrugën e konstituimit të vetëdijës së qenies individuale dhe kombëtare. Prandaj, jo rastësisht, Rmadan Musliu[157] shkrimin e tij për romanin Mbledhësit e purpurit, e ka titulluar: Metafizika e ekzistencës së qenies.
Së këndejmi ky autor, pra Beqir Musliu, sikundër edhe autorët e tjerë që kanë zënë vend në këtë studim mono-grafik, kanë dhënë dëshmi të forta, jo vetëm për aftësitë dhe shkathtësitë e tyre krijuese, por edhe për karak-terin oriental të një pjese jo aq të vogel të letërisë sonë. Kjo letërsi, ç`është e vërteta, si dukuri e dallueshme letrare, është në njëfarë mënyre ndër fenomenet më të qëndrueshme dhe më jetëgjata në historinë e kulturës sonë, një dukuri letrare aspak jo sporadike, po përkundrazi vazhdimisht persistente.
VII. Konluzione
Në vend të konkluzioneve, me të cilat rëndomt përmbyllet një studim i këtij lloji, dëshiroj të theksoj se historia e qytetërimit shqiptar, sido që të hierarkohet, si diakroni ose sinkroni, si vertikalitet ose horizontalitet, nuk mund të kuptohet, kurrsesi, pa përfshirjen, qasjen dhe traj-timin parimor, edhe të letërsisë shqiptare të proveniencës islame.
Rezymeja e përfundimeve të dhëna këtu, por edhe në kohë e rethana të ndryhsme nga studiues të ndryshëm, madje të fushave të spikatura të kulturës dhe historiografisë letrare shqipe, evokon, edhe disa konkluzione themelore për letër-sinë shqiptare të proveniensës islame, për trajtimin e saj parimor. Me poetikën dhe sitemin zhanrror të saj, me kodet që paraqiten në forma të ndryshme, qoftë si elemente struk-turore apo të diskursit, është krijuar, sipas vlerësimeve të përgjithsme, në raporte dhe relacione të ngushta me letërisnë orientale dhe si e tillë ajo paraqitet e veçantë (e veçantë me konfiguracion, e veçantë me rrjet diskursiv, e veçantë, jo rrallë, me emra dhe terminologji tipike orientale e kuranore (kur e kur edhe në letërsinë bashkëkohore si të I. Kadareja, Z. Rrahmani, S. Hamiti, A. Gashi, B. Musliu, etj., etj.), e veçantë me tema, motive e forma kuptimore orientale, kuranore, islame, e veçantë për nga shtrirja kohore dhe hapësinore, e veçantë si tekst dhe intertekst (shumështresor) i orientuar drejt teksteve të tjera (letrare/ religjioze/ islame/ doktrinare/ filozofike...), e veçantë për nga realizimi nëpërmjet modalitetesh të ndryshme kategoriale dhe formale, e veçantë edhe për nga fakti sepse përfaqëson një hipertekst të tekstit kuranor që funksionon, siç do të shprehej edhe Anton Berishaj[158], edhe në dimensionin e kuptimeve spirituale të imagjinariumit mitik/religjioz të univerzit të teksteve.
Rrjedhimisht nga kjo do të kuptohet se kultura islame, e përhapur thellësisht në popull, ka bërë që shqiptarët, siç e ka vënë re edhe studiuesi, Abdullah Hamiti[159], t`i përkasin, pse jo, edhe kësaj kulture. Për më tepër karakteri islam i kësaj letërsie dhe kësaj kulture ishte mbase pengesë për studiuesit e deritanishëm që të studiohet e vlerësohet pa paragjykime si pjese e kulturës sonë të përgjithshme.
[1] Zëri, Javore politike shqiptare, nr. 1965, 3 tetor 1992, Prishtinë.
Duhet të vëmë në spikamë se „Islamizmi në kulturën shqiptare" nuk ka mundësi, as teorike as shkencore, të konsiderohet si „incident kalimtar", kur kemi parasysh: Fenë, Kulturën dhe Traditën Islame shumë shekullore ndër shqiptarët (khs. Feja, Kultura dhe Tradita Islame ndër shqiptarët, Simpozium ndërkombëtar, Botues BIK, Prishtinë 1995, fq. 574): Do theksuar se, për shkak të mendimeve të pamatura të I. Kadaresë që i hodhi në shtypin freng gjatë viteve 1991-1993 në lidhje me Islamin ndër shqiptarët, Komuniteti Mysliman Shqiptar në SHBA, siç dihet, kishte inicuar procedurën për shpalljen e tij heretik, një Selman Ruzhdi Shqiptar. Ndërsa Liga Islame Botërore me seli në Mekë kishte kërkuar edhe pëlqimin e Meshihatit të Bashkësisë Islame të Kosovës, por ky dha mendim negativ për këtë iniciativë dhe kjo pastaj u hesht. Zatën I. Kadare është i njohur edhe për qëndrim të skajshëm jo vetëm ndaj Biblës (khs. Ismail Kadare, Eskili, ky humbës i madh, Zëri i rinisë, Prishtinë, 1990, fq. 43-44), por edhe përballë veprës së Fishtës (khs. Anton N. Berisha, Vepër e qenësisë sonë – Vezhgime mbi artin e Fishtës, Shpresa & F. Konica, Prishtinë, 2003, fq. 332, khs. poashtu edhe: Injac Zamputi, Fishta/koha, njeriu, vepra, SHB Pasqyra, Tiranë, 1993, fq. 91-141). Megjithëkëtë, vlen të theksohet me këtë rast se I. Kadare sot është shndërruar në një mit, mit i ngritur nga vepra e tij, nga cilësia e saj, nga mjeshtëria e lartë, nga vizionet moderne, idetë dhe mesazhet universale. Dhe me të drejtë konsiderohet ambasador i kulturës dhe letërsisë shqiptare në botë. Khs. edhe Shefqet Dibrani: Zhgënjimi Ballkanik, Faik Konica, Prishtinë, fq. 76-77 (aty bënë fjalë për ndërrimin e rrufeshëm të identitetit kulturor të tërësishëm në Kosovë).
[2] Khs. Muhamet Pirraku, Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë, te: GJA, SSHF, X-1980, Prishtinë 1980, fq. 203.
[3] Khs. Muhamet Pirraku, Islami si identitet shqiptar… te: Feja, Kultura dhe Tradita Islame ndër shqiptarë (Simpoziumi ndërkombëtar), fq. 47.
[4] Khs. M. Pirraku, Roli i Islamit në integrimin e Shqipërisë etnike dhe kombit shqiptar, vep. E cit. Fq. 49. Khs. Jahja Drançolli, Arbëria dhe epoka e Skënderbeut, në: Zëri, gazetë ditore, pjesa e Kulturës, 10.12.2005 , fq. 31.
[5] Khs. K. Biçoku, Formimi i kombit shqiptar… në: Kombi, fq. 251.
[6] Peter Bartl, Shqipëria në mesjetë deri më sot, Drita, Prizren, 1999, fq. 50, 60.
[7] R. Elsie, HLSH, Dukagjini, Tiranë-Pejë, 1997, fq. 66, 67.
[8] R. M. dela Roka, Kombësia dhe feja në Shqipëri, 1920-1994, Tiranë 1994, fq. 23.
[9] Cit. sipas R. Elsiet, vep. e cit. fq. 67.
[10] Khs. Strani pisci (knjizevni leksikon), Sk, Zagreb, 1968, fq. 404-405.
[11] Dr. Hasan Kaleshi, Kuràni kryevepër e letërsisë arabe, Edukata Islame, nr. 7, Prishtinë 1980, fq. 64.
[12] A. Xhiku, Feja Islame dhe letërsia e bejtexhinjve, te: Feja, Kultura dhe Tradida ISlame ndër shqiptarë... fq. 234 ; Khs. Dr. Jorgo Bulo, Një aspekt i ndikimit të kulturës isalem në letërsinë e bejtexhinjve, te: Feja, Kultura dhe Tradita Ilsame... fq. 245-246.
[13] Khs. Miguel Asin Palacios, Eskatologjia muslimane në Komedinë Hyjnore, Botues Averroes, Shkoder, 2003.
[14] Peter Bartl, vep. e cit. fq. 87. Khs. edhe Dr. L. Gjergji, Roli i femrës... Sarajevë 1977, fq. 97-1005.
[15] Peter Bartl, vep. e cit. po aty.
[16] Peter Bartl, vep. e cit. po aty.
[17] Robert Elsie, HISH, Dukagjini, Tiranë-Pejë, 1997, fq. 68-69; Peter Bartl, vep. e cit. fq. 87.
[18] Sabri Hamiti, Kodet e mëdha të letërsisë shqipe, Fjala, 15 janar 1986, fq. 8 (kjo teori e kodeve të mëdha latrare, më parë është trajtuar nga: Northrop Frye, Le grand Code, Seul, 1984); A. Berishjaj, Retorica dhe letrarësia, Buzuku, Prishtinë 2005, fq. 26.
[19] Robert Elsie, vep. e cit. fq. 86.
[20] Robert Elsie, vep. e cit. po aty.
[21] Khs. Miguel Asin Palacios, vep. e cit.
[22] Rexhep Qosja, HLSH, Romantizmi, I. Rilindja, Prishtinë 1990, fq.52.
[23] Robert Elsie, Historia e Letërsisë Shqiptare, Dukagjini, Tiranë-Pejë 1997, fq. 86.
[24] Khs. Anton Berishaj, Retorikadhe letrarësia – Teksti i Bogdanit-Buzuku, 2005, fq. 26; Khs. Rexhep Ismajli, Tekste të vjetra, Dukagjini, Pejë 2000, fq. 26; Khs. Roland Bart: Teoria e tekstit, Fjala, mars 2004, fq. 8, ku pohon se çdo tekst është intertekst.
[25] Khs. Sabri Hamiti, Tema shqiptare, Rilindja, 1993, fq. 159-165.
[26] Khs. Kujtim Shala, Kujtesa e tekstit-Mitrush Kuteli, Buzuku, 2003, ku autori (sipas një interpretami të Ndue Ukajt, Diskursi biblik në letërsinë shqipe, AIKD, 2004, fq. 33), duke shtjelluar teorinë e tij për letërsinë, ka identifikuar dy strumbularë fundamentalë në gjithë literaturën tonë: kulturën e shkrimit biblik dhe kulturën orale.
[27] Khs. Mehmet Kraja, Identiteti civilizues/diskurs kulturor/, te: Koha për kulturë, nr. 275, 15 tetor 2005, fq. 25; khs. edhe Muhamed Pirraku, Islami si identitet shqiptar…Hëna e re, nr. 64,65, Shkup 1993; Dr. Hysen Çobani, Besimi Mysliman… është pjesë përbërëse e ndërgjegjes kombëtare, te RD, 15 janar 1995; Faton Abdullahu, DImensionet e identitetit qytetërues – Cultura, Feja, Politica, G. Rilindja, 1998. Ky autorë, duke konsideruar fenë si komponent të rëndësishëm të identitetit qytetërues, ka konstatuar se në të shumtën e herave, deri aty ku shtrihet feja, deri aty ku shktrihet qytetërimi. Dhe për dallim nga shumica e popujve, që kanë identitet të qartë dhe të plotë, shqiptarët, me trashëgiminë e tyre të përgjithshme, kanë hyrë në mileniumin e tretë duke mos i takuar plotësisht asnjërit nga qytetërimet e gjalla sotë në botë (Faton Abdullahu, vep. e cit. fq 12, 37,38). Khs. edhe S. Schëander –S. Bernd J. Fischer: Albanian Identies, Myth und Hstory, London 2002.
[28] Prof. Dr. Ismail Hasani, Vetëdija fetare dhe kombëtare te shqiptarët, UP, Prishtinë, 2001, fq. 103-104; Khs. Peter Bartl, vep. e cit. fq. 50, 60.
[29] Robert Elsie, vep. e cit. fq. 66.
[30] Robert Elsie, vep. e cit. fq. 66-67. Khs. Georg Stadtmüller, Islamisierung bei den Albanern, në: Jahrbücher für Geschichte Osteuropas, 1995, Bd. 3, fq. 404-429 ( i njejti edhe në: Urtia, Revistë fetaro kulturore, Zagreb 2001, fq. 35 v.). Sipas Stadtmüller shkaqet e përhapjes relativisht të shpejt të fesë së islamit në Ballkan, pra edhe në Shqipëri, nuk ishin religjioze port ë llojit juridik dhe ekonomik.
[31] Roberto Maraco dela Roka, Kombësia dhe feja në Shqipëri, 1920-1944, Tiranë 1994, fq. 23.
[32] Renzo Falashi, Ismail Kemal bey Vlora, Romma, 1985, fq. 11; Kasem Biçeku: Formimi i kombit shqiptar... në Kombi, fq. 251 ; Syamedin Ferraj : Skicë e mendimit politik shqiptar, SHB Koha, Tiranë 1998, fq. 51.
[33] Zef Mirdita, Krishtenizmi ndër shqiptarët, MKSH, Prizren-Zagreb 1998, fq. 401-403(ku, veç tjerash, flet edhe për islamin shqiptar fq. 400) ; Khs. Engjëll Sedaj, Papa shqiptar Klementi XI, Buzuku, 1998, fq. 7.
[34] Hasan Kaleshi, Das türkische Vordringen auf dem Balkan… në: Suedeuropa unter Halbmond, Mynih, 1975, fq. 125-138; Jahja Drançolli, Arbëria dhe epoka e Skëndërbeut, te Zëri –javore për kulturë- Kultura, 10 dhjetor 2005, fq. 31; P. Bartl, vep e cit. fq. 50-60; H. Feraj, vep. E cit. fq. 51.
[35] Peter Bartl, vep. e cit. fq. 50, 60; Khs. edhe Don Shan Zefi, Islamizimi i shqiptarëve, Drita, Prizren 200, fq. 122-123; Khs. Noel Malcolm, Kosova, një histori e shkurtër, Koha, Prishtinë-Tiranë 2001, fq. 96.
[36] Peter Bartl, vep. e cit. fq. 49; Eqrem Telhaj, Ne dhe Turqia, Kosova, nr. 15, Tiranë 1943.
[37] Ali Xhiku, Feja Islame dhe letërsia e bejtexhinjve, te: Feja, Kultura… fq. 233-234, 235.
[38] Osman, Myderrizi, Literatura shqipe me alfabet arab… DSH në: AIGJL në Tiranë, fq. 8.
[39] Jorgo Bulo, Magjia dhe magjistarët e fjalës, SHB Dituria, Tiranë 1998, fq. 318-323.
[40] M. Pirraku, Kultura deri në LP, IA, Prishtinë 1989, fq. 227.
[41] Peter Bartl, vep. e cit. fq. 88.
[42] Robert Elsie, vep e cit. fq. 72.
[43] Khs, HLSH, I-II, fq. 192.
[44] Zdenko Skreb, Studij knjizevnosti, Zagreb, 1976, fq. 695.
[45] Khs. Muhamet Prirraku, vep. e cit. fq. 226-227; Mark Krasniqi, Orahovac, antropogeografska monografija varosice, Glasnik Muzeja Kosova i Metohija II, Prishtinë 1957.
[46] Muhamed Pirraku, vep. e cit. fq. 229; Khs. Ali Xhiku, vep. e cit. po aty.
[47] Khs. R. Elsie, vep. e cit fq. 63-87; P. Bartl, vep. e cit. fq. 87-88.
[48] Robert Elsie, vep. e cit. fq. 71.
[49] Dhimitër S. Shuteriqi, Autorë dhe vepra, ShB N. Frashëri, Tiranë 1977, fq. 83.
[50] Dhimitër S. Shuteriqi, vep. e cit. po aty.
[51] Jorgo Bulo, vep. e cit. fq. 136.
[52] Jorgo Bulo, vep. e cit. po aty.
[53] Jorgo Bulo, vep. e cit. po aty.
[54] Sabri Hamiti, Letërsia e vjetër shqiptare, për klasën e 10-të, SHB Albas, Tiranë –Tetovë-Prishtinë, 2004, fq. 79-80
[55] Robert Elsie, vep. e cit. fq. 75-76-80; Khs. Osman Myderizi, Hasan Zyko Kamberi BISHSHSH, nr. 1, 1995, fq. 253-278; Khs. Edhe Nusi Imajli, Disa të meta të një teksti… Koha për kulturë, ( janar 2005, fq. 30.
[56] Robert Elsie, vep. e cit. fq. 154.
[57] Khs. Hasan Kaleshi, Mevludi kod Arbanasa, në Zbornik Fil. Fakulteta Universiteta u Beogradu, Beograd, 4/1958, fq. 349-358; Idriz Lamaj, Mevludi (Ëaldon Press, Nju Jork, 1982, 65 v., Robert Elsie, vep. E cit. fq. 154.
[58] Khs. Idriz Ajeti, Kërkime, Rilindja, 1978, fq. 43-44 ; R. Elsie, vep. E cit. fq. 81.
[59] Idriz Ajeti, vep. e cit. fq 43; Hasan Kaleshi, Prilog poznavanju arbanske knjizevnosti Balkanoloskog Isntituta u Sarajevu, Sarajevë, 1/1956, fq. 352-388.
[60] HLSH, I-II, fq. 224.
[61] Khs. Milivoj Solar, Teoria e letërisë, Rilindja 1978, fq. 65-66.
[62] Khs, Kur`ani (me përkthim dhe komentim të H. Sherif Ahmetit), Prishtinë 1998, fq. 273-287).
[63] Khs. HLSH, I-II, fq. 220; Khs. Dhori Qiriazi, Jusufi dhe Zelihaja e Muhamed Çamit, USHL, nr.1/1998, fq. 41-42.
[64] Khs. Kur`ani, fq. 273.
[65] Ksh. Fehmi Cakolli, Kodi biblik në letërsinë shqiptare, SHB Tenda, Prishtinë, 2003. fq. 101.
[66] Khs. Fehmi Cakolli, vep. e cit. fq. 101.
[67] Mahmud Hysa, vep. e cit. fq. 152.
[68] Khs. Fehmi Cakolli, vep. e cit. fq. 104.
[69] Khs. Fehmi Cakolli, vep. e cit. po aty.
[70] Mahmud Hysa, vep. e cit. po aty.
[71] Mahmud Hysa, vep. e cit. fq. 149.
[72] Citimet sp botimit të Ervehesë nga O. Myderrizi, BSHSH, Tiranë, 2/1957, fq. 253-278, por edhe sipas variantit të J. Vretos.
[73] Mahmud Hysa, vep. e cit. fq. 147; Khs Qazim Qazimi, Jeta dhe vepra latrare të Muhamed Çamit, Prishtinë, 2001 (autori i këtij studimi monografik është ligjeruaes në Fakultetin e Studimeve Islame në Prishtinë).
[74] Mahmud Hysa, vep. e cit. fq. 148; M. Hysa, Koncepti islam te "Eveheja", Dituria Islame, nr. 50, prishtinë 1993.
[75] Mahmud Hysa, vep. e cit. po aty.
[76] Sheriati, sipas një komenti të Z. Ahmetit (khs. Mendime mbi kushtetutën dhe shtetin, MKSH, Zagreb 2005, fq. 84-85) nuk është një ligj islamik i njxjerrë nga ndonjë instancë ligjdhënëse, por më tepër nga një praktikim i rregullave kuranore në organizimin e jetës. Khs. edhe: Hans Georg Ebert: Islam und Scharia in den Verfassungen der arabischen Länder, në: Zeitschrift für Religionsëissenschaft, 1/1998, pre. fq. 3.
[77] Mahmud Hysa, vep. e cit. fq. 145; Khs. Qazim Qazimi, Jeta dhe vepra latrare e M. Çamit, Prishtinë 2001; Khs: Nuhi Ismajli: Pse s`është përfshirë historia e fillimeve të letërsisë shqiptare (vëretje lidhur me teksin: Hyrje në letërisnë shqiptare të M. Hysës), Rilindja, Kulturë, art, letërsi, 15.12, 2001, fq. 21. Në këtë shkrim N. Ismajli ka dhënë vlerësime interesante, të qëndrueshme edhe për Jusufin dhe Zelihanë.
[78] Khs. Mahmud Hysa, vep. e cit. fq. 145-151.
[79] Po aty, por edhe BSHSH, Tiranë, 2/1957.
[80] M. Hysa, vep. e cit. fq. 146.
[81] Po aty, fq. 150.
[82] Dhimitër Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Rilindja 1978, fq. 194, 236.
[83] Khs. Robert Elsie, vep. e cit. fq. 86; Khs. edhe: Ali Xhiku, Feja islame dhe letërsia e bejtexhinjve., në: Feja, kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët. Seminar ndërkombëtar i mbajtur në Prishtinë, më 15.16.17 tetor 1992. Prishtinë 1995, fq. 233-235; Khs. Sabri Hamiti, Kodet e mëdha të letërsisë shqipe, Fjala, 15 janar 1986, fq. 8-9, bën fjalë edhe për kodin mysliman lindor, ndonëse shumë shkurt.
[84] HLSH, I-II, fq. 225-227; Khs.O. Myderizi, Let. Fetare e bejtexhinje... BISHSHSH, nr. 3/1955, fq. 131-142.
[85] Robert Elsie, vep. e cit. fq. 174 ; Jorgo Bulo, Magjia... fq. 117.
[86] Rexhep Qosja, HLSH, Romantizmi III, Rilindja 1986, fq. 136.
[87] Po aty.
[88] Khs. Jorgo Bulo, Tripologjia e lirikës së Naim Frashërit, Tiranë 1999, fq. 131-168; Khs. edhe: Sabri Hamiti, Kodet e mëdha… fq. 8.
[89] Rexhep Qosja, vep. e cit. Fq. 137.
[90] Po aty, fq. 137.
[91] Po aty, fq. 137.
[92] Rexhep Qosja, Porosia e madhe, Rilindja 1990, fq. 83. Khs. edhe: Eqrem Çabej, Për gjenezën e literaturës shqipe, Shkodër, 1936; i njëjti: Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes, Tiranë, 1996.
[93] Khs. Jorgo Bulo, Tipoligjia… fq. 142.
[94] Po aty, fq. 143.
[95] Po aty.
[96] Po aty.
[97] Khs. Rexhep Qosja, Porosia e madhe, fq. 179.
[98] Po aty, fq. 174; Khs. Elez Ismaili, Elementet fetare në veprën e Naim Frashërit, Jehona, Shkup, nr. 1/1991, fq. 62-70; Klara Kodra, Idetë iluministe dhe elementet e fesë isalme në poezinë e Naim Frashërit, në Feja, kultura dhe tradita… fq. 259-265; Khs. Poashtu edhe: Qazim Qazimi, Ndikimet orientale në veprën latrare të Naim Frashërit, Gjilan 1996; Faik Skkodra, mbi disa ide filozofike e fetare në poezinë e Naim Frashërit, në: F. Shkodra, Nga Tradita tek e sotmja, Prishtinë 1998, fq. 58-77.
[99] Aleksandër Xhuvani-Kostaq Cipo, Fillime të stilistikës e të letërsisë së përgjithshme, rilindja 1982, fq. 116.
[100] Zija Xholi, Naim Frashëri, Rilindja, 1970, fq. 44.
[101] Po aty, fq. 116.
[102] Xhevat Loshi, Mbi disa tipare të stilit të Naimit, në: Naim Frashëri, Tiranë 1973, fq. 97.
[103] Khs. Alfred Uçi, Ferri-Parajsa Danteske, Argeta-LMG, Tiranë 1998, fq. 20.
[104] Dhimitër S. Shuteriqi, Nëpër shekujt letrarë, Tiranë, 1973, fq. 278.
[105] Rexhep Qosja, Porosia … fq. 282. Khs. Klara Kodra, vep. e cit. fq. 263-264.
[106] Rexhep Qosja, Porosia… fq. 287-288.
[107] Po aty, më gjerësisht fq. 273-410.
[108] Po aty, fq. 235.
[109] Po aty, fq.331.
[110] Po aty, fq. 381.
[111] Khs. po aty, fq. 384.
[112] Po aty, fq. 388.
[113] Po aty, fq. 413.
[114] Khs. Roman Jakobson, Lingvistika i poetika, Nolit, Beograd 1966, i njejti: Ogledi iz poetike, Prosveta, Beograd 1978.
[115] Jorgo Bulo, Qerbelaja e Naim Frashërit – 100 vjet më parë, Universi shqiptar i librit, nr. 3/1998, fq. 39-40.
[116] Aristotel Mici, E para në vlerat estetike: Qerbelaja, Universi shqiptar i librit, nr. 3/1998, fq. 42.
[117] Kristo Frashëri, Naimi dhe Qerbelaja, Bashkimi, 22 qershor 1991.
[118] Adriatik Kallulli, Konteporaniteti i një poeme, Jehona, Shkup, nr. 1-2/1993, fq. 132-139.
[119] Italo Costante Fortino, Struktura kulturore e fetare në Qerbelanë e Naim Frashërit, në: Sesioni shkencor Naim Frashëri dhe veprat e tij midis Perëndimit dhe Lindjes, Seminari XVII… tiranë, 1995, fq. 633.
[120] Zija Xholi, Naim Frashëri… (studime naimiane), Tiranë, 1998, fq. 197.
[121] Rexhep Qosja, Porosia… fq. 267-269.
[122] Ethem Haxhiademi, Mbi epopenë Qereblaja e Naim Frashërit, në: Naim Frashëri… Graz, 1925, fq. 98-101.
[123] Latif Berisha, Vepra „Lule verësë" dhe disa dimensione kuptimore të saj, në: Naim Farshëri: Lule verësë, ETMKSAK, Prishtinë 1972, fq. 44-46.
[124] Latif Berisha, vep. e cit. fq. 16.
[125] Hfiz Ali Korça (1873-1956). Lindi në Korçë dhe vdiq në Kavajë. Mësimet e para i mori në vendlindje, të mesmen dhe studimet e larta në Fakultetin e Filozofisë dhe Shkencave të Natyrës në Stamboll. Është i njohur si filozof, teolog, enciklopedist, gjuhëtar, pedagog, poet. Është pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit, të Dibrës, të Elbasanit, dhe të Lushnjes. Ishte anëtar i Komisionit letrar për pastrimin e gjuhës shqipe. Për 25 vite (1924-1949), pra deri në momentin kur e internuan në Kavajë, ai punoi si professor në Medresën e Tiranës, Vitet e fundit të jetës, për shkak se nuk u pajtua me diktaturën komuniste, kaloi në mjerim të plotë. Ka botuar shumë artikuj, studime, përkthime, përshtatje, poezi, prozë. Edhe shumë të tjera i ngelën në dorëshkrim. Përndryshe e tërë veprimtaria shkrimore e H. Ali Korçës përmblidhet në 26 vepra: fetare, shoqërore, pedagogjike, filozofike, latrare. Veprat: Historia e shenjtë edhe të katërt Halifetë, Tiranë 1900; Mevludi, Korçë 1900; Treqind e tri fjalët e Imam Aliut, Korçë 1900; Jusufi me Zelihanë, Elbasan 19923; Shtatë ëndërrat e Shqipërisë, Tiranë 1924; Myslimanja, Tiranë 1924; Bolshevizmi, çkatërrimi i njerzimit, Tiranë 1925; Kur`ani i madhnueshëm e thalbi i tij, Shkodër 1926, etj..
[126] Ismail Ahmedi, Tema e Kur`anit në veprën „Jusufi me Zelihanë" të Hafiz Ali Korçës, te: Feja, Kultura dhe Tradita islame, fq. 274.
[127] Khs. edhe: Ismail Ahmedi „Hafiz Ali Korça- jeta dhe vepra", Shkup 1999; Hasan Hasani: Leksikoni i shkrimtarëve shqiptarë (1501-2001), Faik Konica, Prishtinë 2003, fq. 245-246.
[128] Hafiz Ali Korça, Jusufi me Zelihanë, Elbasan, 1923.
[129] Khs. Kur`ani, Sure 12:3.
[130] Khs. Ismail Ahmedi, vep. e cit fq. 268.
[131] Po aty.
[132] Po aty, fq. 269.
[133] Po aty, fq. 269.
[134] Po aty, fq. 273.
[135] Khs. po aty, fq. 273.
[136] Po aty.
[137] Po aty.
[138] Po aty.
[139] Po aty.
[140] Po aty.
[141] Zejnullah Rrahmani, Jusufi, SHB Dukagjini, Pejë 2000, fq. 156.
[142] Kujtim M. Shala, Vepra e vetmisë, Buzuku, 2005, fq. 309.
[143] Adil Olluri, Jusufi i Z. Rrahmanit, Fjala, mars 2005, fq. 19.
[144] Adil Olluri, po aty.
[145] Kujtim M. Shala, vep. e cit. fq. 189.
[146] Po aty.
[147] Po aty.
[148] Po aty.
[149] Po aty. Khs. edhe Adil Olluri, vep. e cit.
[150] Khs. Joseph Smith, Mbi Kur`anin /letër apologjike/, Tenda, Prishtinë 2001, fq. 17, ku autori në fjalë, ndër të tjera shkruan: Pasi që Allahu është i përkryer dhe i paarritshëm, Zbulesa në Islam thjeshtë është një rrugë: nga Perëndia, tek njerzimi, nëpërmjet profetëve. Në të vërtetë Kur`ani, në të cili besojnë myslimanët, është zbulim final i Perëndisë (vep e cit. fq. 17-18).
[151] Zejnullah Rrahmani(1952) romansier i njohur edhe për trajtim të temës së lirisë.
[152] Beqir Musliu, Vegullia, Rilindja, Prishtinë 1979.
[153] Rifat Ismajli, Koha e mëkateve, te: Aspekte të prozës sonë, Rilindja 1981, fq. 121-122-124-126.
[154] Qazim Qazimi, Hyrje në shkencat Kuranore, Prishtinë 1993, fq.21
[155] Beqir Musliu, Mbledhësit e purpurit, Rilindja, Prishtinë 1982.
[156] Ramadan Musliu, Metafizika e ekzistencës së qenies, te: Konfiguracione narrative, Eurorilindja, Tiranë 1996, fq. 70-71.
[157] Ramadan Musliu, vep. e cit. fq. 69.
[158] Khs. Anton Berishaj, vep. e cit. fq. 21; Roland Barthes, Theory of the text, në: Enciclopedia Universalis, 1973; Gerard Genette, Intriduction à l`architexte, Seul, Paris, 1979.
[159] Abdzullah Hamiti, Paragjykime dhe refuzim për një kulturë, te: Koha për kulturë, KD, 24.12.2005.

Looking for last minute shopping deals? Find them fast with Yahoo! Search.

Mirsim Maliqi
Email: «altruisti <at>»
Optional:«sherbetori <at>»
Web: __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

hamdi nuhiju | 22 Dec 21:00 2007


Mirë se Vini Në Botën e Poezisë

"Ma hap gjoksin tim nëse don ta shohësh purtekën e lumit te parajsës përderisa ai (lumi) kalon nëpër shtratin e tij ku notojnë trëndafilat e kuq...

Lamtumirë Bajram

Rrahman FERIZI

Bora e bardhë shkundet nga tekbiret e Bajramit
Skuqet me gjakun e paqes, të Kurbanit

Antenate e zemrave afrohen në Urime
Jetimët njomin buzët me ushqim të ngrohtë

Vizitohen dyer të mbyllura nga harresa e dynjasë
Hapen zemratë drejtë valeve të ahiretit

Kërkojnë jetimët, skamnoret dhe të vobektit
E nuk a kan vështirë t’i gjejnë?

Ata flasin me zërat e ngjizur të tyre
Thërrasin zemrat e thara

Sikur të vie më shpesh Festa e Kurban Bajramit?

Pushtetaret ushqejnë qentë e tyre me mish të freskët
Dhe hedhin buk bajatë në kontenjier

Së bashku me rroba “ të vjetra” nga sirtarët
Ngopen nga djerësa e punëtorve pa shtëpi, pa plang!

Dhe flijnë të qetë, të ngrohtë

Sa mjerim kur nuk ka ndjenja për të nevojshmin
Sa mjerim kur nuk ka ndërgjegjeje që vret zemratë

“ Nuk është besimtar ai i cili ngopet
E fqinji i tij flinë barkthatë” *

O Bajram qofsh i gëzuar
Ti po shkon ne ku po mbetemi

Jemi jetim, të vobektë, invalid të luftës …
Të vetëm

Të presim, të na vizitosh ma shpesh !

Të presim me mall

*Muhamedi mëshira dhe paqja e Zotit qoft mbi të

Never miss a thing. Make Yahoo your homepage. __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

hamdi nuhiju | 22 Dec 21:02 2007



Rrahman FERIZI

Në këtë botë kontraverze asgjë ska absolute thuajse çdo gjë është relative, rutinore dhe antagoniste.
Tash sa shkruaj këta rreshta më kujtohet fjala, më duket se ka thënë Sokrati “çdo gjë është relative, njeriu nuk do t’i gëzohet gjatë gëzimit e as që do t’i pikllohet shumë pikëllimit”

Be a better friend, newshound, and know-it-all with Yahoo! Mobile. Try it now. __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

hamdi nuhiju | 22 Dec 23:32 2007


Cka i dha njerézimit Muhammedi a.s.?

Shkruan: Zejni MAZLLAMI ( student i historisé)

1.Paralajmérimet- Librat tjeré qé u dérguan para Muhammedit a.s. paralajméruan pér ardhjen e Pejgamberit té fundit. Nuk ka dyshim se kété e kané ditur pjesa dérmuese e klerikeve té krishter dhe rabinéve cifut. Né Tevrat thuhet:" Erdhi Zoti nga Sinai , léshoi rrezet nga Sairi dhe ndricoi nga mali Faran..."
Sina éshté vendi ku iu shpall Inxhili Isait a.s. , kurse malet e Faranit gjenden né Hixhaz aty ku i zbriti Kur’ani Muhammedit a.s.

Be a better friend, newshound, and know-it-all with Yahoo! Mobile. Try it now. __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

hamdi nuhiju | 23 Dec 00:09 2007

Re: Libri i Shenjte Shqiptar - Bibla

Faleminderes per kete shkrim dhe per kete titull te ketij shkrimi.
E kam lexuar kete liber shum para se t`i te predikosh PEDOFILINE NE MESIN E " SHQIPTAREVE" T`U TE MEDHENJE..

Baki Ymeri <bukureshti <at>> wrote:
Note: forwarded message attached.

Looking for last minute shopping deals?
Find them fast with Yahoo! Search. Fri, 21 Dec 2007 11:56:09 -0800 (PST)
From: Albert Voka <bukuresht <at>>
Subject: Libri i Shenjte Shqiptar - Bibla
To: bukureshti <at>, bukuresht <at>

Libri i Shenjtë Shqiptar - Bibla

Pa njohjen e saj as që mund të kuptojmë Europën e krishterë nga pikëpamjet historike, arkeologjike, përnga tradita, feja, filozofia, muzika, arti, e as shqiptari nuk do të mund ta njohë veten, botën apo trashëgiminë shpirtërore, kulturore e fetare të stërgjyshëve të vet.

Dr.Don Shan Zefi

Në vitin 1994, doli për herë të parë në dritë përkthimi komplet e Biblës në gjuhën shqipe. Autor i përkthimit është prifti i mirënjohur Don SIMON FILIPAJ, meshtar i argjipeshkvisë së Tivarit, i cili do të rradhitet në vargun e përkthyesve më të njohur të Shkrimit të Shenjtë, posaçërisht me Shën Jeronimin, me prejardhje iliro-shqiptare, i cili në kohën e tij e kishte përkthyer Biblën prej greqishtës, e emërtuar si LXX (SEPTUAGINTA) në latinisht, e njohur më vonë si VULGATA (përkthimi më autentik i të gjitha përkthimeve). A do të jetë kështu edhe përkthimi i Don Simon FILIPAJT për botën shqiptare? Këtë do ta dëshmojë koha! Sidoqoftë, do të ketë nderin të jetë përkthyesi i parë në gjuhën shqipe. Me këtë rast, nuk do të hyjmë in meritum të përkthimit, por do të orvatemi t'i vështrojmë disa rreshta të letrave të Shën Palit ku bëhet fjalë për Iliro-Shqiptarët, respektivisht për pagëzimin apo krishterimin ndër popullin më të lashtë të Gadishullit Ballkanik. Natyrisht, do të përmendim ndonjë historian antik duke përfshirë këtu edhe traditën e krishterë.

          Bibla apo Shkrimi i Shenjtë është një bibliotekë librash që i përfshin 73-sosh. Fjala greke biblia (libërth), deminutivi prej biblos (libër), qe transferuar në gjuhën latine nga shkrimtarët kishtarë-latinë, në formën Biblia-orum, pastaj e transferuar në gjininë femërore-njëjës: Biblia-ae. Kjo formë e fundit merret në gjuhën tonë moderne europiane, pra edhe (Testamenti) është përdorur për t'i indikuar librat e shkruara para ardhjes së Jezu Krishtit (Besëlidhja e Vjetër = BV apo Dhiata e Vjetër). 46-sosh dhe librat e shkruara pas ardhjes së Krishtit (Besëlidhja e Re = BR apo Dhiata e Re): 27-sosh, rrjedhin prej një përkthimi të LXX (Septuagintës) të një fjale hebraike berit që ka kuptim të një besëlidhjeje, aleance, pakti (bilateral). Në greqishte, ky term qe përkthyer me shprehjen diatheke që don të thotë dispozicion, dispozitën e fundit të të mirave vetjake, testament, dmth. një angazhim unilateral. Librat e Shkrimit të Shenjtë janë shprehësi të një historie shpëtimtare apo shëlbimpruese. Ato dëshmojnë e transmetojnë ndërhyrjet, si dhe fjalët e Zotit në histori. Për këtë arësye kanë qenë të shkruara gjatë shumë shekujve literatura biblike-hebraike, e shkruar rreth nëntë shekuj (prej shek. X), para Krishtit, duke filluar pra që nga në shek. I pas Krishtit.

Bibla zbulon në emër të Saj veçoritë që e bëjnë librin më të dashur, më të botuar, më të lexuar dhe më të përkthyer në botë

Ndër popullin Shqiptar, përkthimi i Saj fillon që në atë kohë kur filloi ta shohë dritën letërsia shqipe, pra me Mesharin e Dom Gjon Buzukut (1555). Kuptohet, përkthimi i Gjon Buzukut ka qenë i pjesërishëm. Prej këtij Meshari historik që ka rëndësi të posaçme edhe për letërsinë shqiptare, është dashur me shekuj të pritej ndonjë përkthim i ndonjë libri të Besëlidhjes së Re. Dihet se sipas fakteve historike, populli shqiptar nën periudhëat më të e rrëta të historisë së vet, jo vetëm nën okupimin e perandorisë osmane, përjetoi një dramë të vërtetë tragjike, kështu që zhvillimi i kulturës deri në Kongresin e Berlinit (1878), mbeti ekskluzivisht në duart e klerikëve apo në suazat kishtare, edhepse Kierkia kishtare jo vetëm që u dobësua, por u shua gati krejtësisht. Sipas burimeve të pabotuara (shih Archivio Segreto Vaticano dhe Archivio Storico delle Propagasnda Fide) gjenden fakte të gjalla ku përshkruhet se si turqit i shkatrronin arkivat e ipeshkvive, me qëllim që të çrrënjoset çdo burim i krishterimit. Përndryshe, si të kuptohen fyerjet ndaj shqiptarëve si njerëz të pashkollë!?

          Përkthimet e deritanishme të Biblës

          Në këtë drejtim po përmendim një pjesë të mirë të përkthimeve: Evgalion, to Kata Mathajon, diglotton aplo-ellenikon kai albanetikon (Korfu 1824),  (Ung jillisipas Mateut, dy gjuhësh, greqisht-shqip), Dhiata e Re e Zotit dhe Shpetimit tanë Jezu Krishtit (dygjuhësh), do me thënë, Greqisht dhe Shqip. (Korfuz, 1827). (Me kujdesin e Gregorit, Argjipeshkvit t'Eubebes); Katër Ungilat e Jezu Krishtit e de punet e Apostuive (K. Kristoforidhi, Konstantinopojë, A. H. Boyagiani, 1872), Kater Ungilat e Zotit ede Selbuesit tonë Jezu Krishtit, ede punet e Apostuive-KeOümun prei grekistes vieter skip nde guhe gegeniste prei Konstantinit Kristoforidhit, Elbasanit. Konstantinopol - Stampumun per Bretaniken e te Hujen Sok'enime e Bibles prej A. H. Boyagian, (1886), DhiaTA E Re e Zotit edhe e Shelbuesit t'ynë Jezu Krishtit, këthye shqip ndë gjuhë gegënishte prej Konstantinit Krostoforidhit, Elbasanit. (Konstantinopolë, 1872), Ungili pas Matheut kthuere prej elinishtese ship nde te fole Toskerish (Bukuresht, Dituria, 1889), Dhiata e Re e Zotit dhe e Shpëtimtarit t'ënë Jezu Krisht, kthyer prej Elinishtes shqip në të folë toskërisht, Korçë - Shoqëria Biblike për n'Angli dhe jashtë (1930); Ungjilli i Jezu Krishtit sipas Matheut, Romë 1960. Shkrimi Shenjt - Katër Ungjijt dhe Punët e apostujvet, USA, 1976 (Përkthye nga Msgr. Dr. Joseph J. Oroshi), Meshari i të kremteve, (Romë 1966, përkthye dhe zhvillue prej Atë Danjel Gjeçaj). Veprat e përkthyera prej Don Simon FILIPAJT: Shën Mateu, 1974, Bibla e ilustruar për të rinjë, 1978, Besëlishja e Re, 1980, Bibla - Dhiata e Vjetër dhe e Re, ECM 1993, Bibla - Shkrimi Shenjt (Besëlidhja e Vjetër dhe e Re), Drita – Ferizaj, 1994 (Përktheu dhe shtjelloi Don Simon Filipaj...

           Manoskriptet (dorëshkrimet) e njohura deri më sot të përkthimeve

Vlen të theksohet se deri më sot kemi pasur edhe kemi tri përkthim,et komplete të Biblës në manoskript (prej tyre dy të humbura, sepse turqit edhe në këto raste do t'i djegin dorëshkrimet e përkthimeve që kishin rëndësi fetare e kombëtare). I pari përkthim, deri më sot që dihet nga burimet e ndryshme, është ai i Gregorit nga Durrësi, argjipeshkëv (+1772), i Thedor Haxhi Filipit (1730-1806); si dhe një dorëshkrimi i Atë Donat Kurtit çka edhe po pritet botimi i këtij manoskriptit. Pas një hyrjeje të shkurtër mbi Biblën e Madhe, është më së e rëndësishme t'i shtjellojmë edhe ca letra të Shën Palit, drejtuar: Romakëve, Selanikasëve, Timoteut dhe Titit, të cilat drejtpërdrejt apo terthorazi flasin mbi argumentin tonë. Por, duke mos u lëshuar në interpretimet e rretheve kohore të letrave paoline e të veprave të apostujve.

Letrat paoline e dëshmojnë krishterimin ndër shqiptar: Letra e Romakëve, Selanikasve, Timoteut dhe e Titit

Duke i lexuar letrat e Shën Palit, mund të nxjerret se në udhëtimet e shpeshta apostolike të tija, katër regjionet e Gadishullit Ballkanik: Trakia, Maq edonia, Epiri, Iliria (Illyricum) dhe Akaja qenë për disa vjet fushë mundimesh në të ungjillëzuarit apo në të përhapurit e krishterimit ndër këta popuj, mes të cilëve gjendeshin edhe iliro-shqiptarët.

          Shën Pali, pasi i pat vizituar besimtarët e Sirisë, Cicilisë, Likaonisë e pastaj së bashku me nxënësit e tij, Timoteun, këta të Frigjisë, Galacisë, Misisë e të Troadës, kaloi üër të parën herë në Europë, në Filip, në Tesalonik (Selanik) edhe në Bere (Berae, Verria e sotshme), në zemrën e Maqedonisë. I njëjti Apostull iu shkruan Romakëve: »Kështu qyhs prej Jeruzalemit e për çark në Ilirik e kam përhapur Un gjilllin e Krishtit« (...ita ut ab Ierusalem et per circutium usque in Illyricum repleverim evangelium Christi..., Rom 15,19). Kjo ndodh me gjasë gjatë udhëtimit të tij të tretë, i ardhur nga Maqedonia përmes udhës »Egantia« që shpiente në Durrës e, pastaj të shkonte në Romë ku së shpejti kishte programuar një mision apostolik në Spanjë. »Pasi u paqetua turbullimi, Pali i thirri nxënësit, u tha porositë, i përshëndeti dhe i ngushëlloi me shumë fjalime vëllezërit, shkoi në Greqi. Atje ndej tre muaj. Pikërisht kur mendoi të udhtoi për Siri, hebrenjtë ia zunë pritën, por ai atëherë vendosi të kthehejë nëpër Maqedoni« (»Postquam autem cessavit tumultus, accerestis Oaulus discipulis et  axhortatus eos, valedixit, venti ad Graeciam; cumque fecisset menses tres, factae sunt illi insidiae a Iudaeis navigaturo in Syriam, habuitque consilium, ut reverteretur p er Macedoniam...« (Vap 20, 1-3).

Me gjasë, prej letrës së parë drejtuar Selanikasve, mund të nxjerrim (përfundim) se Shën Pali Apostull të ketë predikuar apo përhapur krishterimin në vendet tona. Ai i udhëzon Selanikasit të jenë model, shëmbëlltyrë e të gjithë besimtarëve që gjenden në Maqedoni dhe në Akajë: »Edhe ju u bëtë ndjekësit tanë dhe të Zotit duke pranuar Fjalën me gëzim që jep Shpirti Shenjt edhe pse në vështirësi të madhe, kështu që u bëtë shembull për të gjithë besimtarët e Maqedonisë dhe të Akajës« (Et vos imitatores nostri facti estis et Domini, excipientes verbum in tribulatione multa cum gaudio Spiritus Sancti, ita ut facti sitiss forma omnibus credentib us in Macedonia et in Achaia«...(1 Sel 1,6-7). Në të njëjtën letër hasim edhe në konstatimin e Palit se feja në atë botë ishte përhapur jo vetëm nëpër Maqedoni e Akajë, por rreth e përqark krahinave që i rrethonin (»A vobis enim diffamatus est sermo Domini non solum in Macedonia et in Achaia, sed in omni loco fides vestra, quae est ad Deum, profecta est, ita ut non ist nobis necesse quidquam locqui« (1,8).

Pastaj nxënësi e tij Titi, predikoi krishterimin në Dalamaci. »Hiq e eja sa më parë te unë, sepse Dema për dashuritë e këtij shekulli, më la vetëm. Ai shkoi në Selanik, Krescenci në Galaci, Titi në Dalmaci« (Festina venire ad me cito. Demas enim me dereliquit diligens hoc saeculum et abit Thessalonicam, Crescens in Galatiam, Titus in Dalmatiam... (2 Tim, 9-10). Këtu mund të supozohet se Shën Pali me emrin »Dalmatia« nënkupton Shqipërinë e sotme. Rëndësia e udhës »Egnatia« ishte tejet e rëndësishme, meqë ndërlidhte »per via terra«: Romën me Greqinë dhe Lindjen e Afërt e, që Shën Pali si organizator i madh i misioneve apostolike të bindejë për themelimin e bashkësive të reja në tokën iloro-shqiptare. Pikërisht nga këto vende. pali e thirri Titin që t'i inspektojë bashkësitë që i kishte themeluar.

Predikuesit e krishterimit ndër Ilirë-shqiptarë: Shën Luka Ungjilltar,    &nbsp ;          Shën Andreu e Shën Bartolomeu Apostuj

Ajo që duhet kuptuar si traditë e krishterë, është fakti se ungjilltari Shën Luka e ka përhapur krishterimin në Iliri. Ky lajm konfirmohet nga jetëshkrimet e shumëta të Shën Palit, të shkruara nga hagiografët bizantinë. Disa historianë pohojnë se edhe Shën Bartolomeu, Apostull,  i pa t ungjillëzuar ilirët-shqiptarët. Kështu psh. Baroni në »Annales Ecclesiastici« duke folur për patrikun Gregorin, shkruan se qe »dërguar në provincat shqiptare, atje ku tashmë Shën Bartolomeu Apostull kishte përhapur fenë«.

          Shën Gregori »Nazianzeno« referon se Shën Andreu Apostull qe i ftuar të predikojë Ungjillin në pjesë perëndimore të Ilirisë e të Epirit, bile kjo vjen e rikonfirmuar edhe prej traditës së krishterë, sipas të cilë s: disa dëshirojnë që ky Apostull të ketë pagëzuar në Scici (Scizia) dhe në Sodgianë (Sogdiana), të tjerët në Epir e në Greqi. Poashtu është traditë që Apoli mbi të cilin flet Shën Pali, në letrën e parë drejtuar Korintasëve të ketë qenë i ftuar prej të njëjtit Apostul nga Korinti në Nikopol e, pastaj bëhet ipeshkëv në Durrës. Edhe në menologjinë greke, 17 korriku përkujtohet në nder të Shën Astit, ipeshkvit të Durrësit, në kohën e persekutimeve mbi të krishterë (duke i përfshirë edhe të gjithë provincat ilire-shqiptare) nga ana e perandorit, Trajanit (98-177)

      Dëshmia e Shën Jeronimi mbi përhapjen e krishterimit në atdheun e vet

          Padyshim, Shën Jeronimi (ilir-shqiptar) mirë thotë se Shën Pali Apostull kishte shkuar në Iliri (Illyricum) pëqr të përhapur krishterimin: »In omnibus locis versabatur: cum Thoma in India cum Petro Romae, cum Paulo in Illiryco«.

          Edhe disa dëshmi mbi krishterimin e hershëm

          Prefekturat e Ilirisë do të ishte dashur të kenë shumë seli ipeshkvore, qysh nga filli i shekullit të parë. Pikërisht në Nikopol, në Epir, pali Apostull e kaloi dimrin: »Kur të dërgoi të ti Artemin ose Tihikun, hiq e eja te unë në Nikopol, sepse atje vendosa ta kaloi dimrin« (Cum misero ad te Arteman aut Tychicum, festina ad me venire Nikopolim; ibi enim statuti hiemare)... (Tit 3,12).

          Por, ka edhe shumë seli të tjera ipeshkvore-antike si Durrësi, Apolonia, Valona, Shkodra, Ulpiana, Shkupi, e të tjera, edhe pse mungon dokumentacioni përkatës historik. Kjo e fundit (Selia ipeshkvore e Shkupit) ishte në mënyrë të posaqme tëheqëse për historinë, sepse ishte gjithnjë udhëlidhëse me të Lindjes e Perëndimit. Në mesin e pesë udhëve të njohura gjatë Perandorisë Romake që i lidhnin vendet e ilirëve me Romën (Perëndimin) e Selanikun (thesalonica) ishte edhe udha e pagëzuar »Scopia« që drejtonte kah Stobi dhe Selaniku (Thesalonica). Kështu, edhe sipas shkrimtarëve më të lashtë kishtar, dëshmohet pagëzimi i shqiptarëve në shekullin e parë, deri në grykderdhjen e Danubit (Origeni). Edhe Tertuliani shkruan për përhapjen e përgjithshme të krishterimit, deri tek dakët. kjo përhapje e hershmë e ungjillëzimit, nuk mungon të shkruhet edhe nga shkrimtarët paganë. Kështu Plini i Ri (rreth v. 111-113) pohon se, krishterimi jo vetëm që ishte përhapur nëpër qendrat e kulturave apo qyteteve, por edhe në fshatra (Neque civitates tantum, sed vicos etiam atque agros superstitionis istius contagio pervagata est).

          Edhe Shën Injaci i Antiokisë, i dënuar ne Romë me vdekje, bëri udhëtimin nga Filipi në Durrës, i ardhur prej Smirës. Këtë do ta dëshmojë edhe organizimi i mirë kishtar në shekujtë e parë, si psh. KISHA ilire-shqiptare ekumenike; në sinodat provinciale e interprovinciale; korrespondenca mes Selisë së Shenjtë dhe ipeshkvijve ilirë-shqiptarë. Në bazë të vargitjeve të dëshirave më të larta të përmendura flasin më së qartë për zanafillën e krishterimit ndër shqiptarë: në Dardani (në Kosovë e më gjërë), Maqedoni e në Shqipëri. Pra, Bibla mbetet dëshmia më e vërtetë mbi pagëzimin e shqiptarëve. Pa njohjen e saj as që mund të kuptojmë Europën e krishterë nga pikëpamjet e saja: historike, arkeologjike, për nga tradita, feja, filozofia, muzika, arti...e, as shqiptari nuk do të mund ta njohë veten, botën apo trashëgiminë shpirtëro re, kulturore e fetare të stërgjyshëve të vet. (Nga URTIA e studentëve të teologjisë së ipeshkvisë së Kosovës., 1994. Zgjodhi për ribotim:   Baki Ymeri)

Never miss a thing. Make Yahoo your homepage.

Be a better friend, newshound, and know-it-all with Yahoo! Mobile. Try it now. __._,_.___

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe